Lao động phục vụ được đề cập ở bài viết này là khái niệm chỉ những người lao động làm việc tại các bộ phận phục vụ, dịch vụ trong các cơ quan hành chính nhà nước từ cấp huyện trở lên; cơ
Trang 1Nguyễn Xuân Thu *
1 Lao động phục vụ được đề cập ở bài
viết này là khái niệm chỉ những người lao
động làm việc tại các bộ phận phục vụ, dịch
vụ trong các cơ quan hành chính nhà nước từ
cấp huyện trở lên; cơ quan đại diện nước
Cộng hòa XHCN Việt Nam ở nước ngoài;
các đơn vị sự nghiệp hoạt động bằng kinh phí
do ngân sách nhà nước cấp; các cơ quan, tổ
chức khác sử dụng kinh phí do ngân sách nhà
nước cấp như Văn phòng Chủ tịch nước, Văn
phòng Quốc hội, Viện kiểm sát nhân dân tối
cao, Toà án nhân dân tối cao… (sau đây gọi
tắt là các cơ quan nhà nước) Cụ thể là những
người lao động làm các công việc sau:(1)
- Sửa chữa, bảo trì đối với hệ thống cấp
điện, cấp thoát nước ở công sở, xe ô tô và các
loại máy móc, thiết bị khác đang được sử
dụng trong các cơ quan nhà nước;
- Lái xe;
- Bảo vệ;
- Vệ sinh;
- Trông giữ phương tiện đi lại của cán bộ,
công chức và khách đến làm việc với cơ
quan;
- Các công việc khác như nấu ăn tập thể,
tạp vụ, mộc, nề, chăm sóc và bảo vệ cảnh
quan trong cơ quan…
2 Trước đây, phần lớn những người lao
động này làm việc trong biên chế nhà nước,
chịu sự điều chỉnh chung của pháp luật về
cán bộ, công chức nhà nước Trong những
năm gần đây, do yêu cầu cấp thiết của việc
nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà
nước, Nhà nước ta đU tiến hành nhiều biện pháp đồng bộ như hoàn thiện hệ thống pháp luật, xác định và điều chỉnh lại chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước; xác
định một cách tương đối rõ ràng, hợp lí mối quan hệ công tác giữa các cơ quan nhà nước; nâng cao trình độ của đội ngũ cán bộ quản lí;
rà soát, sắp xếp và tinh giản biên chế nhà nước…Trong đó, Nhà nước đU xác định phương án mới phù hợp trong việc sử dụng lao động phục vụ trong các cơ quan nhà nước
Theo quy định của Nghị quyết số 16/2000/NQ-CP ngày 18/10/2000 của Chính phủ về việc tinh giản biên chế trong các cơ quan hành chính nhà nước, đơn vị
sự nghiệp và Nghị định số 68/2000/NĐ-CP ngày 17/11/2000 của Chính phủ về việc thực hiện chế độ hợp đồng một số loại công việc trong cơ quan hành chính nhà nước, đơn
vị sự nghiệp thì lao động phục vụ trong các cơ quan nhà nước được phân thành 3 nhóm với 3 hướng giải quyết như sau:
+ Thứ nhất, vẫn tiếp tục sử dụng trong biên chế nhà nước những người làm bảo vệ ở các cơ quan: Văn phòng Chính phủ, ngân hàng nhà nước, kho bạc nhà nước, kho ấn chỉ hải quan, kho ấn chỉ thuế; lái xe cho các chức danh quy định tại Điều 5, 6, Quyết định
số 122/1999/QĐ-TTg ngày 10/5/1999, lái xe
* Giảng viên Khoa pháp luật kinh tế Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2chuyên dùng chuyên chở tiền của ngân hàng
nhà nước, kho bạc nhà nước.(2)
Những công việc nói trên có tầm quan
trọng đối với nền kinh tế quốc dân, an ninh,
quốc phòng, đòi hỏi tinh thần trách nhiệm và
ý thức tổ chức kỉ luật cao của những người
lao động Vì thế, việc tiếp tục sử dụng lao
động trong biên chế nhà nước để thực hiện
những công việc đó là phù hợp
+ Thứ hai, áp dụng chế độ hợp đồng đối
với tất cả những người lao động còn lại (trừ
những đối tượng thuộc nhóm 3), bao gồm
những người lao động kí hợp đồng lao động
trước và sau ngày Nghị định số 25/CP ngày
23/5/1993 của Chính phủ có hiệu lực pháp
luật, nay vẫn tiếp tục làm việc; những người
lao động được tuyển dụng vào biên chế nhà
nước trước và sau ngày Nghị định số 25/CP
có hiệu lực pháp luật (chuyển từ biên chế
sang áp dụng chế độ hợp đồng)(3)
và những cá nhân, tổ chức khác khi các cơ quan nhà
nước có nhu cầu
Đối với nhóm này cần lưu ý một số
vấn đề sau:
- Để giải quyết các công việc phục vụ,
ngoài việc dùng hình thức hợp đồng lao
động, các cơ quan nhà nước có thể sử dụng
hợp đồng kinh tế, hợp đồng thuê khoán tài
sản, hợp đồng dịch vụ… trong đó cần đặc
biệt lưu ý đến quyền lợi của những người lao
động làm việc theo hợp đồng lao động không
xác định thời hạn tại cơ quan Ngoài những
quy định ghi trong mẫu hợp đồng lao động
ban hành kèm theo Quyết định số
207/LĐTBXH ngày 02/4/1993, những người
lao động này còn được hưởng các chế độ,
chính sách như cán bộ, công chức trong cơ
quan nhà nước, bao gồm được áp dụng bảng
lương hành chính quy định tại Nghị định số 25/CP ngày 23/5/1993 để xếp lương theo ngạch; được nâng bậc lương theo thâm niên quy định; được điều chỉnh mức lương khi Chính phủ điều chỉnh mức lương tối thiểu hoặc theo thang, bảng lương mới do cải cách chính sách tiền lương; được tham gia học tập, bồi dưỡng theo yêu cầu của cơ quan; được hưởng các chính sách về bảo hiểm xU hội, bảo hiểm y tế; nếu được cơ quan cử đi nước ngoài thì được hưởng các quyền lợi như cán
bộ, công chức…
- Cá nhân, tổ chức kí hợp đồng để làm các công việc phục vụ không thuộc chỉ tiêu biên chế, quỹ tiền lương của cơ quan nhà nước đó
- Kinh phí để thực hiện các hợp đồng này
do ngân sách nhà nước đảm bảo và được bố trí trong dự toán ngân sách nhà nước hàng năm giao cho các cơ quan nhà nước
+ Thứ ba, cho thôi việc và giải quyết chế độ thôi việc đối với những người lao
động không đủ điều kiện chủ thể (để tiếp tục hoặc chuyển sang kí hợp đồng lao động) theo quy định tại mục 1 phần III Thông tư
số 15/2001/TT-BTCCBCP ngày 11/4/2001 hướng dẫn Nghị định số 68/CP và những người lao động dôi dư sau khi rà soát lại chức năng, nhiệm vụ và sắp xếp lại lao động phụ vục trong các cơ quan nhà nước (tinh giản biên chế nhà nước theo Nghị quyết số 16/CP
và Thông tư liên tịch số 73/2000/TTLT-BTCCBCP-BTC ngày 28/12/2000 hướng dẫn thực hiện Nghị quyết số 16/CP).(4)
Đối với nhóm này cần lưu ý một số vấn đề sau:
- Cần rà soát, phân loại và xác định chính xác đối tượng cần giải quyết cho thôi việc
Trang 3Chẳng hạn, những người lao động tự nguyện
xin thôi việc, không đủ điều kiện chủ thể
giao kết hợp đồng theo nhóm II, ý thức tổ
chức kỉ luật kém…thì nên đưa vào đối tượng
cho thôi việc
- Đối với những người đang trong thời
gian điều trị, điều dưỡng tại bệnh viện có xác
nhận của giám đốc bệnh viện; đang trong
thời gian bị xem xét xử lí kỉ luật hoặc truy
cứu trách nhiệm hình sự; phụ nữ đang mang
thai hoặc đang nuôi con nhỏ dưới 12 tháng
tuổi thì chưa giải quyết tinh giản biên chế
- Những người là anh hùng, thương, bệnh
binh được xếp hạng; là vợ hoặc chồng liệt sĩ;
có vợ hoặc chồng đU thực hiện chính sách
giảm biên chế lần này; những trường hợp là
người duy nhất phải nuôi sống gia đình; con
liệt sĩ, con thương binh hạng 1/4 và 2/4
không thuộc diện phải tinh giản biên chế (trừ
trường hợp họ tự nguyện xin giải quyết chế
độ thôi việc)
- Cần giải quyết đúng và nhanh chóng
chế độ cho những người lao động này (chế
độ bảo hiểm xU hội, chế độ trợ cấp một lần
do ngân sách nhà nước chi trả).(5)
3 Phương án giải quyết lao động phục vụ
trong các cơ quan nhà nước như trên là hợp
lí Song do rất nhiều lí do chủ quan và
khách quan mà thời gian qua nhiều cơ quan
chưa thực hiện hoặc thực hiện chưa triệt để
phương án trên Vấn đề cấp bách đặt ra hiện
nay là các cơ quan phải làm hết trách nhiệm
của mình, đảm bảo tính nghiêm minh của
pháp luật và góp phần nâng cao hiệu quả
quản lí của Nhà nước Để thực hiện có hiệu
quả, theo chúng tôi, các cơ quan nhà nước
cần thực hiện tốt mấy việc sau đây:
+ Thứ nhất, các cơ quan nhà nước phải nghiêm chỉnh thực hiện Nghị quyết số 16/2000/NQ-CP ngày 18/10/2000 và Nghị
định số 68/2000/NĐ-CP ngày 17/11/2000 về việc chuyển các lao động phục vụ từ biên chế nhà nước sang áp dụng chế độ hợp đồng (trừ những đối tượng theo quy định vẫn tiếp tục áp dụng biên chế nhà nước như
đU đề cập ở trên)
Khi thực hiện phần việc này, cần phải phân loại công việc thành hai nhóm tương ứng với hai cách giải quyết khác nhau:
- Nhóm những công việc mang tính thường xuyên như lái xe, bảo vệ… nên dùng hình thức hợp đồng lao động để thực hiện (có thể là hợp đồng lao động xác định thời hạn từ một năm trở lên hoặc không xác
định thời hạn)
- Nhóm những công việc khác (không mang tính thường xuyên) như sửa chữa, bảo trì đối với hệ thống cấp điện, cấp thoát nước,
xe ô tô và các máy móc, thiết bị khác nên
áp dụng rộng rUi hình thức hợp đồng dịch vụ Cách giải quyết trên sẽ làm gọn nhẹ bộ phận lao động phục vụ trong các cơ quan nhà nước ở mức độ hợp lí, tiết kiệm được chi phí cho lực lượng này đồng thời hiệu quả trong công việc sẽ cao hơn Song cần cố gắng sử dụng những người lao động đU từng làm việc tại cơ quan, hạn chế đến mức thấp nhất việc tuyển lao động mới để thay thế, tránh ảnh hưởng không tốt đến tình cảm và đời sống của những người lao động đó
+ Thứ hai, ngoài việc dùng hợp đồng lao
động hay hợp đồng dịch vụ… để giải quyết những công việc phục vụ, dịch vụ theo quy
định đU nêu trên, các cơ quan nhà nước nên mạnh dạn áp dụng các hình thức khác (nếu
Trang 4có hiệu quả hơn), chẳng hạn đấu thầu để giải
quyết Hình thức này có thể áp dụng cho
những công việc như trông xe (đối với các
đơn vị có thu tiền trông xe) vệ sinh, nấu ăn
tập thể, dịch vụ căng tin… Thực tế thời gian
qua một số cơ quan đU dùng hình thức này
cho thấy hiệu quả khá cao, vừa nâng cao
được chất lượng công việc, giảm được lực
lượng lao động không cần thiết, làm gọn nhẹ
bộ máy của cơ quan, vừa có thêm thu nhập
cải thiện đời sống cho cán bộ, công chức và
trang trải những công việc khác không nằm
trong chi phí quản lí hành chính do ngân
sách nhà nước giao (các cơ quan nhà nước
không phải trả lương cho lực lượng này mà
lại có thêm nguồn thu từ hoạt động của họ)
Tuy nhiên, khi áp dụng hình thức này cũng
cần lưu ý hai vấn đề:
- Cần ưu tiên cho những người lao động
cũ của cơ quan nếu họ có nhu cầu (trong
trường hợp này không nhất thiết họ phải là
người bỏ thầu cao nhất) Sự ưu tiên này là
cần thiết Một mặt, nó biểu hiện sự quan tâm
của cơ quan, là một cách ghi nhận công sức
đóng góp của những người lao động này đối
với cơ quan trong thời gian qua; mặt khác, nó
phù hợp với thực tế về khả năng tài chính của
những người lao động đó so với những cá
nhân, tổ chức khác khi dự thầu Đây cũng
chính là khó khăn lớn của nhiều cơ quan
hiện nay khi muốn áp dụng hình thức đấu
thầu, bởi người lao động của họ phần lớn là
khó khăn, không đủ khả năng cạnh tranh với
những tổ chức, cá nhân khác và điều đó cũng
có nghĩa là người lao động sẽ "mất tất cả"
nếu họ không được hưởng sự ưu tiên ở mức
độ thích hợp
- Phải tính toán kĩ mặt trái của hình thức này Ví dụ: Trông xe, nấu ăn tập thể, dịch vụ căng tin… dễ rơi vào xu hướng chạy theo lợi nhuận, mất đi tính phục vụ cần thiết của nó, làm đảo lộn và gây phiền nhiễu cho cán bộ, công chức và khách đến liên hệ công tác tại cơ quan Để hạn chế và tránh tình trạng này, cơ quan nhà nước cần phải có những
điều kiện chặt chẽ và hợp lí cho những người
dự thầu ngay từ đầu đồng thời phải kịp thời sửa đổi, bổ sung theo hướng phù hợp hơn trong quá trình thực hiện Trong những điều kiện đó, các cơ quan nhà nước không nên quá coi trọng chỉ tiêu về nguồn thu cho cơ quan mình mà không tính đến đầy đủ những vấn đề khác như khả năng phục vụ cán bộ, công chức, đảm bảo trật tự, mĩ quan, môi trường… Nếu không tính toán kĩ thì vô hình trung các cơ quan sẽ biến hình thức này thành cách kinh doanh kiếm lời theo đúng nghĩa đen của nó Và như vậy thì không chể chấp nhận đối với một cơ quan nhà nước + Thứ ba, cơ quan nhà nước phải thực hiện triệt để chính sách tinh giản biên chế nhà nước, trong đó bao gồm cả những người lao động phục vụ, đặc biệt đối với những cơ quan, đơn vị có số lượng lao động phục vụ quá đông, chiếm tỉ lệ quá lớn so với lao động chính, vượt quá tỉ lệ Nhà nước quy định Song, đây là phần việc đặc biệt khó khăn đối với các cơ quan nhà nước, bởi ngoài việc
động chạm, ảnh hưởng tới quyền lợi, đời sống vật chất, tinh thần của nhiều người lao
động và gia đình họ, nó còn động chạm tới nhiều mối quan hệ xU hội tế nhị và phức tạp khác (không loại trừ những mối quan hệ gia
đình, họ tộc…), từ đó làm cho lUnh đạo các
Trang 5cơ quan nhà nước không khỏi băn khoăn, cân
nhắc kĩ lưỡng giữa "tình" và "lí", khó tránh
khỏi sự chậm trễ trong quá trình thực hiện tại
đơn vị mình Vấn đề quan trọng và cần thiết
ở đây là chính lUnh đạo cơ quan nhà nước
phải vượt qua những điều này, tiếp đó là bản
thân họ phải thống nhất quan điểm và đả
thông tư tưởng cho người lao động nhận thức
được rằng đây là chủ trương hợp lí của Nhà
nước, xuất phát từ yêu cầu khách quan chứ
tuyệt đối không phải là biện pháp xử lí đối
với những người lao động vi phạm kỉ luật lao
động Cơ quan nhà nước cũng cần lên kế
hoạch thật cụ thể cho vấn đề này, trong đó
cần đặc biệt lưu ý tới khâu đánh giá, phân
loại lao động (trong mọi trường hợp cần đảm
bảo tính công khai, khách quan, dân chủ và
công bằng Nếu thấy cần thiết có thể trưng
cầu ý kiến của những người lao động) Trong
việc giảm biên chế cần phải tiến hành theo
từng bước và làm thành nhiều đợt, tránh tình
trạng làm ồ ạt một lần cho gọn, gây "cú sốc"
đối với người lao động và có thể dẫn đến
những phản ứng tiêu cực từ phía người lao
động Bên cạnh việc tuân thủ những quy định
chung của pháp luật về những đối tượng chưa
xét giảm hoặc không thuộc diện giảm biên
chế, các cơ quan cần xem xét hoàn cảnh gia
đình, khả năng tìm công việc mới và những
khó khăn khác của người lao động và gia
đình họ để việc giải quyết được đạt lí, thấu
tình Ngoài quyền lợi mà người lao động
phải thôi việc được nhận theo quy định của
pháp luật, trong khả năng của mình, các cơ
quan nhà nước cũng cần hỗ trợ thêm cho
người lao động để họ tháo gỡ những khó
khăn trước mắt Đây là phần việc mà bộ phận tổ chức cán bộ và công đoàn của các cơ quan phải đảm nhận, làm tốt để có những ý kiến tư vấn kịp thời và chính xác cho lUnh đạo cơ quan
Thực tế những công việc trên là hết sức mới mẻ đối với các cơ quan nhà nước Với những ý kiến trên đây, chúng tôi mong rằng thời gian tới các cơ quan nhà nước sẽ lựa chọn cho mình cách thức phù hợp nhất và làm tốt hơn vấn đề này Có như vậy mới đảm bảo tính hiệu quả trong công việc, gọn nhẹ trọng tổ chức và nâng cao hiệu quả quản lí của các cơ quan nhà nước nói chung./
(1).Xem: Điều 1, Nghị định số 68/2000/NĐ-CP ngày 17/11/2000; Mục 2, phần I, Thông tư số 15/2001/TT-BTCCBCP ngày 11/4/2001
(2).Xem: Điều 3, Nghị định 68/2000/NĐ-CP; Mục 5, phần I, Thông tư số 15/2001/TT-BTCCBCP
(3) Theo khoản 1 Điều 4, Nghị định số
68/2000/NĐ-CP thì những người đU được tuyển dụng vào biên chế nhà nước trước ngày Nghị định số 25/CP ngày 23/5/1993 của Chính phủ có hiệu lực, đang làm các công việc phục vụ thì không chuyển sang thực hiện chế độ hợp đồng
Theo mục 5 (5.4), phần I, Thông tư số 15/2001/TT-BTCCBCP thì kể cả những người được tuyển dụng vào biên chế nhà nước trước ngày Nghị định số 25/CP có hiệu lực đang làm các công việc phục vụ cũng chuyển sang áp dụng chế độ hợp đồng (in trong Công báo số 21(1560) ngày 08/6/2001)
Theo chúng tôi, quy định như Thông tư số 15/2001/TT-BTCCBCP là hợp lí hơn
(4).Xem: Mục 2, phần II, Nghị quyết số
16/2000/NQ-CP ngày 18/10/2000; Mục 2, phần II, Thông tư liên tịch
số 73/2000/TTLT-BTCCBCP-BTC ngày 28/12/2000 (5).Xem: Mục 4, phần II, Nghị quyết số 16/2000/NQ-CP; Phần III, Thông tư liên tịch số 73/2000/TTLT-BTCCBCP-BTC