Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi trong luật hình sự việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘIKHOA LUẬT TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC... ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT

NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT

NAM

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGưỜI CAM ĐOAN

M Ộ

T S

Ố V Ấ

N ĐỀ LÝ LU Ậ

N VỀ T ỘI LỢ

I D Ụ N

G C H Ứ

C V

Ụ, Q U

P H Á P

L U Ậ T

H Ì N H

S Ự

V I Ệ T

N A M

Q U Y

Đ Ị N H

V Ề

T Ộ I

L Ợ I

D Ụ N G

C H Ứ C

V Ụ , Q U Y Ề N

H Ạ N

G Â Y

Ả N H HưỞNG ĐỐI VỚI NGưỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI

1.1.1 Giai đoạn trong

C H Ứ C

V Ụ , Q U Y Ề N

H Ạ N

G Â Y

Ả N H

H ư Ở N G

Đ Ố I V

Ớ I

N G ư Ờ I

K H Á C

Đ Ể

T R Ụ C

L Ợ I TRONG PHÁP LUẬT HÌNH

SỰ VIỆT NAM 1.3 C

Á C

D Ấ U

H I Ệ U P

D Ụ N G

C H Ứ C

V Ụ , Q U Y Ề N

H Ạ N

G Â Y

Ả N H

H ư Ở N G

Đ Ố I

V Ớ I

N G ư Ờ I

K H Á C

Đ Ể

T R Ụ C

L Ợ I

T H E O

Đ I Ề U

hạn

gây

ảnh

hưởng

đối

v

ớingườikhác

để

trục

lợitheo

Điều

283

B

1.4 PHÂN BIỆT TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY

ẢNH HưỞNG ĐỐI VỚI NGưỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI VỚI CÁC

TỘI PHẠM KHÁC CÓ LIÊN QUAN

1.4.1 Phân biệt tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với

người khác để trục lợi (Điều 283 BLHS) với tội lạm dụng chức

vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 280 BLHS)

1.4.2 Phân biệt tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với

người khác để trục lợi (Điều 283 BLHS) với tội lợi dụng chức

vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ (Điều 281 BLHS)

1.4.3 Phân biệt tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với

người khác để trục lợi (Điều 283 BLHS) với tội lạm quyền trong

khi thi hành công vụ (Điều 282 BLHS)

KẾT LUẬN CHưƠNG 1

Chương 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ TỘI LỢI DỤNG

CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI THEO ĐIỀU 283 BỘ

LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HÀNH

2.1 KẾT QUẢ ĐẠT ĐưỢC TRONG ÁP DỤNG ĐIỀU 283 BỘ LUẬT

HÌNH SỰ VÀO THỰC TIỄN ĐẤU TRANH CHỐNG TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HưỞNG ĐỐI VỚI

NGưỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI

2.2. NHỮNG TỒN TẠI, HẠN CHẾ TRONG THỰC TIỄN ÁP DỤNG QUY

ĐỊNH ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HưỞNG ĐỐI VỚI NGưỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI

2.2.1 Về việc xác định chủ thể của các tội phạm tham nhũng

2.2.2 Về một số tình tiết định tội, định khung

2.2.3 Về việc xử lý và áp dụng các hình thức trách nhiệm hình sự

2.2.4 Về việc xử lý hành vi phạm tội trong khu vực tư

2.2.5 Về vấn đề chứng minh nguồn gốc hợp pháp tài sản

2.3 NGUYÊN NHÂN CỦA NHỮNG TỒN TẠI, HẠN CHẾ TRONG

THỰC TIỄN ÁP DỤNG QUY ĐỊNH ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH

SỰ VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH

HưỞNG ĐỐI VỚI NGưỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI

KẾT LUẬN CHưƠNG 2

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP

LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐIỀU TRA, TRUY TỐ, XÉT XỬ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ

TRỤC LỢI THEO ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ

3.1 YÊU CẦU HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ TỘI LỢI DỤNG

CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HưỞNG ĐỐI VỚI NGưỜI

KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI THEO ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ

3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP

LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HưỞNG ĐỐI VỚI NGưỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI THEO ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ

3.2.1 Quy định mở rộng chủ thể

3.2.2 Về một số dấu hiệu định tội danh

3.2.3 Về hình phạt

3.2.4 Hoàn thiện một số quy định pháp luật khác có liên quan

3.2.5 Quy định pháp nhân là chủ thể của tội phạm

3.3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐIỀU TRA,

TRUY TỐ, XÉT XỬ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HưỞNG ĐỐI VỚI NGưỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI THEO ĐIỀU

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BLHS: Bộ luật hình sự PLHS: Pháp luật hình sựXHCN: Xã hội chủ nghĩa

Bảng 2.1: Số vụ, bị cáo, trả hồ sơ cho Viện kiểm sát và

đưa ra xét xử về tội lợi dụng chức vụ, quyềnhạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trụclợi theo

Điều 283 BLHS trong 05 năm (2010 – 2014)

Error! Bookma

rk not defined.

Bảng 2.2: Số vụ, số bị cáo về tội lợi dụng chức vụ, quyền

hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trụclợi theo Điều 283 BLHS và các tội phạm vềtham

nhũng trong 05 năm (2010 – 2014)

Error! Bookma

rk not defined.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm vừa qua, dưới sự lãnh đạo sáng suốt và đúng đắn củaĐảng, Nhà nước, đất nước ta đã vượt qua nhiều khó khăn, thách thức và đạtđược nhiều thành tựu rất quan trọng Nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phầntheo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước định hướng XHCN đượcxây dựng, tiềm lực kinh tế, cơ sở vật chất kỹ thuật được tăng cường Đời sốngvăn hóa, xã hội tiến bộ trên nhiều mặt, cuộc sống vật chất và tinh thần củanhân dân được cải thiện, chương trình xóa đói, giảm nghèo được thực hiện đạtnhiều kết quả nổi bật Hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạmđược nâng cao, giữ vững và ổn định an ninh trật tự, an toàn xã hội, bảo vệvững chắc lợi ích của Nhà nước, của xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp củacông dân

Tuy nhiên, trong những năn gần đây, do tác động của nhiều nguyênnhân, tình hình tội phạm nói chung, các tội phạm về chức vụ và tội phạm dongười có chức vụ, quyền hạn thực hiện nói riêng, đặc biệt các tội phạm vềtham nhũng vẫn diễn ra tương đối nghiêm trọng và phức tạp, trên nhiều lĩnhvực và gây hậu quả nghiêm trọng về kinh tế, xã hội, đặc biệt là tình hình tộiphạm ẩn trong nhóm tội phạm này (như tội nhận hối lộ; tội lạm dụng chức vụ,quyền hạn chiếm đoạt tài sản; tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởngđối với người khác để trục lợi.v.v…)

Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác đểtrục lợi là tội phạm mới thuộc mục A phần các tội phạm về tham nhũng(Chương XXI – Các tội phạm về chức vụ) Tội này được quy định do yêu cầuthực tiễn đấu tranh phòng chống tệ tham nhũng đặt ra, nên tại kỳ họp thứ 11Quốc hội khoá IX ngày 10-5-1999 đã bổ sung và được quy định tại Điều 228aBLHS năm 1985

Tội phạm này gần giống với tội nhận hối lộ nhưng vì người phạm tộikhông thoả mãn yếu tố chủ thể của tội nhận hối lộ, vì người phạm tội nhậntiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác của người khác nhưng họ không cótrách nhiệm giải quyết yêu cầu của người đưa tiền, tài sản hoặc lợi ích vậtchất khác mà phải tác động với người có trách nhiệm trực tiếp yêu cầu chongười “đưa hối lộ”.

Thủ đoạn phạm tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối vớingười khác để trục lợi ngày càng tinh vi, xảo quyệt hơn trước, người phạm tộimặc dù đã là người có chức vụ nhưng thường móc nối với một số cán bộ cóchức, có quyền cao hơn trong các cơ quan, tổ chức kể cả các cán bộ trong các

cơ quan tiến hành tố tụng để tạo dựng mối quan hệ nhằm trốn tránh sự trừngphạt của pháp luật Do vậy việc phát hiện và xử lý tội lợi dụng chức vụ, quyềnhạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi gặp rất nhiều khó khăntrong thực tế

Cuộc đấu tranh chống tham nhũng là cuộc đấu tranh trên mọi mặt trận,trong đó việc xử lý các hành vi phạm tội về tham nhũng nói chung, tội lợidụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi nóiriêng là một việc rất quan trọng, góp phần ngăn chặn, đẩy lùi và từng bướcloại trừ tham nhũng ra khỏi đời sống xã hội nhưng cũng phải xác định rằngkhông thể ngày một ngày hai chúng ta có thể loại trừ tệ nạn này được, đây làcuộc đấu tranh lâu dài, gay go và quyết liệt và trong tình hình kinh tế xã hộinước ta hiện nay thì tính chất phức tạp càng gấp bội

Tại Hội nghị lần thứ 3, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X banhành nghị quyết về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng,

chống tham nhũng, lãng phí đã nhận định: “Tham nhũng, lãng phí vẫn diễn ra

nghiêm trọng ở nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực với phạm vi rộng, tính chất phức tạp, gây hậu quả xấu về nhiều mặt, làm giảm sút lòng tin của nhân dân, là một trong những nguy cơ lớn đe dọa sự tồn vong của Đảng và chế độ

ta [21, tr.12 - 13].

Vì vậy, việc nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề lý luận vàthực tiễn của tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với ngườikhác để trục lợi theo quy định tại Điều 283 BLHS năm 1999 góp một phầnkhông nhỏ để giúp nâng cao hiệu quả của công tác đấu tranh phòng, chốngtham nhũng là một nhu cầu thực tế và thiết thực.

2 Tình hình nghiên cứu

Dưới góc độ khoa học pháp lý hình sự, việc nghiên cứu tội lợi dụngchức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi chưa đượcquan tâm nghiên cứu, mà mới chỉ đề cập, bình luận trong hệ thống giáo trình

dành cho hệ đại học của các cơ sở đào tạo luật học như: 1) “Giáo trình Luật

hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm)”, GS TSKH Lê Cảm chủ biên, NXB.

Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001, tái bản năm 2007; 2) Trường Đại học Luật

Hà Nội, “Giáo trình luật hình sự Việt Nam (tập II)”, NXB CAND, Hà Nội, 2009; 3) “Luật hình sự Việt Nam (Quyển 2 – Phần các tội phạm)”, NXB.

Chính trị Quốc gia Hà Nội, 2010 v.v…

Ngoài ra, tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với ngườikhác để trục lợi là tội phạm có tính nhạy cảm cao, phức tạp, nguy hiểm cho xãhội đã được một số nhà luật học trong nước quan tâm nghiên cứu Đáng chú ý

là cuốn sách của ThS Đinh Văn Quế về “Bình luận khoa học Bộ luật hình sự

năm 1999 (Phần các tội phạm)”, Tập V – “Các tội phạm về chức vụ”, NXB,

Thành phố Hồ Chí Minh, 2002, tái bản năm 2010, hay của GS.TS.Võ Khánh

Vinh về “Tìm hiểu trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm về chức vụ”,

NXB Chính trị Quốc Gia, Hà Nội, 1994

Dưới góc độ đề tài luận văn thạc sỹ, luận án tiến sỹ luật học cũng chưa

có công trình khoa học nào đề cập đến tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gâyảnh hưởng đối với người khác để trục lợi Chỉ có một số luận văn thạc sỹ luật

học đề cập đến các tội trong nhóm tội phạm này với đề tài: “Tội tham ô tài

sản trong luật hình sự Việt Nam – Một số vấn đề lý luận thực tiễn” của tác giả

Tạ Thu Thủy, Khoa luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2009; hay gần đây nhất là

“Tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng trong luật hình sự Việt

Nam” của tác giả Đinh Thị Kiều My, Khoa luật, Đại học Quốc gia Hà Nội,

2012; luận án tiến sỹ luật học với đề tài “Các tội phạm về tham nhũng theo

pháp luật hình sự Việt Nam” của tác giả Trần Văn Đạt, Học viện khoa học xã

hội, Viện khoa học xã hội Việt Nam, 2012

Dưới góc độ bài viết trên các tạp chí khoa học, cũng chưa có một bàiviết nào đề cập trực tiếp đến tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởngđối với người khác để trục lợi Chỉ có một số bài viết đối với các tội khác

trong nhóm tội phạm về chức vụ này như: 1) “Nghiên cứu so sánh các quy

định về tội đưa hối lộ, tội làm môi giới hối lộ trong luật hình sự Việt Nam và Công ước Liên Hợp Quốc về chống tham nhũng”, Tạp chí Tòa án nhân dân,

số 17,18 (tháng 8,9)/2011 và “Tội đưa hối lộ trong bộ luật hình sự năm

1999”, Tạp chí Kiểm sát, số 22/2006 của TS Trịnh Tiến Việt; 2) “Hoàn thiện quy định về các tội phạm về hối lộ”, Tạp chí Luật học, số 3/2009 của TS Trần

Hữu Tráng; 3) “Các tội phạm hối lộ từ góc độ luật pháp quốc tế”, Tạp chí Luật học, số 2/2011 của TS Đào Lệ Thu; 4) “Những vấn đề lý luận và thực

tiễn về tội tham ô tài sản trong cơ chế thị trường”, Tạp chí Kiểm sát, số

22/2006 của ThS Đinh Văn Quế; 5) “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về

tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”, Tạp chí Kiểm

sát, số 22/2006 của ThS Nguyễn Duy Giảng v.v…

Như vậy, dưới góc độ một luận văn thạc sỹ luật học, cho đến nay chưa

có công trình nào nghiên cứu cụ thể, đầy đủ và toàn diện đến tội lợi dụngchức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi trong luậthình sự Việt Nam Do đó, việc tác giả lựa chọn đề tài này rõ ràng có tính thời

sự và cấp thiết

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích

Làm rõ khái niệm, đặc điểm pháp lý, các vấn đề khác có liên quan, thựctrạng điều tra, truy tố, xét xử đối với tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnhhưởng đối với người khác để trục lợi Trên cơ sở đó có thể đề xuất một sốkiến nghị hoàn thiện quy định của Điều 283 BLHS Việt Nam sửa đổi, bổ sungnăm 2009 và một số giải pháp nâng cao hiệu quả điều tra, truy tố, xét xử đốivới tội này

* Nhiệm vụ

- Nghiên cứu một số vấn đề lý luận về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạngây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi; trong đó làm rõ khái niệm, đặcđiểm của tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác

để trục lợi

- Nghiên cứu, phân tích, đánh giá các quy định PLHS Việt Nam hiệnhành về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác đểtrục lợi và thực tiễn áp dụng các quy định này, từ đó tìm ra những mặt đạtđược và những hạn chế

- Đề xuất một số giải pháp góp phần bổ sung, hoàn thiện quy định vềtội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợitrong BLHS Việt Nam và nâng cao hiệu quả của cuộc đấu tranh phòng chốngtội phạm này

4 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu sự hình thành và phát triển các quy định

về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trụclợi trong luật hình sự Việt Nam từ trước đến nay, các vấn đề liên quan đếnviệc định tội danh, trách nhiệm hình sự và hình phạt đối với tội lợi dụng chức

vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi theo quy định tại

Điều 283 BLHS năm 1999 cả ở góc độ lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luậttrong phạm vi cả nước, giai đoạn 2010 – 2014.

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của Chủnghĩa Mác – Lê Nin về duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tư tưởng HồChí Minh, tư tưởng lãnh đạo, chỉ đạo cũng như chủ trương của Đảng và Nhànước ta về đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung và tội lợi dụng chức vụ,quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi nói riêng

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử, thống kê, tổng hợp,phân tích, so sánh, đối chiếu, trao đổi với các chuyên gia, các nhà nghiên cứu

và khảo sát thực tiễn

6 Những điểm mới và đóng góp của luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa quan trọng về phương diện

lý luận và thực tiễn, vì đây là công trình nghiên cứu đầu tiên ở cấp độ mộtluận văn thạc sỹ luật học về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởngđối với người khác để trục lợi trong BLHS Việt Nam Những điểm mới cơbản của luận văn là:

- Phân tích khái niệm và đặc điểm cơ bản của tội lợi dụng chức vụ,quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi trong BLHS ViệtNam

- Nghiên cứu chỉ ra những đặc điểm chủ yếu của quá trình hình thành

và phát triển của tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối vớingười khác để trục lợi trong luật hình sự Việt Nam từ trước năm 1945 đếntrước khi ban hành BLHS năm 1999

- Nghiên cứu, đánh giá làm sáng tỏ các dấu hiệu pháp lý của tội lợidụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi trongluật hình sự Việt Nam Qua đó chỉ ra những tồn tại, hạn chế của thực tiễnpháp luật và thực tiễn áp dụng các quy định về tội lợi dụng chức vụ, quyền