Báo cáo " Quyền lực nhà nước hay tất cả quyền lực thuộc về nhân dân" pdf

Khoản 2 Điều 1 Hiến pháp 1946 quy định: "Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo".. Nguyên tắc

quyền lực nhà nước hay tất cả quyền lực thuộc về nhân dân?

TS Vũ Hồng Anh * iều 2 Hiến pháp 1992 quy định:

"Nhà nước Cộng hòa x hội chủ

nghĩa Việt Nam là Nhà nước của nhân

dân, do nhân dân, vì nhân dân Tất cả

quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân

mà nền tảng là liên minh giai cấp công

nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp

trí thức" Quy định này là sự kế thừa và

phát triển một số quy định của các bản

hiến pháp trước đó Khoản 2 Điều 1 Hiến

pháp 1946 quy định: "Tất cả quyền bính

trong nước là của toàn thể nhân dân Việt

Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai,

giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo" Kế thừa

và phát triển nguyên tắc này, Điều 4 Hiến

pháp 1959 quy định: "Tất cả quyền lực

trong nước Việt Nam dân chủ cộng hòa

đều thuộc về nhân dân Nhân dân sử

dụng quyền lực của mình thông qua Quốc

hội và hội đồng nhân dân các cấp do

nhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm

trước nhân dân" Nguyên tắc này một lần

nữa được khẳng định tại Điều 6 Hiến

pháp 1980: "ở nước Cộng hòa x hội chủ

nghĩa Việt Nam, tất cả quyền lực thuộc

về nhân dân Nhân dân sử dụng quyền

lực nhà nước thông qua Quốc hội và hội

đồng nhân dân các cấp do nhân dân bầu

ra và chịu trách nhiệm trước nhân dân"

Chúng ta nhận thấy các bản Hiến

pháp 1946, 1959 và 1980 quy định "tất cả

quyền lực thuộc về nhân dân" còn Hiến

pháp 1992 quy định "tất cả quyền lực nhà

nước thuộc về nhân dân" Ngoài ra, nếu

như Hiến pháp 1959 quy định: " nhân

dân sử dụng quyền lực của mình thông qua Quốc hội và hội đồng nhân dân các cấp " thì Hiến pháp 1980 lại quy định:

" nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước thông qua Quốc hội và hội đồng nhân dân các cấp " Như vậy, thuật ngữ

"quyền lực" mà Hiến pháp 1959, 1980;

"quyền bính" Hiến pháp 1946 sử dụng có phải là "quyền lực nhà nước" mà Hiến pháp 1992 sử dụng hay không? Trong bài viết này chúng tôi xin trình bày một số ý kiến về vấn đề nêu trên

1 Quyền lực và quyền lực nhà nước Quyền lực là loại quan hệ xP hội đặc biệt Nói đến quyền lực, một mặt nói đến

sự phục tùng ý chí của chủ thể quyền lực (chủ thể quyền lực có thể là cá nhân, nhóm người, tập thể, giai cấp hay toàn xP hội); mặt khác phải nói đến khả năng của chủ thể quyền lực buộc các chủ thể khác phải phục tùng ý chí của mình Có hai phương pháp cơ bản nhằm bảo đảm cho mệnh lệnh quyền lực được thực hiện, đó

là thuyết phục và bắt buộc Việc áp dụng phương pháp này hay phương pháp khác phụ thuộc vào sự tương quan ý chí của các chủ thể tham gia quan hệ quyền lực Trường hợp các chủ thể khác tiếp nhận ý chí của chủ thể quyền lực như là ý chí của mình thì phương pháp thuyết phục được

sử dụng, ngược lại, trường hợp ý chí của các chủ thể khác đối lập với ý chí của chủ thể quyền lực thì phương pháp bắt buộc

Đ

* Giảng viên Khoa hành chính - nhà nước Trường đại học luật Hà Nội

được sử dụng

Để duy trì và thực hiện quyền lực

không thể chỉ dựa vào một trong hai

phương pháp này mà cần phải kết hợp cả

hai phương pháp Học giả người Nga A

Bezuglov đP nhận định rất xác đáng rằng:

"Trong bất kì giai đoạn phát triển nào

của x hội, bên cạnh phương pháp thuyết

phục luôn tồn tại phương pháp bắt

buộc"(1) Bất cứ tổ chức nào dù là tổ chức

xP hội thị tộc, giáo hội, đảng chính trị,

các tổ chức khác hay nhà nước đều cần

đến sự phục tùng ý chí chung của tổ chức

từ phía các thành viên, tức là cần đến khả

năng lPnh đạo, quản lí mọi mặt hoạt động

của các thành viên từ phía tổ chức Nói

cách khác, mọi tổ chức đều cần đến

quyền lực Bản thân quyền lực lại tồn tại

một cách khách quan Như Ph Ăngghen

đP chỉ rõ: " chúng ta vừa được thấy

rằng một mặt, một quyền uy nhất định,

không kể quyền uy đó được tạo ra bằng

cách nào và mặt khác, một sự phục tùng

nhất định đều là những điều mà trong bất

cứ tổ chức x hội nào cũng đều do những

điều kiện vật chất trong đó tiến hành sản

xuất và lưu thông sản phẩm, làm cho trở

thành tất yếu đối với chúng ta"(2)

Lịch sử phát triển của xP hội loài

người gắn liền với quá trình tổ chức sản

xuất mà tổ chức sản xuất lại không thể

thiếu quyền lực Bởi lẽ, không có sự lPnh

đạo, quản lí thì không thể tổ chức sản

xuất được Điều đó cũng giống như "

một người độc tấu vĩ cầm tự điều khiển

lấy mình còn một dàn nhạc thì cần phải

có nhạc trưởng"(3). Quyền lực cần thiết để

điều chỉnh cuộc sống xP hội, tức là điều

chỉnh hành vi và các quan hệ giữa con

người phù hợp với ý chí chung Trong bất

kì giai đoạn phát triển nào, xP hội cũng là

hiện thân của ý chí chung, do đó, mọi thành viên trong xP hội phải tuân thủ ý chí chung đó ý chí chung này được bảo

đảm thực hiện và duy trì bởi quyền lực xP hội hay còn gọi là quyền lực công cộng Thứ quyền lực này vẫn sẵn có trong xP hội, nó tồn tại trước khi xuất hiện nhà nước, tồn tại khi nhà nước ra đời và sẽ còn tồn tại ngay cả khi nhà nước mất đi

Tự quản xP hội là hình thức quản lí các công việc của xP hội có từ trước khi nhà nước ra đời Khi nhà nước ra đời, nó tồn tại cùng với sự quản lí của nhà nước Trong mỗi giai đoạn phát triển của xP hội, tự quản xP hội có nội dung riêng Sự

tự quản xP hội được thực hiện bởi chính

xP hội, tập thể với sự tham gia của mọi thành viên trong xP hội thông qua nhiều hình thức khác nhau như trực tiếp, đại diện và bằng các quyền tự do dân chủ của cá nhân

Khác với quyền lực xP hội, quyền lực chính trị chỉ xuất hiện khi xP hội phân chia thành giai cấp, tức là khi nhà nước ra

đời Quyền lực chính trị là quyền lực của một lực lượng xP hội hay một giai cấp nhất định Quyền lực nhà nước là quyền lực chính trị được thực hiện bằng nhà nước, quyền lực dựa trên sức mạnh của

bộ máy nhà nước(4) Quyền lực nhà nước

là sự thể hiện tập trung nhất của quyền lực chính trị Quyền lực nhà nước là phạm trù lịch sử, nó có nguồn gốc từ trong lòng

xP hội Tuy nhiên, đấy chỉ là mầm mống của quyền lực nhà nước mà thôi Để trở thành quyền lực nhà nước đòi hỏi phải có

bộ máy thực thi và duy trì quyền lực đó,

bộ máy tập hợp loại người riêng biệt chuyên môn để cai trị và quản lí Bộ máy

đó chính là nhà nước

Từ khi xuất hiện, quyền lực nhà nước

có sức mạnh chi phối mọi hoạt động của

xP hội, điều chỉnh mọi hành vi của các

thành viên trong xP hội Khi nghiên cứu

quan điểm của V.I.Lênin về quyền lực

nhà nước, học giả người Nga V.S

Sheshov có nhận xét rằng quyền lực nhà

nước có 3 đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất,

quyền lực nhà nước là sức mạnh xP hội

của giai cấp thống trị; thứ hai, quyền lực

nhà nước trở thành sức mạnh thống trị xP

hội trong trường hợp nó được tập trung

vào trong tay giai cấp thống trị; thứ ba, là

sức mạnh thống trị trong xP hội, quyền

lực nhà nước phải được tổ chức Quyền

lực nhà nước không những phải được phối

hợp chặt chẽ trong nội tại mà còn phải có

một bộ máy để duy trì và thực hiện nó(5)

Tuy nhiên, V.S Sheshov đP đưa ra nhận

định không chính xác rằng vị trí thống trị

của quyền lực nhà nước đP loại trừ khả

năng tồn tại trong xP hội loại quyền lực

khác ngoài quyền lực của giai cấp thống

trị(6) Như đP đề cập ở trên, trong xP hội

có giai cấp luôn tồn tại hai loại quyền lực:

Quyền lực xP hội và quyền lực chính trị

Quyền lực nhà nước có đặc tính khác với

quyền lực xP hội ở chỗ, đó là quyền lực

của một nhóm xP hội hay một giai cấp

thống trị xP hội và để thực thi loại quyền

lực này đòi hỏi sự hiện diện của một bộ

máy nhà nước Trong khi đó quyền lực xP

hội được thực hiện bởi chính xP hội, bởi

các thành viên trong xP hội mà không cần

đòi hỏi sự hiện diện của bộ máy nói trên

Nhưng quyền lực xP hội đều nằm dưới sự

kiểm soát của nhà nước, của quyền lực

nhà nước Tuy nhiên, do kết quả của sự

phân công trong lao động xP hội và do

những đòi hỏi khách quan giai cấp nắm

quyền lực nhà nước cũng phải tính đến sự

tác động của quyền lực xP hội và trong

nhiều trường hợp tham gia bộ máy nhà

nước còn có đại diện của các giai cấp

khác

2 Nhân dân - chủ thể của quyền lực

Lịch sử phát triển của xP hội loài người cho thấy không có bất cứ giai đoạn nào mà giai cấp thống trị lại không nhân danh nhân dân, vì lợi ích của nhân dân, phù hợp với ý chí của nhân dân để duy trì quyền lực của mình Đặc biệt, thuật ngữ

"nhân dân" được sử dụng rộng rPi trong cuộc cách mạng tư sản và trong hầu hết hiến pháp của các nước tư bản

Khái niệm "nhân dân" được hiểu theo những nghĩa khác nhau Có ý kiến cho rằng nhân dân là "toàn bộ cư dân của một nhà nước chịu ảnh hưởng của chủ quyền quốc gia của nhà nước đó"(7) Mreprelo - học giả người Pháp hiểu nhân dân ở phạm

vi hẹp hơn: "Nhân dân là một bộ phận của dân cư của quốc gia hợp thành từ những cá nhân được hiến pháp trao cho quyền bầu cử"(8) Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, khái niệm "nhân dân" mang bản chất giai cấp "Nhân dân" không phải là phạm trù trừu tượng, chung chung mà là phạm trù lịch sử cụ thể Cơ

sở xP hội của nhân dân trong mỗi giai

đoạn phát triển của xP hội phụ thuộc vào

điều kiện kinh tế xP hội và tương quan lực lượng trong cuộc đấu tranh giai cấp Theo V.I.Lênin, phạm trù nhân dân trong giai

đoạn lịch sử nhất định, ở điều kiện kinh tế

xP hội nhất định bao gồm những giai cấp, tầng lớp (những lực lượng) đóng vai trò tiến bộ, cách mạng Cơ sở để cho các tầng lớp, các giai cấp tập hợp, thống nhất với nhau thành lực lượng cách mạng chính là lợi ích chung Theo quan điểm của C Mác và Ph Ăngghen, lợi ích hình thành

và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của xP hội loài người nhưng thế giới này "không phải là thế giới của một lợi ích mà là thế giới của nhiều lợi ích Lợi ích tự coi mình là mục đích cuối cùng

của thế giới"(9) Những lợi ích riêng lẻ tự

thân nó không hình thành cộng đồng xP

hội nhất định mà cần phải có lợi ích

chung Chính lợi ích chung đP tạo thành

cộng đồng xP hội nhất định, trong đó có

nhân dân Trong số các loại lợi ích xP

hội, C Mác và Ph Ăngghen đặc biệt

nhấn mạnh đến lợi ích chính trị Trong

giai đoạn phát triển xP hội nhất định, lợi

ích chính trị chung là cơ sở tạo thành

phạm trù nhân dân, trong đó bao gồm

không những giai cấp lao động mà cả các

tầng lớp xP hội khác

Như đP đề cập ở trên, ở mỗi nước cụ

thể, trong mỗi giai đoạn lịch sử nhất định,

phạm trù nhân dân mang nội dung nhất

định ở Việt Nam, sau Cách mạng tháng

Tám 1945, Nhà nước Việt Nam dân chủ

cộng hòa ra đời - Nhà nước dân chủ nhân

dân đầu tiên ở Đông Nam á Trong bối

cảnh thù trong, giặc ngoài, giặc đói, giặc

dốt cùng đe dọa nền độc lập dân tộc mà

nhân dân Việt Nam mới giành được thì

mục tiêu chung đặt ra trước dân tộc Việt

Nam là "bảo toàn lnh thổ, giành độc lập

hoàn toàn và kiến thiết quốc gia trên nền

tảng dân chủ" (Lời nói đầu Hiến pháp

1946) Mục tiêu cao cả này của dân tộc

cũng đồng thời là mục tiêu của các tầng

lớp, các giai cấp Để đặt được mục tiêu

này phải "đoàn kết toàn dân không phân

biệt giống nòi, trai gái, giai cấp, tôn

giáo" (Lời nói đầu Hiến pháp 1946) Vì lẽ

đó, phạm trù nhân dân theo Hiến pháp

1946 cần phải hiểu là "toàn thể nhân dân,

không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu

nghèo, giai cấp, tôn giáo" (Điều 1), nói

cách khác là toàn bộ cư dân của nước

Việt Nam

Với chiến thắng Điện Biên Phủ 1954,

miền Bắc được hoàn toàn giải phóng

Nhiệm vụ của dân tộc Việt Nam trong

giai đoạn mới là bảo đảm đưa miền Bắc tiến lên chủ nghĩa xP hội, xây dựng miền Bắc vững mạnh làm cơ sở cho cuộc đấu tranh hòa bình thống nhất nước nhà Để thực hiện mục tiêu này, ở miền Bắc, cuộc cải cách ruộng đất được tiến hành nhằm

đánh đổ giai cấp địa chủ phong kiến Trong bối cảnh đó, tính giai cấp của phạm trù nhân dân đP được Hiến pháp

1959 khẳng định tại Lời nói đầu: "Nhà nước ta là nhà nước dân chủ nhân dân, dựa trên nền tảng liên minh công nông,

do giai cấp công nhân lnh đạo"

Cơ sở xP hội của phạm trù nhân dân

được Hiến pháp 1980 quy định cụ thể hơn, bao gồm "giai cấp công nhân, giai cấp nông dân tập thể, tầng lớp trí thức x hội chủ nghĩa và những người lao động khác" (Điều 3) Tuy nhiên, nòng cốt của phạm trù này vẫn là "liên minh công nông

do giai cấp công nhân lnh đạo" (Điều 3)

TS Nguyễn Đình Lộc cho rằng:

"Trong một nền dân chủ rộng ri, khái niệm nhân dân được mở rộng, bao gồm các tầng lớp cư dân rộng ri nhất, trừ một bộ phận nhỏ thù địch với độc lập dân tộc và chủ quyền quốc gia"(10) Tất nhiên,

sự mở rộng này không đánh mất tính giai cấp của nó Bởi vậy, Điều 2 Hiến pháp

1992 quy định: "Nhà nước Cộng hòa x hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân

mà nền tảng là liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức"

Nhân dân - chủ thể của quyền lực chiếm vị trí đặc biệt trong số các chủ thể của quan hệ quyền lực Nhà tư tưởng người Pháp J Rút xô cho rằng sự thỏa

hiệp của con người là cơ sở của mọi

quyền lực Sự thỏa hiệp đó được thể hiện

bởi khế ước xP hội Mọi quyền lực đều

bắt nguồn từ chủ thể được hình thành bởi

toàn bộ thành viên của khế ước xP hội

Như vậy, mọi quyền lực thuộc về nhân

dân(11) Mặc dù Rút xô không giải thích

được bản chất giai cấp của nhà nước

nhưng đây là quan điểm tiến bộ, bởi lẽ

Rút xô đP lên tiếng bảo vệ học thuyết chủ

quyền nhân dân trong bối cảnh có nhiều

quan điểm phủ nhận học thuyết này

Phân tích quan điểm Mác - Lênin về

chủ quyền nhân dân, N Umauski - học

giả người Nga khẳng định: "Nhân dân

Liên Xô với tư cách là chủ thể của quan

hệ quyền lực, đích thực là người chủ đất

nước của mình, nắm trong tay tất cả

quyền lực chính trị, kinh tế"(12) Còn học

giả A Bezuglov cho rằng: "Nhân dân là

nguồn của tất cả quyền lực x hội, bao

gồm cả quyền lực nhà nước"(13)

Trong Báo cáo về dự thảo Hiến pháp

nước Cộng hòa xP hội chủ nghĩa Việt

Nam, Chủ tịch Hội đồng nhà nước

Trường Chinh viết: "Trong chế độ ta,

nhân dân lao động là người chủ tập thể

đất nước của mình Nhà nước chuyên

chính vô sản là biểu hiện tập trung của

quyền làm chủ tập thể của nhân dân lao

động, là tổ chức có hiệu lực cao để thực

hiện quyền đó"(14) Khi đọc tham luận tại

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của

Đảng, Chủ tịch Trường Chinh nói:

"Quyền lực nhà nước chỉ có thể là quyền

lực thực tế khi có pháp luật và dựa vào

pháp luật được nhân dân ủng hộ và thi

hành Quyền làm chủ tập thể của nhân

dân lao động cũng chỉ có thể trở thành

quyền lực thật sự khi nó được thể chế hóa

bằng những quy định của pháp luật"(15)

Như vậy, quyền làm chủ tập thể của nhân dân chính là quyền lực của nhân dân ở nước Cộng hòa xP hội chủ nghĩa Việt Nam, nhân dân là chủ thể của mọi quyền lực bao gồm cả quyền lực nhà nước Làm chủ bằng nhà nước chỉ là một trong những hình thức mà nhân dân sử dụng để thực hiện quyền làm chủ của mình, bởi vì nhân dân còn thực hiện quyền làm chủ

"bằng các tổ chức x hội và bằng sự tham gia trực tiếp vào công việc nhà nước, công việc x hội ở cơ sở"(16)

Qua những phân tích trên đây, theo chúng tôi, Điều 2 Hiến pháp 1992 đP chưa đầy đủ khi quy định tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Nhưng thiếu sót này được Điều 3 Hiến pháp bổ sung bằng quy định Nhà nước bảo đảm và không ngừng phát huy quyền làm chủ về mọi mặt của nhân dân Quyền làm chủ về mọi mặt của nhân dân nói ở Điều 3 Hiến pháp 1992 chính là quyền lực nhà nước - quyền lực xP hội của nhân dân Nhân dân

sử dụng quyền lực của mình thông qua Quốc hội và hội đồng nhân dân (Điều 6 Hiến pháp), thông qua Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên (Điều

9, 10 Hiến pháp), bằng cách tham gia công việc của Nhà nước và xP hội (Điều

11 Hiến pháp) và bằng cách quyền tự do công dân của mình

Trong thời gian vừa qua, Nhà nước đP ban hành một số văn bản pháp luật nhằm bảo đảm không ngừng phát huy quyền làm chủ của nhân dân Trong số đó, Luật bầu cử đại biểu Quốc hội, Luật bầu cử đại biểu hội đồng nhân dân, Luật báo chí, Luật khiếu nại tố cáo Bên cạnh đó, hình thức tự quản xP hội - hình thức quan trọng để thực hiện quyền lực của nhân dân còn chưa được chú ý đúng mức Thực hiện Nghị quyết của Đại hội đại biểu toàn

quốc của Đảng khóa VIII, ngày

11/5/1998, Chính phủ đP ra Nghị định về

ban hành Quy chế thực hiện dân chủ ở

xP(17) Quy chế này cũng được áp dụng

đối với các phường và thị trấn Quy chế

quy định những việc chính quyền địa

phương phải thông tin và công khai để

dân biết, những việc dân bàn và quyết

định trực tiếp, những việc dân tham gia ý

kiến trước khi cơ quan nhà nước quyết

định, những việc dân giám sát, kiểm tra

Theo Quy chế này, thôn, làng, ấp, bản

không phải là một cấp chính quyền nhưng

là nơi thực hiện dân chủ một cách trực

tiếp và rộng rPi nhằm giải quyết các công

việc trong nội bộ cộng đồng dân cư, bảo

đảm đoàn kết, giữ gìn trật tự, an toàn xP

hội và vệ sinh môi trường; tương trợ, giúp

đỡ nhau trong sản xuất và đời sống; giữ

gìn, phát huy truyền thống tốt đẹp và

thuần phong mĩ tục của cộng đồng nhằm

thực hiện tốt các chủ trương của Đảng,

pháp luật của Nhà nước Tổ chức cao nhất

của thôn, làng, ấp, bản là hội nghị thôn,

làng, ấp, bản gồm toàn thể cử tri hoặc chủ

hộ Hội nghị thảo luận và quyết định các

công việc của nội bộ cộng đồng dân cư,

bàn biện pháp thực hiện nghị quyết của

hội đồng nhân dân xP, các quyết định của

ủy ban nhân dân xP; bầu, cho thôi chức

trưởng thôn, làng, ấp, bản, xây dựng

hương ước, cử các ban, nhóm tự quản, ủy

viên thanh tra nhân dân Như vậy, lần đầu

tiên, nội dung, hình thức và biện pháp

thực hiện tự quản xP hội được quy định

cụ thể trong văn bản pháp luật của nhà

nước Thiết nghĩ, sau một thời gian thực

hiện, tổ chức rút kinh nghiệm, các cơ

quan chức năng của Nhà nước cần tiến

hành bổ sung, sửa đổi và nâng cấp Quy

chế lên thành văn bản luật do Quốc hội

ban hành nhằm đảm bảo tính ổn định và

hiệu lực pháp lí của hình thức dân chủ

này Ngoài ra, theo tinh thần của Nghị quyết hội nghị lần thứ VIII của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VII, các cơ quan chức năng của Nhà nước cần sớm có

kế hoạch phối hợp, soạn thảo để trình Quốc hội thông qua Luật trưng cầu ý dân vì trưng cầu ý dân là hình thức cao nhất trực tiếp thể hiện quyền lực của nhân dân./

(1).Xem: A Bezuglov, Chủ quyền của nhân dân Xô Viết Tiếng Nga Nxb Văn hóa pháp lí, M.1975, tr.26 (2).Xem: C Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, tập 18, tr.421

(3).Xem: C Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, tập 23, tr.480

(4).Xem: Sổ tay thuật ngữ pháp lí thông dụng, tr.295 (5),(6).Xem: V.S Sheshov, Chủ quyền dân tộc Tiếng Nga, Nxb Văn hóa pháp lí, M.1978, tr.110

(7).Xem: B.I Chicherin, Về đại diện nhân dân Tiếng Nga, M 1866, tr19

(8).Xem: M Prelo, Luật hiến pháp Cộng hòa Pháp Tiếng Nga, M.1957, tr.376

(9).Xem: C Mác và Ph Ăngghen, Sđd, tập 1, tr.221 (10).Xem: Hiến pháp năm 1946 và sự kế thừa, phát triển trong các hiến pháp Việt Nam Nxb CTQG, H.1998, tr.127

(11).Xem: Lịch sử các học thuyết pháp luật và chính trị Tiếng Nga, Nxb Văn hóa pháp lí, M.1988, tr.272

- 274

(12).Xem: N Umauski, Luật nhà nước Xô Viết Tiếng Nga, Nxb Đại học, M.1970, tr.113

(13).Xem: A Bezuglov Sđd, tr38

(14).Xem: Trường Chinh, Mấy vấn đề về Nhà nước Cộng hòa x hội chủ nghĩa Việt Nam Nxb Sự thật, H.1985, tr.230

(15).Xem: Trường Chinh, Sđd, tr.211

(16).Xem: Trường Chinh, Sđđ, tr.311

(17).Xem: Công báo 1998, số 18, tr.988 - 994