Được phép của Thủ tướng Chính phủ, Bộ tư pháp đ2 phối hợp với các cơ quan hữu quan như Bộ ngoại giao, Bộ công an, Bộ lao động - thương binh và x2 hội, Uỷ ban chăm sóc và bảo vệ trẻ em Vi
Trang 1Tạp chí luật học số tháng 3/2003 5
ThS Nguyễn Hồng Bắc * gày 29/5/1993 đại diện 67 quốc gia, trong
đó có Việt Nam tham gia khoá họp lần
thứ 17 Hội nghị Lahaye về tư pháp quốc tế đ2
nhất trí thông qua Công ước Lahaye năm 1993
về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi
con nuôi giữa các nước (Công ước Lahaye
1993) Đây là công ước đầu tiên mang tính phổ
cập và quan trọng nhất từ trước đến nay trong
lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế Công ước được
cộng đồng quốc tế và các quốc gia đánh giá
cao Cho đến nay đ2 có 50 nước trở thành
thành viên của Công ước (trong đó có nhiều
quốc gia châu á và Đông nam á như Pêru,
Trung Quốc, Philíppin )
ở Việt Nam, xuất phát từ nhu cầu hội nhập
kinh tế quốc tế, chính sách cho người nước
ngoài nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi,
việc Nhà nước ta gia nhập Công ước là hết sức
cần thiết Bởi vì, trong những năm gần đây,
nhu cầu người nước ngoài xin nhận trẻ em Việt
Nam làm con nuôi ngày càng tăng lên Hàng
năm, có hàng ngàn trẻ em Việt Nam thuộc
diện bị bỏ rơi, bị mồ côi, tàn tật được cơ quan
có thẩm quyền cho làm con nuôi người nước
ngoài Trong số người nước ngoài nhận trẻ em
Việt Nam làm con nuôi nhiều nhất là công dân
Pháp (chiếm 36%), sau đó là Bỉ, Hoa Kì, Đan
Mạch, Thuỵ Sĩ Trước tình hình đó, cơ chế
hợp tác quốc tế song phương đ2 được thực
hiện Được phép của Thủ tướng Chính phủ, Bộ
tư pháp đ2 phối hợp với các cơ quan hữu quan
như Bộ ngoại giao, Bộ công an, Bộ lao động -
thương binh và x2 hội, Uỷ ban chăm sóc và
bảo vệ trẻ em Việt Nam, Văn phòng Chủ tịch nước, Văn phòng Chính phủ đ2 soạn thảo Hiệp
định hợp tác về nuôi con nuôi giữa Việt Nam
và Cộng hoà Pháp Sau hai vòng đàm phán, ngày 01/02/2000 tại Hà Nội, Việt Nam và Cộng hoà Pháp đ2 kí hiệp định Hiệp định này
có hiệu lực từ ngày 01/11/2000 Như vậy, cho
đến nay, nước ta mới chỉ kí kết hiệp định về nuôi con nuôi với Pháp Theo Nghị định số 68/2002/NĐ-CP ngày 10/07/2002 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật hôn nhân và gia đình về quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài, về nguyên tắc, Việt Nam chỉ giải quyết cho trẻ
em Việt Nam làm con nuôi ở các nước đ2 kí kết hoặc tham gia điều ước quốc tế về hợp tác nuôi con nuôi với Việt Nam Còn đối với các nước chưa kí kết hoặc chưa tham gia điều ước quốc tế với Việt Nam thì chỉ giải quyết cho trẻ
em làm con nuôi trong một số trường hợp Để tạo điều kiện cho người nước ngoài nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi sau khi Nghị định số 68/CP có hiệu lực (ngày 2/1/2003), ngoài việc mở rộng kí kết hiệp định hợp tác nuôi con nuôi với các nước, Nhà nước
ta cần sớm gia nhập Công ước Lahaye năm
1993 vì:
- So với các nước trong khu vực thì Việt Nam là nước có nhiều trẻ em làm con nuôi người nước ngoài, bởi vậy, việc tham gia Công
ước sẽ tạo cơ sở pháp lí trong việc bảo vệ
N
* Giảng viên chính Khoa luật quốc tế Trường đại học luật Hà Nội
Trang 26 Tạp chí luật học số tháng 3/2003
quyền lợi của trẻ em, đặc biệt là vấn đề bảo vệ
trẻ em Việt Nam sau khi đ2 được giải quyết
cho làm con nuôi người nước ngoài
- Việc gia nhập Công ước tạo điều kiện cho
chúng ta có cơ chế hợp tác quốc tế rộng lớn với
các nước trong lĩnh vực nuôi con nuôi, khắc
phục được hạn chế của hiệp định nuôi con nuôi
chỉ điều chỉnh quan hệ nuôi con nuôi phát sinh
giữa công dân hai nước kí kết nhưng thực tế
quan hệ nuôi con nuôi thường phát sinh giữa
công dân nước ta với công dân các nước chưa
kí Hiệp định Đồng thời, việc gia nhập Công
ước Lahaye 1993 tiết kiệm được chi phí đáng
kể cho việc đàm phán, kí kết Hiệp định hợp tác
nuôi con nuôi với từng nước
- Thông qua việc tham gia và triển khai
thực hiện các quy định của Công ước, Việt
Nam sẽ thành lập cơ quan trung ương về nhận
con nuôi quốc tế Cơ quan này sẽ có đủ thẩm
quyền và khả năng làm đầu mối phối kết hợp
hoạt động của các cơ quan hữu quan trong
nước trong việc giải quyết cho trẻ em làm con
nuôi, uốn nắn và xử lí kịp thời những vướng
mắc, tiêu cực phát sinh
- Thông qua việc tham gia và triển khai
thực hiện Công ước, Việt Nam sẽ xây dựng cơ
chế giải quyết việc cho và nhận nuôi con nuôi
chặt chẽ, minh bạch vì lợi ích tốt nhất của đứa
trẻ Người nước ngoài sẽ không trực tiếp đến
Việt Nam để tìm kiếm trẻ em mà hồ sơ nhận
con nuôi sẽ được cơ quan trung ương của nước
nhận trực tiếp hoặc thông qua các tổ chức được
uỷ quyền chuyển đến cơ quan trung ương của
Việt Nam, sau đó cơ quan trung ương của Việt
Nam làm đầu mối giải quyết, xử lí hồ sơ trong
nội bộ Người nước ngoài chỉ có mặt tại Việt
Nam khi nào thủ tục đ2 hoàn tất Quy trình này
sẽ hạn chế những kẽ hở mà một số cá nhân có
thể lợi dụng để trục lợi
- Việc tham gia Công ước Lahaye 1993
của Việt Nam làm cho cộng đồng quốc tế sẽ
hiểu rõ hơn thiện chí của Nhà nước Việt Nam
trong việc bảo đảm các quyền con người nói chung và quyền trẻ em nói riêng, qua đó sẽ tăng cường hỗ trợ về kĩ thuật, trang thiết bị, cơ
sở vật chất cho công tác bảo vệ và chăm sóc trẻ
em, góp phần giảm bớt tình trạng trẻ em có hoàn cảnh bất hạnh
- Việc tham gia Công ước Lahaye 1993 không triệt tiêu khả năng kí kết các hiệp định song phương (Điều 39 Công ước) mà trái lại chính là cơ sở pháp lí quan trọng trong việc
đàm phán, kí kết các điều ước quốc tế song phương về nhận con nuôi, tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng Công ước trong quan hệ giữa Việt Nam với các nước thành viên Công ước
- Việc tham gia Công ước có ý nghĩa quốc
tế lớn, đánh dấu bước phát triển của Việt Nam vào quá trình thống nhất hoá các quy phạm tư pháp quốc tế Việc tham gia Công ước là dịp tốt để Việt Nam hoà nhập vào cộng đồng quốc
tế trong lĩnh vực tư pháp quốc tế - lĩnh vực còn mới mẻ nhưng ngày càng trở nên quan trọng
đối với nước ta trong thời kì mở cửa hiện nay Như vậy, việc Việt Nam gia nhập Công
ước Lahaye 1993 về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nhận con nuôi giữa các nước là
đòi hỏi tất yếu để giải quyết tốt vấn đề nhận con nuôi quốc tế ở Việt Nam đồng thời bảo vệ quyền lợi trẻ em Việt Nam làm con nuôi ở nước ngoài
Tuy nhiên, qua nghiên cứu những nội dung cơ bản của Công ước có thể nhận thấy một số quy định của pháp luật Việt Nam trong lĩnh vực nhận con nuôi chưa phù hợp với Công ước Bên cạnh đó, Điều 40 Công ước quy định không chấp nhận việc đưa ra bảo lưu
đối với Công ước Vì vậy, đây là vấn đề chúng
ta phải đặc biệt quan tâm giải quyết khi gia nhập Công ước
Để gia nhập Công ước, Việt Nam cần phải giải quyết các vấn đề sau đây:
Thứ nhất, theo quy định của Công ước,
Trang 3Tạp chí luật học số tháng 3/2003 7
mỗi nước kí kết chỉ định một cơ quan trung
ương để thực hiện nghĩa vụ Công ước quy
định Trong khi đó ở Việt Nam hiện nay chưa
có cơ quan trung ương có chức năng là đầu
mối quản lí việc nhận con nuôi quốc tế và thực
hiện nghĩa vụ theo quy định của Công ước Tại
phiên họp Chính phủ thường kì tháng 3/2002,
Thủ tướng Phan Văn Khải đ2 có ý kiến kết
luận đồng ý thành lập cơ quan con nuôi quốc
tế của Việt Nam thuộc Bộ tư pháp và giao
nhiệm vụ cho Bộ tư pháp chủ trì, phối hợp với
Ban tổ chức - cán bộ Chính phủ và các bộ,
ngành hữu quan khẩn trương xây dựng đề án
thành lập cơ quan con nuôi quốc tế, trình Thủ
tướng Chính phủ xem xét, quyết định Hiện
nay, Bộ tư pháp đang xây dựng đề án và hoàn
thiện trong thời gian tới
Thứ hai, Công ước Lahaye 1993 quy định:
Người mẹ chỉ có thể đồng ý cho trẻ làm con
nuôi sau khi đứa trẻ ra đời Quy định này cũng
được ghi nhận trong pháp luật của hầu hết các
nước Nhưng ở Việt Nam, vấn đề này chưa
được quy định, điều này gây khó khăn, lúng
túng cho các nhà chức trách Việt Nam trong
quá trình thực hiện thủ tục nuôi con nuôi giữa
các nước Để gia nhập Công ước, Việt Nam
cần quy định cụ thể về vấn đề này
Thứ ba, về thời gian thử thách Công ước
Lahaye 1993 quy định: Trong thời gian thử
thách, nếu cơ quan trung ương của nước nhận
cho rằng nếu để cho cha mẹ nuôi tương lai tiếp
tục chăm sóc trẻ không còn đáp ứng một cách
tốt nhất lợi ích của trẻ thì cơ quan này sẽ đưa
trẻ ra khỏi gia đình cha mẹ nuôi tương lai và
giao trẻ cho một gia đình khác chăm sóc (có sự
tham khảo ý kiến của cơ quan trung ương nước
gốc) hoặc thu xếp cho trẻ vào cơ sở nuôi dưỡng
khác, trong trường hợp cần thiết thì cơ quan
này có thể cho trẻ hồi hương Trong khi đó,
pháp luật Việt Nam không quy định về thời
gian thử thách và vì vậy cũng không có cơ
quan nào trực tiếp phụ trách giải quyết đối với
những trường hợp các em được gửi trả lại Đây
là vấn đề Việt Nam cần quan tâm giải quyết khi tham gia Công ước
Thứ tư, về mối quan hệ giữa trẻ đ2 được cho làm con nuôi và cha mẹ đẻ Công ước quy
định: Việc công nhận nhận con nuôi bao gồm việc công nhận sự cắt đứt mối liên hệ tồn tại trước đó giữa trẻ đ2 được cho làm con nuôi và cha mẹ đẻ nếu việc nhận con nuôi này có hậu quả như vậy tại nước nơi thực hiện việc nhận con nuôi đó Theo quy định này, giữa cha mẹ
đẻ và trẻ không còn bất cứ một mối quan hệ pháp lí nào Nhưng theo pháp luật Việt Nam, việc nhận con nuôi không làm cắt đứt mối quan hệ nhân thân và tài sản giữa cha mẹ đẻ và trẻ đ2 được cho làm con nuôi Đứa trẻ đ2 được cho làm con nuôi vẫn có quyền thừa kế tài sản của cha mẹ đẻ và ngược lại, cha mẹ đẻ vẫn có quyền thừa kế tài sản của người con đ2 cho làm con nuôi Đồng thời Luật quốc tịch Việt Nam quy định, trẻ em Việt Nam làm con nuôi người nước ngoài vẫn giữ quốc tịch Việt Nam, trẻ em nước ngoài được công dân Việt Nam nhận làm con nuôi thì có quốc tịch Việt nam
kể từ khi việc nuôi con nuôi được cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam công nhận Như vậy, theo pháp luật Việt Nam, việc nhận con nuôi làm phát sinh sự tồn tại song song hai mối quan hệ: Mối quan hệ giữa đứa trẻ và cha mẹ
đẻ và mối quan hệ giữa đứa trẻ và cha mẹ nuôi
Đây là điểm khác biệt cơ bản giữa quy định của pháp luật Việt Nam và quy định của Công
ước Khi gia nhập Công ước, Việt Nam cũng phải đặc biệt lưu ý về vấn đề này
Trong những năm qua, cùng với sự phát triển của đời sống kinh tế x2 hội cũng như sự
mở rộng các mối quan hệ hợp tác trên nhiều lĩnh vực giữa Việt Nam với các quốc gia trên thế giới, các quan hệ nuôi con nuôi giữa công dân Việt Nam và người nước ngoài,
(Xem tiếp trang 25)