Báo cáo "Pháp nhân có thể là chủ thể của tội phạm hay không " doc

Câu hỏi pháp nhân có thể là chủ thể của tội phạm hay không từ trước tới nay vẫn đang còn là vấn đề tranh c'i giữa các nhà nghiên cứu khoa học pháp lí không những ở nước ta mà còn ở những

Pháp nhân có thể là chủ thể

của tội phạm hay không?

TS Phạm Hồng Hải *

1 Câu hỏi pháp nhân có thể là chủ thể

của tội phạm hay không từ trước tới nay

vẫn đang còn là vấn đề tranh c'i giữa các

nhà nghiên cứu khoa học pháp lí không

những ở nước ta mà còn ở những nước

khác trên thế giới trong đó có cả các quốc

gia mà ở đó pháp luật hình sự hiện hành

đ' coi pháp nhân như một trong những

chủ thể của tội phạm ở nước ta, từ trước

tới nay, pháp luật hình sự luôn luôn

không coi pháp nhân là chủ thể của tội

phạm Ngay trong khoa học hầu như cũng

không ai đặt vấn đề có nên hay không

nên coi pháp nhân là chủ thể của tội

phạm Trong mấy năm gần đây, vấn đề

pháp nhân có thể là chủ thể của tội phạm

hay không được bàn nhiều đến bởi một số

lí do sau đây: Thứ nhất, vừa qua Nhà

nước đ' tiến hành sửa đổi cơ bản Bộ luật

hình sự nên việc nghiên cứu, đánh giá lại

tất cả các chế định của luật hình sự trong

đó có chế định về chủ thể của tội phạm đ'

được các nhà khoa học quan tâm và mặc

dù trong Bộ luật hình sự (BLHS) sửa đổi

vừa được Quốc hội thông qua đầu tháng

12/1999 pháp nhân vẫn chưa được coi là

chủ thể của tội phạm; thứ hai, trong

những năm gần đây sự giao lưu của nước

ta với các nước trong khu vực trên tất cả

các lĩnh vực trong đó có lĩnh vực khoa

học pháp lí hình sự ngày càng được mở

rộng và điều này đặt ra cho những nhà

khoa học pháp lí vấn đề nên, chưa nên

hoặc không nên học tập kinh nghiệm

trong lĩnh vực lập pháp của các quốc gia

khác; thứ ba, trong thời gian qua nhiều trung tâm thông tin đ' sưu tầm tài liệu,

đặc biệt đ' biên dịch nhiều văn bản pháp luật hình sự của nước ngoài để cho Ban soạn thảo BLHS, các cơ quan giúp việc của Quốc hội, đại biểu Quốc hội và nhân dân tham khảo khi đóng góp ý kiến xây dựng BLHS và điều này đ' gây không ít tranh luận trong giới khoa học cũng như các cán bộ làm công tác thực tiễn về chế

định chủ thể tội phạm Giờ đây, pháp nhân có thể được coi là chủ thể của tội phạm không đ' và luôn là câu hỏi nghiêm túc trước những người làm công tác nghiên cứu khoa học pháp lí hình sự và

nó cũng cần có câu trả lời nghiêm túc và khoa học

2 Vi phạm pháp luật là hiện tượng x' hội mang tính giai cấp và tính lịch sử Tội phạm là một trong các loại vi phạm pháp luật nên nó cũng có những tính chất như vậy Việc quy định hành vi nào là tội phạm, ai là chủ thể của tội phạm (người thực hiện hành vi bị coi là tội phạm có thể

bị xử lí về hình sự) phụ thuộc vào ý chí của giai cấp thống trị x' hội (đây cũng là một trong những biểu hiện tính giai cấp của tội phạm) Tuy nhiên, trong mọi lĩnh vực, ý chí của giai cấp thống trị không phải là bất biến mà ngược lại, nó cũng thay đổi theo tiến trình phát triển của x' hội Vào thời kì này, Nhà nước coi những

* Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật TTKHXH & Nhân văn quốc gia

hành vi này là tội phạm, những người này

là chủ thể của tội phạm nhưng vào thời kì

khác do những điều kiện lịch sử cụ thể

chi phối, Nhà nước có thể thay đổi những

quy định của mình về tội phạm Đây

chính là biểu hiện của tính lịch sử của tội

phạm

Xuất phát từ tính giai cấp và tính lịch

sử của tội phạm nên việc quốc gia nào đó

có sự thay đổi chính sách hình sự của

mình trong đó có sự thay đổi về quan

niệm cũng như các quy định về chủ thể

tội phạm cũng là điều dễ hiểu, cũng chính

vì thế không thể vội vàng nhận xét luật

hình sự của nước này không khoa học khi

nó quy định hay không quy định pháp

nhân là chủ thể của tội phạm Trong

trường hợp này, điều cần đánh giá là vào

thời điểm nào đó khi luật hình sự quy

định hay không quy định pháp nhân là

chủ thể của tội phạm có phù hợp với

những điều kiện lịch sử cụ thể hay

không?

3 ở nước ta, luật hình sự là một trong

những ngành luật ra đời sớm nhất Nhìn

lại lịch sử của nước Việt Nam từ thời kì

có pháp luật thành văn đến nay, pháp luật

hình sự vẫn đứng vị trí đầu tiên cả về thời

điểm xuất hiện cũng như số lượng các

văn bản ở mỗi thời kì khác nhau, do

những đặc điểm về địa lí, chính trị, x' hội

nên pháp luật hình sự nước ta ít nhiều bị

ảnh hưởng bởi pháp luật hình sự của nước

ngoài Trong thời gian hơn nửa thế kỉ qua,

pháp luật hình sự của nước ta đ' chịu ảnh

hưởng rất nhiều bởi pháp luật hình sự của

các nước x' hội chủ nghĩa, đặc biệt là của

Liên Xô (cũ) Và cũng như ở các quốc gia

đó, pháp luật hình sự của nước ta chưa

bao giờ coi pháp nhân là chủ thể của tội

phạm Bộ luật hình sự mới nhất của Liên

bang Nga được Đuma quốc gia thông qua ngày 24/5/1996 cũng không coi pháp nhân là chủ thể của tội phạm Điều 19 Bộ luật hình sự Liên bang Nga năm 1996 quy định: "Trách nhiệm hình sự chỉ thuộc

về thể nhân có đủ năng lực trách nhiệm

đạt tới độ tuổi do Bộ luật này quy định"

ở các nước XHCN Đông Âu trước đây pháp luật hình sự cũng không quy định pháp nhân là chủ thể của tội phạm Lập luận cho điều này, các nhà khoa học pháp

lí hình sự đều căn cứ vào nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự và tính mục

đích của hình phạt Pháp nhân là tập thể của những con người cụ thể và hành vi vi phạm của pháp nhân được thực hiện bởi hành vi của những con người cụ thể nên pháp nhân không phải chịu trách nhiệm hình sự mà chịu trách nhiệm hình sự chính là những người (thể nhân) cụ thể đ' thực hiện các hành vi vi phạm Một trong những mục đích của hình phạt là giáo dục, cải tạo và hình phạt sẽ không có tác dụng nếu nó được áp dụng với pháp nhân

mà không được áp dụng với con người cụ thể

Nghiên cứu những tài liệu hiện có ở Việt Nam, chúng tôi thấy rằng, trên thế giới hiện đ' có một số nước mà ở đó pháp luật hình sự quy định pháp nhân là chủ thể của tội phạm Điều 2.07 BLHS mẫu của Mĩ quy định trừ các công ti và hiệp hội được thành lập với tư cách là cơ quan của Nhà nước hoặc do Nhà nước thành lập nhằm thực hiện các chương trình của Nhà nước còn các công ti và hiệp hội khác đều có thể trở thành chủ thể của tội phạm Pháp nhân bao gồm các công ti và hiệp hội có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi không thực hiện những nghĩa

vụ, nhiệm vụ mà luật quy định pháp nhân

phải thực hiện; ban l'nh đạo hoặc một đại

diện của pháp nhân thiếu thận trọng trong

hành vi của mình nhân danh pháp nhân

dẫn tới phạm tội

Bộ luật hình sự Cộng hòa Pháp 1994

tại Điều 121.2 có quy định trừ Nhà nước,

các pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình

sự trong các trường hợp quy định trong

luật về các tội phạm được thực hiện vì lợi

ích của họ bởi các cơ quan, đại diện của

họ Các pháp nhân phải chịu trách nhiệm

hình sự về các tội phạm được thực hiện

khi đ' có thoả thuận về sự ủy quyền công

vụ để thi hành các hoạt động của pháp

nhân Luật hình sự của Cộng hòa Pháp

phân chia tội phạm thành ba loại: Trọng

tội, khinh tội và tội vi cảnh nên khi pháp

nhân phạm tội loại nào thì sẽ có hình phạt

tương ứng, phù hợp với loại tội đó

ở Cộng hòa nhân dân Trung Hoa

trước đây, pháp luật hình sự cũng không

quy định pháp nhân là chủ thể của tội

phạm Tuy nhiên, trong Bộ luật hình sự

mới nhất được thông qua tháng 3 năm

1997 đ' có các quy định pháp nhân cũng

là chủ thể của tội phạm Tiết 4 chương III

BLHS Cộng hòa nhân dân Trung Hoa với

tên gọi "Tội phạm có chủ thể là các cơ

quan, đơn vị và tổ chức" có hai điều luật

quy định về trách nhiệm hình sự của pháp

nhân Điều 30 quy định: "Công ti, xí

nghiệp, cơ quan, tổ chức, đoàn thể thực

hiện hành vi nguy hiểm cho x1 hội thì

cũng bị coi là phạm tội và phải chịu trách

nhiệm hình sự"; Điều 31 quy định: "Công

ti, xí nghiệp, cơ quan tổ chức, đoàn thể

phạm tội sẽ bị phạt tiền; Người phụ trách

và những người có trách nhiệm trực tiếp

khác của đơn vị cũng phải chịu trách

nhiệm hình sự Phần riêng của Bộ luật

này và những luật khác có những quy

định liên quan đều phải dựa trên quy

định này"

Qua thực tế thì thấy rằng, quan điểm coi pháp nhân là chủ thể của tội phạm đ'

có từ lâu và hiện nay nó đ' được chính thức thừa nhận ở một số quốc gia trong

đó có cả những quốc gia từ trước tới nay không những không thừa nhận mà còn thậm chí còn phê phán Những quốc gia

có pháp luật hình sự coi pháp nhân là chủ thể của tội phạm là những quốc gia có nền kinh tế phát triển hoặc đang phát triển Cơ sở truy cứu trách nhiệm hình sự

đối với pháp nhân được giải thích rằng, ở các quốc gia này những vụ phạm tội với thủ đoạn lợi dụng danh nghĩa pháp nhân không còn là cá biệt và đ' trở thành tương

đối phổ biến; mặc dù không phải là con người cụ thể (thể nhân) nhưng có thể coi pháp nhân như một "con người pháp lí" cũng có năng lực tương tự như những thể nhân; bản thân pháp nhân cũng có khả năng chịu một số hình phạt nhất định của Nhà nước như phạt tiền, giải thể, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ lĩnh vực hoạt động nào

đó

Mặc dù là thực thể trừu tượng nhưng pháp nhân được con người lập ra và hoạt

động của nó (hành vi khách quan) chỉ có thể thực hiện được thông qua những con người cụ thể Những con người đó hoặc là chỉ huy, l'nh đạo hoặc là đại diện của pháp nhân Khi những người này thực hiện nghĩa vụ hoặc nhiệm vụ của pháp nhân thì ý chí và hành vi của họ được coi

là ý chí và hành vi của pháp nhân Trong

điều kiện hiện nay, các hoạt động của x' hội về cơ bản là các hoạt động mang tính kinh tế do các cá nhân hoặc pháp nhân thực hiện Các vi phạm và tội phạm kinh

tế hoặc là do cá nhân hoặc do pháp nhân

thực hiện, vì vậy, nếu pháp nhân không

được coi là chủ thể của tội phạm tức là

mọi hành vi, việc làm của pháp nhân cho

dù có nguy hiểm cho x' hội đến đâu cũng

không được coi là tội phạm và không bị

xử lí bằng các biện pháp nghiêm khắc

nhất là hình phạt thì Nhà nước sẽ không

kiểm soát được các hành vi vi phạm pháp

luật của pháp nhân và đặc biệt là đ'

không sử dụng biện pháp hữu hiệu là biện

pháp hình sự để chống lại các vi phạm và

phục hồi lại các quan hệ x' hội đ' bị xâm

hại Cũng như đối với thể nhân, việc truy

cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp

nhân và áp dụng hình phạt tương xứng

đối với hành vi phạm tội của pháp nhân

vừa có ý nghĩa chống và vừa có ý nghĩa

phòng ngừa tội phạm Trong trường hợp

người đại diện cho pháp nhân thực hiện

hành vi được coi là tội phạm, nếu pháp

luật chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự với

người đó mà không truy cứu trách nhiệm

hình sự pháp nhân trong khi chính pháp

nhân lại được hưởng nhiều lợi ích mang

lại từ hành vi phạm tội thì có nghĩa pháp

luật đ' bỏ lọt tội phạm và đây rõ ràng như

kích thích tố khuyến khích những hành vi

sai trái của pháp nhân ở tất cả quốc gia

mà pháp luật hình sự coi pháp nhân là

chủ thể của tội phạm thì đồng thời pháp

luật hình sự cũng có hệ thống hình phạt

riêng áp dụng cho pháp nhân phạm tội

Thực tiễn cũng đ' chứng minh rằng,

những hành vi phạm tội của pháp nhân

thường xảy ra trong các hoạt động kinh tế

với mục đích kiếm được lợi nhuận nhiều

hơn và vì vậy, hình phạt tiền với số lượng

lớn hoặc những hình phạt hạn chế quyền

tự do kinh doanh của pháp nhân được coi

là những hình phạt có tác dụng giáo dục

và phòng ngừa hơn cả

4 So với một số quốc gia khác mà ở

đó pháp luật hình sự coi pháp nhân là chủ thể của tội phạm thì nhịp độ phát triển kinh tế của nước ta chưa cao Tuy nhiên, trong những năm gần đây, trong số các tội phạm kinh tế có không ít các tội phạm

do pháp nhân thực hiện Báo cáo của ngành thuế hàng năm cho thấy, mỗi năm Nhà nước thất thu hàng nghìn tỉ đồng tiền thuế mà nguyên nhân của tình trạng này

là do các cơ sở sản xuất kinh doanh cả của quốc doanh và ngoài quốc doanh trốn thuế Báo cáo của ngành quản lí thị trường cũng chỉ ra tình trạng kinh doanh trái phép, làm và buôn bán hàng giả, lưu hành sản phẩm kém phẩm chất, vi phạm các quy định về quảng cáo v.v đang ngày càng trở nên trầm trọng hơn Mặc dù vậy, việc xử lí về hình sự các hành vi vi phạm

kể trên rất khó vì luật hình sự nước ta không coi pháp nhân là chủ thể của tội phạm Trong thực tiễn, đ' có không ít vụ trốn thuế của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh (công ti trách nhiệm hữu hạn, công ti cổ phần, tổ sản xuất tư nhân ) bị

đưa ra giải quyết bằng tố tụng hình sự và trong những trường hợp này cá nhân bị truy tố là giám đốc hoặc phó giám đốc Các vụ trốn thuế ở các cơ sở kinh tế quốc doanh không được giải quyết bằng kênh

tố tụng hình sự và thậm chí cả kênh hành chính đang bị x' hội lên án Có lẽ chính vì Nhà nước không sử dụng biện pháp cứng rắn là biện pháp hình sự để xử lí các

vi phạm kiểu trên của pháp nhân nên tình trạng dây dưa nợ đọng thuế của các doanh nghiệp với số lượng ngày càng tăng và tới một số lượng nào đó đẩy doanh nghiệp tới bờ phá sản thì để cứu doanh nghiệp, Nhà nước lại phải dùng biện pháp "đậy nợ" và đây chính là những

gánh nặng cho ngân sách nhà nước, là

một trong những nguyên nhân làm cho

Nhà nước không thực hiện được một số

chỉ tiêu kế hoạch đề ra Nghiên cứu tình

hình tội phạm ở nước ta trong những năm

gần đây thì thấy ngoài những trường hợp

kẻ phạm tội lợi dụng danh nghĩa cơ quan

nhà nước, tổ chức x' hội như là thủ đoạn

phạm tội còn có không ít trường hợp

chính các cơ quan nhà nước, các doanh

nghiệp đ' lợi dụng kẽ hở của pháp luật

trong việc không quy định pháp nhân là

chủ thể của tội phạm để phạm tội Vụ án

vi phạm các quy định về quản lí và bảo vệ

đất đai theo Điều 180 BLHS xảy ra ở x'

Ngọc Thụy huyện Gia Lâm thành phố Hà

Nội là một thí dụ điển hình Xuất phát từ

chỗ ngân sách nhà nước cấp cho x' quá

eo hẹp trong khi địa phương lại có nhu

cầu xây dựng, trường học, trạm xá, bốt

điện, đường đi nên Đảng ủy, Hội đồng

nhân dân, Đại hội x' viên đều nhất trí bán

một diện tích rất lớn mặt hồ cho một số

cơ quan nhà nước và cá nhân ở Hà Nội để

lấy tiền đầu tư cho các công trình phúc

lợi Sau khi đ' có Nghị quyết của Đảng

ủy, Hội đồng nhân dân và Đại hội x'

viên, chủ nhiệm hợp tác x' và một số

trưởng thôn được giao trực tiếp thực thi

nhiệm vụ Sau một thời gian, các nghị

quyết đ' được thực hiện, đời sống vật

chất và tinh thần của nhân dân x' Ngọc

Thụy đ' được cải thiện và đó cũng là lúc

toàn bộ ban l'nh đạo Đảng ủy, ủy ban

nhân dân, Hội đồng nhân dân, Hợp tác x'

và các trưởng thôn phải đứng trước vành

móng ngựa về tội danh như đ' nêu trên và

nhận các mức án khác nhau Rõ ràng ở

đây ta thấy có những điều bất hợp lí là

những người trực tiếp thực hiện các nghị

quyết của tập thể thì bị truy cứu trách

nhiệm hình sự còn một tập thể người

được hưởng lợi ích từ hành vi phạm tội lại vô can Trong luật hình sự (mặc dù chưa

có điều luật nào của BLHS nước ta quy

định) người ta vẫn thừa nhận thi hành mệnh lệnh cấp trên trong những trường hợp không nhận thức được đó là mệnh lệnh trái pháp luật được coi là tình tiết loại trừ tính nguy hiểm của hành vi Trong vụ việc nêu trên, chắc chắn có không ít người không thể nhận thức được các nghị quyết của Đảng ủy, ủy ban nhân dân, Hội đồng nhân dân, Đại hội x' viên

là sai trái và vì vậy, lẽ ra họ phải được loại khỏi phạm vi những người bị truy cứu trách nhiệm hình sự Tuy nhiên, dù thế nào chăng nữa, các tổ chức đ' có nghị quyết sai trái và nghị quyết đó đ' được thực hiện thông qua hành vi của những người đại diện thì tổ chức ấy không thể không chịu trách nhiệm Trong trường hợp nêu trên, những người được tập thể

ủy quyền đ' rơi vào hoàn cảnh khó xử, nếu thực hiện sự ủy quyền của tập thể, họ trở thành kẻ hứng chịu trách nhiệm cho tập thể (cụ thể là bị truy cứu trách nhiệm hình sự còn tập thể thì không); còn nếu không thực hiện họ đ' vi phạm điều lệ của tổ chức và họ có thể bị kỉ luật Rõ ràng như vậy là không công bằng và cái

điều không công bằng này cần phải được khắc phục

Qua nghiên cứu tình hình tội phạm và thực tiễn hoạt động tố tụng hình sự ở nước ta, chúng tôi cho rằng đ' đến lúc trong pháp luật hình sự của nước ta phải

có các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân Trước đây, chúng ta không quy định pháp nhân là chủ thể của tội phạm bởi khi ấy chưa cần thiết vì số

các vi phạm pháp luật của pháp nhân đạt

tới mức nguy hiểm như tội phạm còn ít,

chưa đáng kể Lí luận luật hình sự chỉ ra

rằng để tội phạm hóa một hành vi ít nhất

cần có ba điều kiện: Hành vi có tính nguy

hiểm cao cho x' hội; hành vi tương đối

phổ biến; hành vi có thể được chứng minh

bằng tố tụng Hiện nay, các loại vi phạm

đó của pháp nhân đ' tương đối phổ biến

và việc giải quyết, xử lí chúng bằng biện

pháp hình sự là cần thiết Việc quy định

pháp nhân là chủ thể của tội phạm xét về

bản chất không có gì là bất cập cho việc

áp dụng pháp luật hình sự nói riêng cũng

như trong đấu tranh phòng chống tội

phạm nói chung Chúng ta vẫn thừa nhận

đồng phạm, phạm tội có tổ chức là những

hình thức phạm tội có mức độ nguy hiểm

cho x' hội lớn hơn hình thức cá nhân

phạm tội Các vi phạm pháp luật của pháp

nhân đều được thực hiện dưới hình thức

đồng phạm và lẽ ra so với các vi phạm

cùng loại chúng phải được coi là nguy

hiểm hơn mới đúng Vì vậy, không truy

cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân khi

pháp nhân có hành vi vi phạm pháp luật

nghiêm trọng có nghĩa là người làm luật

đ' mắc phải sai lầm là luôn luôn coi hành

vi vi phạm của pháp nhân không nguy

hiểm bằng hành vi vi phạm của thể nhân

(cá nhân) và điều này rõ ràng mâu thuẫn

với lí luận về đồng phạm và mâu thuẫn

với quan điểm rất quan trọng được thừa

nhận trong luật hình sự là tính nguy hiểm

cho x' hội của tội phạm được đánh giá

trước hết phải dựa vào tầm quan trọng của

quan hệ x' hội nó xâm hại chứ không

phải nó do cá nhân hoặc pháp nhân thực

hiện

Mặc dù Bộ luật hình sự sửa đổi của nước ta mới được thông qua nhưng theo quan điểm của chúng tôi, trong thời gian tới cần cụ thể hóa trách nhiệm hình sự của pháp nhân đối với các tội phạm về kinh tế mà pháp nhân thường thực hiện như trốn thuế, kinh doanh trái phép, làm hàng giả, vi phạm các quy định về quản lí

đất đai, vi phạm các quy định về bảo vệ môi trường

Trong quan hệ pháp luật hình sự, người đứng đầu hoặc người đại diện của pháp nhân và pháp nhân không thể chịu trách nhiệm hình sự thay nhau Người

đứng đầu hoặc người đại diện đồng thời phải chịu trách nhiệm hình sự khi hành vi của họ được thực hiện trong phạm vi được

ủy quyền Pháp nhân không chịu trách nhiệm hình sự cùng người đứng đầu hoặc người đại diện nếu hành vi phạm tội của người này nằm ngoài sự ủy quyền của pháp nhân Ngược lại, người đứng đầu hoặc đại diện của pháp nhân chỉ có thể phải chịu trách nhiệm hành chính hay kỉ luật về hành

vi phạm tội của pháp nhân nếu họ không có lỗi hình sự đối với hành vi đó

Nếu những quy định trên đây trong tương lai được thể hiện trong Bộ luật hình

sự, chúng tôi tin chắc rằng nguyên tắc công bằng và bình đẳng, nguyên tắc mọi hành vi phạm tội không thoát khỏi sự trừng trị của pháp luật sẽ được củng cố và

đây sẽ là điều kiện quan trọng bảo đảm hiệu quả của cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm của nước ta hiện nay./