Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa qua các điệu múa dân gian của người cao lan (thái nguyên)

Những điệu múa hay sinh hoạt văn hóa ngoài các thaotác lao I lề nông nghiệp của ng rời Cao Lan có những điệu múa như: múa đi nương,múa màidao,múa phátcây, múa tra hạtnữ, múa tra điệu múa

sa MÚA

6ÌI «rt ĩằ MẮT anrr GIÁ TiỊ TAB Hói QUA CÁC ĐIỆU MÚA DÂN GIAN CỦA NGUÔI CAO LAN

(THÁI NGUYÊN)

NGUYÊN THỊ TUYÉT NHUNG *

ở huyện Phú Lương, tỉnh

1 Ngưòi Cao Lan I

Thái Nguyên

Người Cao Lan có

người, sinh sống ở các

Bắc Giang, Tuyên Q lang Ở Thái Nguyên người

Cao Lansống đông nl ất ở huyện Phú Lương và các

huyện Đại Từ, Địn 1

hịlgười Cao Lan trước

cư sangViệt Nam đã

độ kinh tế, văn hóa, xỉ

lối canhtáctiêntiến,

định cư gần những

sông, trong những thung lũng

thấp gần nguồn nước

tiệncho việckhai phá

nương Họ chọn những

đất màu mỡ để trồng ti ọt: cây

lương thực lúa, ngô, sắn và

một số cây hoa màu: ậu, bầu, bí được trồng xen

lẫnvới nông lịchkhôr g khácbiệtnhiều so với các

tộcngười khác Vì vậy, nétvăn hóa nông nghiệp

cũng được khắc họa trong múa, tái hiệncuộc sống

hiện thực với những J

tác, điệumúa

Người Cao Lanở

vùng cư trú là vùng núi

xuất canhtác nương rẫj,

phản ánh trong lao động sản xuất Những điệu múa

hay sinh hoạt văn hóa

ngoài các thaotác lao I

lề nông nghiệp của ng rời Cao Lan có những điệu

múa như: múa đi nương,múa màidao,múa phátcây,

múa tra hạtnữ, múa tra

điệu múa này nhằm cầu

cuộcsống ấmno cho

dân sô khoảng 80 nghìn tỉnh: Thái Nguyên, Phú Thọ,

Hóa

chi di (Ịótrình lội và

lọ biết dòng

thuận ruộng mảnh

2 Đặc trưng của múa Cao Lan

Các điệu múa củangười Cao Lan thường phàn ánh những công việc laođộnghằngngày như: dùng dao để phát cây, phát rẫy làmnương, từ đó điệumúa mài dao,phát cây đã ra đời Hay việc chọc lỗtrahạt

-những công việc làm canhtáccủađồng bào miền

Múa dân gian của dân tộc Cao Lan ò Phú

Luong, Thái Nguyên phản ánh cuộc sống lao dộng phong phú, đa dạng qua nhũng động tác

múa, nó đuọc thể hiện tù nội dung đến hình thúc; tú ngón ngũ động tác, tinh chất đến

phong cách, tinh cách mua cùa nguôi thục

hiện Mồi điệu múa lá buc tranh muôn màu

về cuộc sống lao động cùa nguôi dãn, đem lại giá trị lon cho nghệ thuật múa Cao Lan nói

riêng vá múa dãn gian Việt Nam nói chung.

núi đã được người Cao Lan cách điệuhóanhững độngtác lao động với nhiều mức độ khác nhau Múa tra hạt nữ, múa tra hạt nam cóhai mứclà mức đơngiản và mức độ cao Mức đơn giản là chỉ nhảy ngangtừng hàng chọc lỗ đến từng hàng tra hạt hoặc một người, hai người làmriêng lẻ từng động tác Đến mức độ cao, từng đôinam nữ kết hợp

nghĩa riêng của từng động

C ây với đặcđiểm cơbản của ,trungdu; phương thứcsản , nên vãn hóa tộc người được tín ngưỡng đều không nằm

< lộng nông nghiệp Các nghi

' lạt nam,múa xúc tép Những mongcho thời tiết thuậnlợi, rrọi nhà

nhịp nhàng theo nhịp gõ của tiết tấu trống Tang Sành,nhảy hướng thẳng lên, hơi rích rắc chéo qua lại; cả nam và nừ nhảy lên đầu thẳng lên hơi uốn ngửa ngườivề sau và bước tiếp theo là nhảy lênrồi

đổ người về phíatrướcđểnam chọc lỗ, nữ tra ngô Với điệu múa xúc tép theo nhịpgõ của trống Tang Sành: nhịp 5 và nhịp7 các điệumúa xúc tép phản ánh công việc lao độngtrên đồng nước Khi múa, haicánhtaycầm cái vợttép,xúctép đưa vát xế chéo xuống theo đường chânnhảy, một chân co lên rồi đánh xếchéo ra.Chân tayhàihòa, nhịpnhàng chân nhảy, tayxúc tạo dángnghiêng lao theo chiều nhảy,

có khi nhảy liên tục, cókhi nhảy quaychuyểnđộng linhhoạt rất đẹp

Nhữngtưliệu múa dân gian phảnánhvềlaođộng sản xuất của người Cao Lan ở Phú Lương hầunhư khôngđược ghi chép lại, trên thực tế, các điệu múa

NGHỆ THUẬT

Điệu nhảy múa tắc xinh trong lễ hội cầu mùa ở Phú

Thái Nguyên - Ảnh do tác giả cung cấp

nàychỉ còn đượcmô tả lại trong giáoưìnhMúa dân

gian Cao Lan của NSND LêKhinhcùng cácgiảng

viên củaHọc viện Múa Việt Nam,TrườngCao đẳng

Vănhóa Nghệ thuật Việt Bắc vàđược giảng dạy một

số trườngnghệ thuật Dựa theo cácchất liệu múatừ

dângian, các điệu múa mang tínhchất laođộng, sản

xuất đã được biên dựng hoàn chỉnh lại, được đưa lên

sânkhấu chuyênnghiệp và sân khấu quần chúng

Theo định nghĩa của NSNDChuThúy Quỳnh - Tổng

Thư ký Hội Nghệ sĩ múaViệt Nam: “Múa tín ngưỡng

- nói mộtcách cặn kẽ hơn, là phần múa trong nền

nghệ thuật múa dângian các dântộc,mộtyếu tố biểu

hiện đời sốngtinh thần trong bối cảnhvănhóa tâm

linh của từng tộc người Múa tín ngưỡng có nguồn

gốc từmúadân gian, được sử dụngcho các mục đích

tínngưỡng và pháttriển riêng theo mụcđích đó, chính

vì thế trong các thời kỳ phát triển của xãhội,người ta

đã tái tạo được những điệu múa dân gian - dântộc cổ

truyền rất đáng quý từmúa tín ngưỡng”

Với nguồngốcdângian,mangđậmnét đặc trưng

về quan niệm thẩm mỹ và hệ thống biểu cảm; với

mục đích tín ngưỡng, thể hiện nhân sinh quan, thế

giới quan và các yếu tố tâm linh khác, múa tín

ngưỡng làsựgắnbótrongtổngthể của cácnhân tố:

con người, địa dư, thiên nhiên, kinhtế, xã hội, tập

tục vàđặc biệt là môitrường tín ngưỡngvới cácnghi

lễ, hình thức cụthể Như người Việt có tín ngưỡng

Hầu Bang, người Tày có tín ngưỡngThen, người

Thái có tín ngưỡng Kim Pang Then, người Dao có

tín ngưỡng thờ BànVương, người Khmer có tín

ngưỡng cúng Trăng, người Mường có múaMời

Múa tín ngưỡng của tộc người Cao Lan ở Phú Lương vẫn tồn tại và đặc biệt thểhiệnrõnét ở các đám tang,đám nhà xe Theo quan niệm cùa đồng bào Cao Lan, con ngườikhi chết đi không phảilà hết, không có sự vĩnhcửumàlà

sự luân hồi,hơn nữa làsựchuyển tiếp Các điệu múa ấy chỉ trong đám tang củanhững người caoniên mới có các điệu múa Riêng điệuTam Thanh Tệt Siam Sênh thì chỉnhữngngười cỏ chức sắc, địa vị trong xã hội hoặc những người làm thày, người cótri thứctrong

Lu ’O ’ng hội- Khi mộtngười cao tuổiqua đời,

các cụ, các ông thày vàcác đạotràng phảihọpnhaulạiđểxét xem ngườimới qua đời cóchức vụ, địa vịgì trong xã hội,mà phong phẩm, phong cấp vị.Theocụ Vi Văn Cải (thày cúng người Cao Lan ở Phú Lương), “tất cả có từ nhất phấm đến cửuphấm theo số lẻ nhưnhấtphẩm, tam phẩm, ngũ phẩm, thất phẩm và cửu phẩm vì đồng bàoCaoLan ở đây ảnhhưởng của Nho giáo và đạo Phật- cho rằng: con số lẻ làphải chuyển động, có chuyển động mới sinh ra muôn loài, muôn vật Những ngườibìnhthườngchỉđược phong phẩm chứ không đượcphong cấp, còn những người làm thầy thì được phong là cửu phẩm, những cấp sau đó từ thấtphẩm đến thất nhất phải xét theo công lao, địa

vị của ngườiđó trong xã hội”

Múa của người Cao Lan như múa nhảy Tam Thanh (trong đámtang), múa tắc xinh (trong lễ hội cầu mùa), múa chim Gâu, múa tra hạt cònbảo lưu tới naycho thấy,múadân gian CaoLan đượcxem như là một phương tiện văn hóa, giống nhưlời cầu xin đưa tiễn linhhồn, động tácxuađuổitàma, động tácmôphỏng cảnh lao động,mô phỏng thiên nhiên Như vậy, vớinhững ngày lễthường kỳ,một sốnghi

lễ cúng bái người Cao Lan coi múa, nhảy nhưlà bộ phận cấu thành chủ yếu của nghi lễ tín ngưỡng Mặt khác, ngoàiphương thức sinhhoạt văn hóa là các lễ thức tập trung nhiều loại hìnhvănhóa như: thơvăn, diễnxướng,trò chơi, nhảy múa,người Cao Lan còn

có phương thức sinh hoạtvăn hóa hằng ngày gắn với laođộng sản xuất như các làn điệu Sình Ca, các động tác múa nhưtrahạt, xúc tép, đâmcáhay nhảy múa tắc xinh

□ MUA

múađó đượcnâng cao, hoàn

vậy, múa được hìnhthành từ

ực mongvươn tới cái đẹp Tồn nhiêncon người còn được đặt

múa là múa đượcngay mà ohải có không gian riêng của

xuât phát vànảysinhtừ tâm cháu đối với cha mẹ, những ing tác múa khi uyển chuyển, mạnh mẽ, khidồn dập tưng

in Ngày nay, không gian ây

họ cóthể mang các điệu múa

Nhữnglời ca điệu

thiện vàphổ biến tronị; các lễ hội, nhất làlễ hội chính

của người Cao Landie 1 ra vào ngàymồng 2-2âm lịch

(lễ hội cầu mùa) Nhi

nhu cầutáidiễn hiện tl1

tại trong môi trường tỊ

trong môitrường xã hẹ - đượchìnhthành từ giaotiếp

cộngđồng với những ập tục, lối sống riêng

Việc trìnhdiễnmú ìdân gian của ngườiCaoLan

không đơn thuần là n lúa trong sinh hoạt, trongvui

chơi màcònchủ yếu múa trong các lễ cầu mùa, đám

tang, đámnhà xe Ngnệ nhânVi Văn Cải chobiết:

‘ ịKhôngphải nói muc n

mồi mộtđiệu múa đềt

nó, như tôi là một ngi :ời thàycả của làng trướckhi

muốn múahay nhảy múa Tam Thanh thì tôi nhất

thiếtphải được thầnlii ih cho phép và được đặt trong

không giancủa đámh ếuđám tang”.Thựctế chứng

minh, các điệumúa đề11

lòng hiếu thảo của COI I

hgười đã khuất Các đi >1

duyên dáng, khisôi né i

bừng, đó là kếtquảcìa sự sáng tạonghệthuậtđộc

đáo củangười Cao Lai

đượcmở rộngranhiều

ratrình diễn khi hội làrg, khi làngcócôngviệc trọng

đại mang tính quần chí ng nhiềungười tham gia hơn

Tấtcả tạo nên không

tộc ngườiCao Lan nói

Phú Lương nói riêng

Âm nhạc là một loại hình nghệ thuật độc lập

nhưng âm nhạc dân gi inthường có tính trình diễn,

những động tác, điệu lộ của ngườitrình diền nhiều

khi là những động tác rlúa hoặc tựa múa, lúc đó múa

hayđiệu bộđóng vaitiòphụ họa, minh họa Trường

hợp khác,âm nhạclại à phươngtiện hồ trợ đắc lực

biểuhiện động tác múa, tác phẩm múa: “Âm nhạc

là linh hồn củamúa”

Lan còn kết họp hài hì)a các yếu tố khác củanghệ

thuật diềnxướng với c íc thành phần khác nhau của

nghi thức và lễ hộicó

âm nhạc, đặc biệt hơn

múa với nhịp lẻ đã tạo

dân giantộc người Ca3 Lan Qua khảo sát thực tế

cho thấy, sốlượng nhạ<

được lưu giữ từ các tl ày Cả của làngvàphục vụ

côngviệc cúng tế, đó ■'

thanh la,chập cheng,

ị ;ian trinh diễnmúa riêng của chung vàngười Cao Lan ở

Ngoài ra, múa dân gian Cao

ỉự hồ trợ đắc lựccủa đạo cụ

cả làâm nhạc sử dụngtrong

I ỉđặc điểm tínhcách của múa

cụ này còn lại rât ít, chỉ còn

là các nhạc cụ: trông, kèn, chuông, chiêng

Như vậy, phương tiện trung tâm của việc trinh diễn múa chính là ngôn ngữ được thể hiện bằng chính nghệ nhân trongmôitrườngcóthể làhội xuân,

lễ tang, đám chay và nhất làmúađược đưa vào trong phầnnghi thức của hoạt động tín ngưỡng mà thực chất khi bóc tách vỏ bọc tín ngưỡng, tôngiáo thi cốt lõi là nhữngđộng tác múadân gian donhân dân sáng tạo và thực hành

Ngoài phương diện về góc độ hình dángđường nét, kỳ năng động tác (đứng, quỳ, đi, chạy, quay, nhảy), sựmô phỏng - biểu hiện của độngtác, luật động động tác thì phương tiện biểu hiện của múa Cao Lancòn là đội hình múa, vídụ trong điệu múa Tam Thanh(do các thày,đạo tràng trong đám nhà xe múa) thìphải tuântheo quy luật âm dương đối đãisinhtrí tượng Trí tượng là Đông, Tây, Nam, Bắc và sự chuyến động sinh rabát quái Tám yếu tố đó lại đối đãi vận hành sinh ra muôn loài, muôn vật Những người múa điệu múa này phải di chuyển theo đúng bước đi, từ một chỗsau đó dichuyển theo đúnghướng

đi của bốn hướngĐông,Tây, Nam, Bắc.Tiếp đó lại

di chuyển theo những hìnhsốtám,cuối cùng quayvề nhảy theo bốn hướng như cũ Ý nghĩa của điệumúa này là đưađườngcho vong hồn về cõi cực lạc Ngoàira, cácyếu tố như tuyến múa đóng vaitrò làm thayđổi động tác, đội hình, hoặc hình tượng múa góp phần thể hiệnnội dung, gợi cảmxúc thẩm

mỹchongười xem Tuy nhiên,đốivớimúadân gian nói chung và múa CaoLan nói riêng, tính chất hoạt động củamột bàimúa phụthuộc rấtnhiều vào khả năngứng tác, ứng diễn của người tham gia, tạo nên nétphong phúvà độcđáo của bài múa, có khi nó còn thểhiệnsựtài giỏi, sức khỏe của người múa, vínhư trong đám ma ở xóm làng nên các thày chủ trì vừa hát, vừa cầu khấn, vừa nhảy múa theo từng lời hát

Do đó, họ phải là những người có sức khỏe đểhoàn thành khóa lễ cúng tiễn ấy, chính họ cũngcó sựứng tác, linh hoạt tạo sự hài hòa, có khảnăng khắc sâu

ấn tượng cho người xem

3 Giải pháp gìn giũ ’ và phát huy giá trị của múa Cao Lan

Ngày nay, với xu hướng toàn cầu hóa, số đông lóp trẻ ít quan tâm đến các loại hình nghệ thuật truyềnthống, điều nàydẫn đến nguycơ các giá trị văn hóa dân gian dần bị thấttruyền cho các thế hệ sau Vì thế, việc giữgìn và phát huy các giá trịvăn hóa củamúa dân gianCao Lanlà mộtviệclàm càn thiết,một yêu cầu cấp bách, đòihỏiphải cónhững

NGHỆ THUẬT

giải pháp hữuhiệu để khai thác, bảo tồncác giá trị

văn hóa phi vậtthể của tộc người

Chủ trương tố chức xây dựng đời sống văn hóa

cơ sở chínhlàbiện pháp hữu hiệuđế tạo điều kiện

cho quần chúng thamgia vào quá trình sáng tạo văn

hóa Con người là chủ thểsángtạo, họ là người có

tiềm năng vô tận trong việc kế thừa và phát huy

những giátrịvăn hóa truyền thống vào đời sống xã

hội hôm nay Công tác xâydựng đời sốngvăn hóa

cơ sở ở huyện Phú Lương cần quan tâm tớimột số

hoạt động cụ thểnhằmphổ biến rộng rãi giátrịmúa

dân gian Cao Lan cho các đối tượng đặc biệt là

thanh niên, học sinh Tại đây hiện nay, mặc dù đã

xâydựng ở mỗi làng xãcó đội văn nghệ nhưng mô

hìnhcòn nhỏ và hoạt động rời rạc Tỉnh và huyện

nên quantâm tới hoạt động của cácđội này không

chỉ về múa dângian màcòn cahát Sình Ca

Tổ chức tốtcác hoạt động văn hóa cơ sở tức là

khai thác những giá trị vănhóa múa nóiriêng, giá

trị văn hóa nói chung và sự phát triển các giátrị đó

trong đờisống cộng đồngtộcngười Cao Lan ở Phú

Lương Tạo điều kiện để giá trị vãnhóa múa của

người Cao Lan duytrì, pháttriển trên những giá trị

gốc.Được như vậy, hơn ai hết, quần chúngnhân dân

laođộnglàngười sángtạo, nuôi dường và ngàycàng

làmgiàu thêm kho tàng văn hóa dân tộc

Sử dụng các phương tiện công nghệ để tăng

cường truyềnbá,phổ biến giá trịvăn hóa múa Cao

Lantới các đối tượng, các vùng miền khác nhau,

chính là bước đầu thực hiện sự giao lưuvănhóa,

hội nhập giữa các dân tộc Kinh nghiệm cho thấy

rằng, ở đâucó sự giao lưu văn hóa cởi mở, thì ở đó

có sựphát triển Có thểcoithông tin đại chúng như

một sứgiảcủanghệ thuật, là cầu nối nghệ thuật đến

với con người Thông tin đại chúng cókhả năng

giới thiệu, hướngdẫn, phổ biến và phân tíchnâng

cao giá trị giáodụcnhậnthức, giá trịthẩm mỹ, giá

trị nghệ thuật của múaCao Lan ở PhúLương - Thái

Nguyên Một số phương tiệnthông tin đặc thù,hữu

hiệu hiện nay cóthể giúp cho việc tuyên truyền,

phố biến như: đài phát thanh,truyền hình,báo điện

tử, trang web giới thiệucác lễ hội, tác phẩm múa

đen được với nhiều người hơn, nhanh chóng hơn

Giải pháp khẳng định sự hữu hiệuvô cùng lớn khi

cảthế giới đã và đang tìm mọiphương thức cho

nghệthuật sốnglại sau đạidịch COVID-19

Trên phạm vi rộng hơn, để giữ gìn và phát huy

các giátrị văn hóa múacủa dân tộc Cao Lan, đã và

đang khuyến khích huyện PhúLương thành lập các câu lạc bộ múa dân gian Cao Lan, sinh hoạt đều đặn hằng tuần,từng bước đưa múa CaoLan trởlại phục

vụ cuộc sống, đáp ứng nhu cầu vãn hóa, vãn nghệ

cổtruyềncủa người Cao Lan nói riêng,nhữngngười yêu loại hình nghệthuậtđộc đáo này nói chung trên địa bàn tỉnh Trung tâmVăn hóa Nghệ thuậttỉnh, Đoàn Nghệ thuật dân gianViệt Bắc và Trường Cao đẳngVănhóa Nghệ thuật ViệtBắccũng đã tích cực khai thác chất liệu múa Cao Lanđể cải biên, dàn dựng thành các tiết mục biểu diễn trên sân khấu chuyên nghiệp củatỉnhvàtham gia tại các chương trìnhLiên hoan camúanhạc toàn quốc

Kết luận

Múa dân gian CaoLan làmột thành tố văn hóa dân gian tộc người, vừa chứa đựng những giá trịvăn hóa tộc người, vừa mang những đặc trưng nghệ thuật biếu hiện của ý thức thẩm mỹ và giá trị nhân văn

Do điều kiện tự nhiên khó khăn, kinhtế chậmphát triển,đời sống vật chất, tinhthần, trình độ dân trícòn thấp và không đồngđều, làm chomột bộ phận, tầng lớp thanh niên xarời với truyền thống, tệ nạn phát triển nhanh ở vùng dântộc thiểu số làmmất dần nhữnggiátrịvốncó củanó.Vậy nên,cần chú trọng hơn công tác nghiên cứu, sưu tầm,pháthuy văn hóa truyềnthốngtộc người đểngườidân bản địahaytộc người khác hiểu biết sâu sắc hơn những giá trị văn hóa nghệ thuật múa Cao Lan bởi vì múa Cao Lan là

bộphận trong kho tàng di sản văn hóacủa giađình các dântộcViệt Nam ■

N.T.T.N

Tài liệu tham khảo

1 Ban chấp hành Đảng bộ tinh Thái Nguyên, Bác Hồ

với Thái Nguyên, Thái Nguyên với Bác Hồ, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2007.

2 Bộ Văn hóa - Thông tin, Chương trình hành động

của Bộ VHTT thực hiện nghị quyết hội nghị lần thứ 5 BCH

TƯ Đàng khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bàn sắc dân tộc, Hà Nội, 1998.

3 Mai Hương, Giáo trình múa dân gian Cao Lan,

Trường Đại học Sân khẩu- Điện ảnh Hà Nội, 2007.

4 Nguyễn Thị Tuyết Nhung, Múa dân gian tộc người

Cao Lan, Luận văn Thạc sì Văn hóa học, Trường Đại học

Văn hóa Hà Nội, 2009

5 Sờ VHTTDL tinh Thái Nguyên, Dư địa chí tỉnh

Thái Nguyên, Thái Nguyên, 2009.