TA ặtvấnđề Văn hóa đọc - cội nguổn của sự phát triển là một trong những giá trị cốt lõi thể hiện trình độ dân trí, tiềm năng phát triển cá nhân, cộng đồng và quốc gia.. Nhận thức rõ tầm
Trang 1PHÁT TRIÉN VẪN HÓA ĐỌC ở VIỆT NAM
GIAI ĐOẠN HIỆN NAY - TH ực TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
vũ THỊMỸ HẠNH *
* Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
58
Ngày nhận bài: 17/4/2022 Nhận kết quà phản biện: 9/5/2022 Duyệt đăng: 16/6/2022
Tóm tắt: Văn hóa đọc giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành vốn tri thức, kỹ năng song và phát triển nhân cách con người, là nền tảng cùa sự phát triển xã hội Phát triền văn hóa đọc là vấn đề mang ý nghĩa chiến lược cùa mọi quốc gia góp phân nâng cao dân trí, phát triền nguồn nhân lực - yếu tồ quyết định mọi thành công Trên cơ sở khái quát một số chú trương, chính sách cùa Đãng và Nhà nước về phát triên văn hóa đọc trong thời kỳ đôi mới, bài viết làm rõ thực trạng văn hóa đọc ở Việt Nam hiện nay và để xuất một số giải pháp góp phần phát triển văn hóa đọc trong tình hình mới.
Từ khóa: Phát triển văn hóa đọc; văn hóa đọc; Việt Nam.
TA ặtvấnđề
Văn hóa đọc - cội nguổn của sự phát
triển là một trong những giá trị cốt lõi thể
hiện trình độ dân trí, tiềm năng phát triển cá
nhân, cộng đồng và quốc gia Phát triển văn
hóa đọc góp phần phát triển thế giới quan,
nhân sinh quan và năng lực sáng tạo của con
người, thúc đẩy sự tiến bộ của mỏi cá nhân,
sự phồn vinh của xã hội, giúp gia tăng nguồn
nhân lực chất lượng cao cho mỏi quốc gia
Tuy nhiên, sự phát triển như vũ bão của khoa
học và công nghệ đã dẫn đến xu hướng “lười
đọc”, đọc ít, đọc nhanh, ngại đọc sách in và sự
“phai nhạt” thói quen đọc sách đang dần trở
nên phổ biến đặc biệt là ở giới trẻ Nhận thức
rõ tầm quan trọng của văn hóa đọc đối với sự
phát triển văn hóa dân tộc, Đảng, Nhà nước
Việt Nam đã có nhiều chủ trương, chính sách
khuyến khích văn hóa đọc phát triển đáp ứng
yêu cẩu của sự nghiệp đổi mới và hội nhập
quốc tế
1 Văn hóa đọc và chủ trương, chính
sách phát triển văn hóa đọc ở Việt Nam
thời kỳ đổi mới
Trong những năm gẩn đây, văn hóa đọc là
một khái niệm mới, được các nhà nghiên cứu
đặc biệt quan tầm Tuy nhiên, vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về văn hóa đọc Theo tác giả Nguyễn Hữu Viêm: Văn hóa đọc là một khái niệm có hai nghĩa, một nghĩa rộng và một nghĩa hẹp Ở nghĩa rộng, đó là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, của cộng đông xã hội và của các nhà quản lý và cơ quan quản lý nhà nước Còn ở nghĩa hẹp, đó là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỏi cá nhân[8] nghĩa là, văn hóa đọc gắn liền với ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của cá nhân và xã hội Tác giả Phạm Văn Tình định nghĩa: “Văn hóa đọc chính là thái độ, là cách ứng xử của chúng ta đối với tri thức sách vở Phải biết đọc sao cho hợp lý và bổ ích Đọc sao cho hợp với quy luật tiếp nhận tri thức”[3, tr 20] Tác giả Đỗ Thị Quyên khái quát: “Văn hóa đọc là một thuật ngữ bao hàm việc đọc sách gắn với những giá trị chuẩn mực văn hóa Văn hóa đọc gắn với việc học tập, giải trí
có mục đích lành mạnh và tích cực” [6, tr.91 ] Nhìn chung, các khái niệm trên đểu góp phần nhận dạng đầy đủ hơn bản chất của văn hóa đọc Theo tác giả, văn hóa đọc là một hoạt động văn hóa của con người, thông qua việc đọc để tiếp nhận thông tin và tri thức, được tích hợp nhiểu yếu tố như thói quen
TẠP CHÍ GIÁO DỤC LÝ LUẬN - SỐ 340 (6/2022)
Trang 2đọc, nhu :ầu đọc, tập quán đọc của cá nhân
hay cộng đông Văn hóa đọc là hoạt động văn
hóa mang tính sống còn của dân tộc, đọc
không chỉ để giải trí, mà quan trọng hơn là để
sinh tổn, để mưu sinh, mưu cầu hạnh phúc
Văn hóa đọc là một trong những giá trị cổt lõi
thể hiện trình độ dân trí và tiếm nàng phát
triển của mỏi cá nhân, cộng đổng và quốc gia
Phát tri
sách trở thành một thói quen không thể
thiếu, một; nét đẹp văn hóa trong cuộc sổng
ển văn hóa đọc hướng tới việc đọc
của các cá nhân, gia đình, cộng đông, làm cho
việc đọc sách trở thành một nhu cầu thiết
yếu, trở thành chuẩn mực vãn hóa quốc gia;
góp phấn tạo dựng những giá trị và chuẩn
mực đọc lành mạnh cho toàn xã hội, tạo nên
sự lan tỏa,
nhân trong
triển văn hóa đọc giúp con người tự hoàn
thiện mình, vươn tới sự hiểu biết và cái chân,
thiện, mỹ I hát triển văn hóa đọc không chỉ là
ý thức, trách nhiệm của mỗi cá nhân mà còn
thẩm thấu văn hóa giữa các cá
dòng chảy văn hóa dần tộc Phát
vươn tới sự hiểu biết và cái chân,
là của toàn xã hội
Xác định rõ tầm quan trọng của văn hóa
đọc trong dòng chảy văn hóa dân tộc, ngày
25/8/2004 Ban Bí thư Trung ương Đảng
ra Chỉ thị số 42-CT/TW “về nàng cao chất
lượng toàn diện của hoạt động xuất bản”
Trên cơ sở làm rõ thực trạng xuất bản,
Đảng đã dựa ra một số định hướng, nhiệm
vụ cụ thể trong hoạt động xuất bản và phát
triển văn hóa đọc Trong đó chỉ thị nêu rõ:
“Chăm lo phát triển nhu cầu văn hóa đọc
của các tầng lớp nhân dần, tổ chức và phát
triển các lự: lượng, mạng lưới phát hành
xuất bản phải đáp ứng đầy đủ, đúng đối
tượng và địa bàn, đặc biệt quan tâm vùng
nông thôn, vùng sâu, vùng xa và miền núi
Đến năm 2010, phấn đấu đưa sách đến cấp huyện và đưa sách đến phần lớn các xã để đạt chỉ tiêu 6 bản sách/người/năm Tập trung củng cổ và phát triển hệ thống thư viện, các loại phòng đọc, trước hết là ở cơ sở”[l] Đây là chủ trương đúng dấn, kịp thời của Đảng góp phần định hướng hoạt động xuất bản và phát triển văn hóa đọc đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thời kỳ đổi mới, mở rộng giao lưu và hội nhập Quán triệt chủ trương của Đảng, ngày 24/2/2014, Thủ tướng chính phủ ban hành Quyết định số 284/QĐ-TTg về Ngày Sách Việt Nam nhằm khuyến khích, phát triển phong trào đọc sách trong cộng đóng; nâng cao nhận thức của nhân dân về ý nghĩa to lớn
và tẩm quan trọng của việc đọc sách; tôn vinh người đọc, người sáng tác và các giá trị của sách trong đời sống xã hội
Năm 2015 được coi là năm đột phá của ngành giáo dục trong việc nhận thức và ban hành các chính sách liên quan đến phát triển văn hóa đọc Ngày 31/12/2015, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Công văn số 6841/BGDĐT-GDTX “về đổi mới thư viện
và phát triển văn hóa đọc trong nhà trường phổ thông, mâm non”, đánh dấu một bước tiên lớn trong việc thúc đẩy văn hóa đọc trong nhà trường và cộng đổng, giúp xóa dẩn khoảng cách bất bình đẳng cơ hội được đọc sách của trẻ em ở nông thôn và thành thị Đổng thời, kết nối các giải pháp dân sự vái chính sách vĩ mô, góp phần mở rộng đối tượng tham gia hoạt động khuyến đọc trong toàn dân
Ngày 13/7/2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 329/QĐ-TTg vể phê duyệt “Để án phát triển văn hóa đọc
Trang 3trong cộng đồng đến năm 2020, định hướng
2030” với mục tiêu xây dựng, phát triển thói
quen, nhu câu, kỹ năng và phong trào đọc
trong nhân dân, nhất là thanh, thiếu niên, học
sinh, sinh viên, chú trọng tới vùng nông thôn,
vùng có điều kiện kinh tế - xâ hội khó khăn;
cải thiện môi trường đọc, góp phần nâng cao
dân trí, phát triển tư duy, khả năng sáng tạo,
bổi dưỡng nhân cách, tầm hổn, tăng cường ý
thức chấp hành pháp luật, hình thành lối
sổng lành mạnh trong con người, xã hội Việt
Nam, đẩy mạnh xây dựng một xã hội học tập
Ngày 01/7/2020, Luật Thư viện số
46/2019/QH14 được Quốc hội thông qua
chính thức có hiệu lực, đã mở ra thời kỳ mới
trong phát triển văn hóa đọc của đất nước
Trong thời gian này, Bộ Văn hóa, Thể thao và
Du lịch phối hợp với Vụ Thư viện tổ chức
nhiều chương trình như “Cùng bạn đọc sách,
kết nối yêu thương, lan toả tri thức”, “Cùng
bạn đọc sách - nâng tầm trí tuệ Việt”, dự án
Sách cho em, Quỹ Bắc Cẩu, Sách hóa nông
thôn đã thút hút đông đảo học sinh, sinh
viên, các tầng lớp trí thức và nhân dân tham
gia, góp phần nàng cao kỹ năng đọc, tạo môi
trường hứng thú cho người đọc
Ngày 11/8/2021, Bộ Thông tin và
Truyền thông ban hành Kê hoạch 3042/KH-
BTTTT “về việc phê duyệt Kế hoạch phát
triển văn hóa đọc trong cộng đồng giai đoạn
2021 - 2025” góp phấn đẩy mạnh, nâng cao
chất lượng văn hóa đọc để dạt được các mục
tiêu trong Đề án phát triển văn hóa đọc trong
cộng đồng đến năm 2020, định hướng đến
năm 2030; gắn phát triển văn hóa đọc với
quy hoạch mạng lưới cơ sở xuất bản, in, phát
hành, các chương trình, đề án, dự án trong
lĩnh vực xuất bản có liên quan
hiện nay
Trong những năm gẩn đây, văn hóa đọc được Đảng, Nhà nước và toàn xã hội quan tâm Nhiều hoạt động phát triển văn hóa đọc được tổ chức thường xuyên như “Ngày hội đọc sách”, “Ngày sách Việt Nam”, triển lãm, trưng bày sách mới, sách hay, giao lưu tác giả, thi kể chuyện đã thu hút đông đảo nhân dân tham gia, hưởng ứng Bên cạnh đó, hoạt động xuất bản đang phát triển cả về quy mô
và chất lượng Theo thống kê, năm 2018 có
có 33,9 nghìn đẩu sách với 372 triệu bản, tăng 18% về đầu sách và tăng 18,5% về bản sách so với năm 2017[7, tr.391] Hệ thống thư viện được phát triển rộng khắp từ các tỉnh tới huyện và đang vươn tới nhiều xã trên toàn quốc Hiện nay, cả nước có 64 thư viện tỉnh, 587 thư viện huyện và khoảng 10.000 thư viện và tủ sách cơ sở ở xã Trong loại thư viện phục vụ công chúng có tới 10.000 tủ sách pháp luật xã và khoảng trên 10.000 điểm bưu điện vãn hóa xã[8], quy mô thư viện ở nhiều tỉnh, huyện được mở rộng cả vế số lượng bản sách, nhân viên phục vụ, kinh phí hoạt động Ngoài ra, còn có các thư viện ở trường phổ thông, thư viện trường đại học, thư viện quân đội, thư viện tư nhân, thư viện gia đình và các chuỗi cửa hàng bán sách giúp mọi người tiếp cận thường xuyên và dễ dàng hơn với sách mới xuất bản
Bên cạnh những kết quả đã đạt được, văn hóa đọc ở Việt Nam còn một số hạn chế nhất định Cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học và công nghệ, phương tiện truyền thông hiện đại, các tiện ích xã hội như báo điện tử, truyền hình, internet và mạng xã hội được sử dụng phổ biến khiến con người
Trang 4“lười” đọc
triển của các loại hình giải trí nghe
theo “tâm lý đám đông”, chạy
tâm
sách hơn Theo một cuộc khảo sát
gần đầy, ở Việt Nam chỉ có 30% người đọc
sách thường xuyên, 26% không đọc sách,
44% thỉnh thoảng đọc sách, thời gian dành
cho đọc sách hằng tuần của người Việt Nam
khoảng 1 giờ [4] Quỹ thời gian eo hẹp cùng
với sự phát
- nhìn đã làm thay đổi thói quen, phương
thức đọc sách Xu hướng đọc lướt, đọc trên
mạng xã hồi, báo mạng, sách điện tử trở nên
phổ biến hơn Thực tế cho thấy, văn hóa đọc
ở Việt Nam đang dân “nhạt phai”, người đọc
nhất là giới trẻ có xu hướng “lười đọc”, ít đọc,
đọc nhanh, thích đọc sách mỏng, có hình ảnh
minh họa, dễ hiểu, đơn giản hơn là đọc sách
dày, đọc sách in, sách lý luận, chính trị Xu
hướng đọc
theo nhu cau thị trường trở nên phổ biến
hơn Việc đọc chủ yếu dừng lại ở việc tra cứu
tài liệu, đọc iách theo thị hiếu đám đông, thói
quen đọc sách và kỹ năng đọc sách chưa được
đầu tư, quan
Nhận thức của người dần nói chung, học
sinh, sinh vièn nói riêng chưa thực sự quan
tâm đến việc đọc sách báo, thói quen đọc
sách trong nhân dần chưa được hình thành,
số lượng người tới thư viện giám, vốn sách,
vốn tài liệu trong các thư viện, trường học
chưa phong
giá sách tăng
việc phân bổ
năm sổ lượng sách xuất bản lớn nhưng chủ
yếu là sách giáo khoa, sách giáo trình và
những bộ sách lý luận dày trên nhiều lĩnh
vực; một số
nhuận, chưa chú trọng đến chất lượng sách,
hàm lượng thồng tin, tri thức chưa đáp ứng
nhu cầu của người đọc
)hú do hạn hẹp về kinh phí và
; cao Trong hoạt động xuất bản,
• tài liệu còn nhiều bất cập, hằng
nhà xuất bản chạy theo lợi
đọc ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế
Thứ nhất, nàng cao nhận thức của người dân vểvai trò, ý nghĩa của văn hóa đọc
Cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước về xây dựng và phát triển văn hóa đọc trên các phương tiện thông tin đại chúng, internet, mạng xã hội, truyền thanh, truyển hình; tổ chức ngày hội đọc sách, tuấn đọc sách quốc gia hoặc các cuộc triển lãm sách báo nhằm nâng cao ý thức của người dân về vai trò, vị trí và tầm quan trọng của văn hóa đọc
Thứ hai, giáo dục thói quen và kỹ năng đọc sách cho học sinh, sinh viên trong nhà trường
Kỹ năng đọc và phương pháp đọc là yếu tố quan trọng cấu thành văn hóa đọc giúp người đọc tiếp nhận thông tin nhanh chóng, vận dụng các tri thức đã học một cách nhuần nhuyễn, sáng tạo và thực tiễn cuộc sống Phát triển kỹ năng đọc sách cho sinh viên, học sinh trong trường học cẩn có sự kết nối, hợp tác của nhà trường với cơ quan thư viện và người đọc Đông thời, xây dựng tủ sách phong phú, phù hợp với từng lứa tuổi, đới tượng; tăng cường các hoạt động khuyến đọc và hướng dẫn đọc trong nhà trường thông qua các buổi sinh hoạt tập thể đấu tuấn, tổ chức các trò chơi tìm hiểu kiến thức thông qua đọc sách
Thứ ba, tăng cường đâu tư cơ sở vật chất - kỹ thuật cho thư viện, đổi mới, mở rộng và đa dạng hóa các dịch vụ thư viện
Các thư viện công cộng cấn chú trọng xây dựng kho sách, đa dạng vể các lĩnh vực khoa học nghệ thuật, văn hóa, kinh tế, chính trị phát triển mạng lưới thư viện lưu động, mở các chi nhánh thư viện ở vùng sâu, vùng xa
Trang 5đảm bảo cho nhân dân có điếu kiện tiếp cận
sách báo nhiều hơn; đa dạng hóa các loại
hình phục vụ đáp ứng nhu cầu khác nhau của
người dần Đối với thư viện các trường đại
học, cao đẳng cẩn đảm bảo cơ sở vật chất,
trang thiết bị đẩy đủ để học sinh, sinh viên
được sử dụng thư viện như một công cụ học
tập hữu ích, xây dựng thói quen, kỹ năng đọc
và khai thác thông tin hiệu quả phục vụ trong
quá trình học tập
Thứ tư, tiếp tục nâng cao chất lượng xuất
bản phẩm
Để nâng cao chất lượng các xuất bản
phẩm cẩn rà soát, sắp xếp hợp lý các nhà xuất
bản có đủ điếu kiện, chức năng xuất bản; có
sự phân công, phối hợp giữa các đơn vị xuất
bản và phát hành, kịp thời xử lý các sai phạm
trong hoạt động xuất bản; đổi mới công tác
biên soạn, hoạt động in, phát hành sách; xây
dựng đội ngũ tác giả, dịch giả, nâng cao năng
lực của nhà xuất bản; có chính sách hỗ trợ giá
cho các ấn phẩm dành cho thanh thiếu niên,
người dần tộc thiểu số, vùng sầu, vùng xa
Thứ năm, khuyến khích phát triển thư viện
tư nhân, tủ sách gia đình, đẩy mạnh xã hội hóa
để phát triển vãn hóa đọc
Khuyên khích, hỏ trợ các thư viện tư nhân
phục vụ cho cộng đống nhất là cho công
nhân, nông dân lao động; khuyên khích doanh nghiệp tài trợ cho phát triển văn hóa đọc thông qua việc cung cấp sách cho trẻ em nghèo ở vùng sâu, vùng xa, trao giải thưởng hàng năm, tổ chức các hoạt động hướng tới xây dựng văn hóa đọc cho cộng đổng; tài trợ sách báo, tài liệu cho các thư viện Bên cạnh
đó, cần tận dụng vai trò của các hội nghề nghiệp liên quan đến việc đọc như Hội Xuất bản, Hội Thông tin tư liệu, Hội Tác giả , phát huy sức mạnh của các đoàn thể và toàn
xã hội để phát triển văn hóa đọc
Kết luận
Đọc sách đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tư duy, phát triển nhân cách trí tuệ, tâm hôn cao đẹp và lối sống lành mạnh của con người, góp phần xây dựng nển văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dần tộc Văn hóa đọc được coi là cốt lõi của đổi mới giáo dục, là nến móng cho sự phát triển xã hội, là một trong những yếu tố đảm bảo cho sự phát triển con người toàn diện Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, phát triển văn hóa đọc là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu của Đảng, Nhà nước Việt Nam, góp phấn nâng cao trình độ dân trí, xây dựng xã hội học tập, làm giàu trí tuệ cho người dân
Tài liệu tham kháo:
[1] Ban Bí thư Trung ương Đảng (2004), Chì thị sổ 42/CT-TW ngày 25 tháng 8 năm 2004 về Nâng cao chất lượng toàn diện của hoạt động xuất bản.
[2] Đảng Cộng sản Việt Nam (2015), Văn kiện Đang toàn tập, tập 57, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội.
[3] Vũ Thị Thu Hà (2013), Văn hóa đọc ở Việt Nam trong bối cành hội nhập và phát triển, Tạp chí Thư viện Việt Nam, số 2 (30).
[4] Trần Hoàng Hoàng (2019), Chấn hưng văn hóa đọc, https://www.qdnd.vn
[5] Hoàng Nam (2004) Đọc và ưu thế của văn hóa đọc trong tiếp nhận thông tin, đấy mạnh văn hóa đọc ớ vùng dân tộc thiếu số miền núi, Kỳ yếu hội thảo khoa học, Hà Nội.
[6] Đỗ Thị Quyên (2017), Phát triển văn hóa đọc ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa, số 21.
[7] Tổng cục Thống kê (2018), Niên giám thống kê tóm tắt 2018, Nxb Thống kê, Hà Nội.
[8] Nguyễn Hữu Viêm, Văn hóa đọc và phát triển văn hóa đọc ớ Việt Nam, https://nlv.gov.vn