Vì vậy, khi giải quyết vụ ấn hình sự, cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án không chỉ phải giải quyết vấn đề áp dụng hình phạt đối với người phạm tội mà còn phải giải quyết cả vấn
Trang 1
TRONG VU AN HINH SU
1 Tranh tụng dân sự trong tố tụng
hình sự là một trong những chế định quan
trọng của luật tố tụng hình sự nhưng
trong lí luận cũng như trong thực tiễn ít
được đề cập Vì vậy, vấn đề này hầu như
không được giải quyết một cách thống
nhất và xung quanh việc ấp dụng nó còn
nhiều ý kiến khác nhau
Việc nghiên cứu vấn đề này đòi hỏi
phải có phương pháp tổng hợp vì nó liên
quan chặt chẽ với luật hình sự, luật dân
sự và luật tố tụng đân sự
2 Khi thực hiện hành vi nguy hiểm
cho xã hội, người phạm tội không chỉ
phải chịu trách nhiệm hình sự mà họ còn
phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt
hại về vật chất do hành vi phạm tội gây
ra Như vậy, có thể nói trách nhiệm hình
sự luôn gắn liền với trách nhiệm dân sự
và là tiền đề của trách nhiệm dan su, vì cả
hai loại trách nhiệm này đều được xác
định trên cơ sở lỗi của người phạm tội khi
thực hiện hành vi phạm tội“ Vì vậy, khi
giải quyết vụ ấn hình sự, cơ quan điều
tra, viện kiểm sát và tòa án không chỉ
phải giải quyết vấn đề áp dụng hình phạt
đối với người phạm tội mà còn phải giải
quyết cả vấn đề bồi thường thiệt hại là
vấn đề dân sự trong vụ án hình sự
3 Việc quy định về vấn đề tranh tụng
dân sự trong tố tụng hình sự không chỉ
nhằm mục đích đảm bảo bồi thường mà
còn nhằm giáo dục ý thức làm cha mẹ
(trong trường hợp họ tham gia tố tụng với
tư cách là bị đơn dân sự phải bồi thường
thiệt hại do hành vi phạm tội cua con cal
20 - TAP CHi LUAT HOC
HOANG THI SON *
họ là người chưa thành niên gây ra) Mặt khác, việc quy định trên còn có ý nghĩa thực tiễn là:
- Góp phần tích cực vào việc thực hiện nhiệm vụ bảo vệ sự an toàn và vững
mạnh của chế độ xã hội chủ nghĩa, tài
sản xã hội chủ nghĩa và tài sản của công dân đã được pháp luật quy định;
- Bảo đảm mọi hành vi gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản của công dân, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội đều phải bồi thường và bị xử lí kip
thời;
- Giáo dục công dân ý thức tuân thủ
pháp luật, bảo vệ quyền bất khả xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, tài sản của công dân cũng như tài sản xã hội chủ
nghĩa được Hiến pháp ghi nhận."
4 Tranh tung dân sự nhằm giải quyết các vấn đề dân sự song khi áp dụng vào
tố tụng hình sự nó trở thành chế định pháp luật tố tụng hình sự Vậy, khái niệm
"tranh tụng dân sự” phải được hiểu thống nhất trong tố tụng dân sự cũng như trong
tố tụng hình sự Tuy nhiên, ngoài những
đặc điểm chung, tranh tụng dân sự trong
tố tụng: hình sự còn có những đặc điểm
riêng của nó như có sự tham gia của cơ
quan điều tra vào việc xác định tính chất
và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội
gây ra Sự thống nhất đó đòi hỏi:
- Quá trình á áp dụng, phương pháp, thủ
tục giải quyết các tranh chấp dân sự trong
tố tụng hình sự không được trái với quy
* Giảng viên chính Khoa tư pháp ˆ_ Trường Đại học luật Hà Nội
Trang 2| TC TT LÝ h b IẾ
định chung của pháp luật tố tụng dân sự
trừ trường hợp đặc biệt có quy định cụ
thể trong pháp luật tố tụng hình sự nhưng
không gây thiệt hại cho đương sự so với
tố tụng dân sự
- Trường hợp luật tố tụng hình sự
không quy định thủ tục tranh tụng dân sự
thì việc áp dụng ấy phải xuất phát từ quy
định chung của luật tố tụng dân sự
5 Việc giải quyết vấn đề dân sự ngay
trong vụ án hình sự giúp cơ quan tiến
hành tố tụng tránh được việc tiến hành
các hoạt động trùng lặp một cách không
cần thiết tức là xem xét hai lần các tình
tiết của cùng hành vi vi phạm pháp luật
hình sự và pháp luật đân sự đồng thời bảo
đảm hiệu quả kinh tế, tiết kiệm thời gian
và chi phí cho việc xét xử cũng như tránh
được việc gọi đến tòa án một lần nữa các
bên tham gia tố tụng
Nếu vấn để đân sự được giải quyết
ngay trong vụ án hình sự thì cơ quan điều
tra có thể làm sáng tỏ các tình tiết có liên
quan đến việc bồi thường ngay từ khi tiến
hành điều tra vụ án Vì tuy là vấn đề dân
sự nhưng nó là vấn đề phát sinh từ vụ án
hình sự Ngược lại, nếu vấn đề đó được
giải quyết riêng ở phiên tòa dân sự thì
khả năng đó sẽ không còn nữa bởi lẽ cơ
quan điều tra không có trách nhiệm điều
tra, xác minh các tình tiết của vu an dan
sự
6 Theo tính thần của Bộ luật tố tụng
hinh su (BLTTHS) thì việc giải quyết vấn
đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến
hành khi cần phải giải quyết việc bồi
thường thiệt hại về vật chất cho người bị
hại, nguyên đơn dân sự và người có
quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án
+ Khi bị thiệt hại về thể chất, tỉnh
thần hoặc tài sản do tội phạm gay ra,
người bị hại có quyển đề nghị mức bồi
thường và các biện pháp đảm bảo bồi thường (khoản 2 Điều 39 BLTTHS) Việc bồi thường thiệt hại trong trường hợp này
theo tính thần Bộ luật dân sự là bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Nó là chế định pháp luật dân sự được áp dụng trong tố tụng hình sự vì nó xuất phát từ hành vi trái pháp luật của người phạm tội gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, tài
sản của công dân Cơ sở xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại của người
phạm tội cho người bị hại là:
- Phải có thiệt hại về vật chất;
- Phải có hành vi trái pháp luật (hành
vị phạm tội);
- Giữa thiệt hại và hành vi trái pháp luật phải có mối quan hệ nhân quả với
nhau;
- Người phạm tội: phải có lỗi trong việc gây thiệt hại
Việc xác định rõ tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm toi gay ra không chỉ là cơ sở để xác định tính chất
và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm
tội và có giá trị chứng minh tội phạm mà
còn là cơ sở để xem xét và giải quyết vấn
đề dân sự trong vụ án hình sự Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh rằng chỉ trong vụ án hình sự mới có người bị hại tham gia còn trong vụ án dân sự không có khái niệm
người bị hại Vì vậy, vấn để bồi thường
thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra đối
với người bị hại nhất thiết phải được giải
quyết trong vụ án hình sự chứ không
được tách riêng ra để giải quyết bằng vụ
án dân sự
+ Khi bị thiệt hại về vật chất do hành
vi phạm tội gây ra, nguyên đơn dân sự
cũng có quyền để nghị mức bồi thường
và các biện pháp bảo đảm bồi thường như
người bị hại (khoản 2 Điều 40 BLTTHS) Theo quy định của BLTTHS, nguyên
TẠP CHÍ LUẬT HỌC - 21
Trang 3
NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI
đơn dân sự trong vụ án hình sự ngoài việc
bị thiệt hại về vật chất do tội phạm gây ra
còn phải có đơn yêu cầu bồi thường thiệt
hại
Chúng tôi cho rằng việc BLTTHS quy
định như trên là không hợp lí, bởi lẽ việc
gây thiệt hại về vật chất đối với nguyên
đơn dân sự luôn gắn liền với hành vi
phạm tội Do vậy, dù có đơn hay không
có đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại thì
người gây ra hành vi phạm tội ngoài VIỆC
phải chịu trách nhiệm hình sự họ vẫn phải
có trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho
nguyên đơn dân sự Có như thế mới bảo
vệ một cách triệt để tài sản xã hội chủ
nghĩa, tài sản của tập thể cũng như quyền
và lợi ích hợp pháp của công dân
Nguyên đơn dân sự trong vụ án hình
sự không giống nguyên đơn dan s¥ trong
vụ án dân sự Nguyên đơn dân sự trong
vụ án hình sự chỉ có thể bị thiệt hại về vật
chất do tội phạm gây ra và có đơn yêu
cầu bồi thường thiệt hại Nguyên đơn dân
sự trong vụ án dân sự là người khởi kiện
yêu cầu tòa án bảo vệ quyền lợi hợp pháp
của mình, họ không nhất thiết phải bị
thiệt hại về vật chất mà có thể bị thiệt hại
về những vấn đề khác hoặc không bị thiệt
hại (như xin lï hôn hay yêu cầu giải quyết
tranh chấp về thừa kế ) Do vậy, việc bồi
thường thiệt hại đối với nguyên đơn dân
sự trong vụ án hình sự thường được giải
quyết cùng với vụ án hình sự, vì trong
nhiều trường hợp thiệt hại đó có ảnh
hưởng đến việc xác định tính chất và mức
độ nguy hiểm của hành vi phạm tội Ví
d„: B là thủ trưởng của cơ quan X đã
cùng một số cán bộ của phòng tài vụ
tham ô tài sản của cơ quan Trong trường
hợp này, cơ quan X tham gia tố tụng với
tư cách là nguyên đơn dân sự Thiệt hại
do B và đồng bọn gây ra cho cơ quan X
có ảnh hưởng đến việc xác định trách
22 - TẠP CHÍ LUẬT HỌC
nhiệm hình sự của B và đồng bọn, vì vậy
nó cần phải được giải quyết cùng với vụ
án hình sự
+ Khi cá nhân, cơ quan hay tổ chức
mà pháp luật quy định phải chịu trách nhiệm vật chất đối với thiệt hại do hành
vi phạm tội gây ra (tức là phải tham gia
tố tụng với tư cách bị đơn dân sự theo
quy định tại Điều 4l BLTTHS) thì việc bồi thường thiệt hại của họ chỉ mang tính
chất dân sự, như:
- Cha mẹ phải bồi thường thiệt hại
trong trường hợp con họ là người chưa thành niên phạm tội gây ra
- Cơ quan, tổ chức phải bồi thườn
thiệt hại trong trường hợp bị can, bị cáo
là thành viên của tổ chức mình gây ra
trong khi thi hành nhiệm vụ
+ Đối với người có quyền lợi, nghĩa
vụ liên quan đến vụ án thì việc tham gia
tố tụng của họ cũng chỉ nhằm giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự Theo
Công văn số 97/NCPL của Tòa ấn nhân
đân tối cao ngày 4/10/1991 về việc phối
hợp với cơ quan bảo hiểm nhà nước giải
quyết vấn để bồi thường thiệt hại thì
"khi tham gia tố tụng, Bảo Việt tham
gia với tt cách "người có quyền lợi, nghĩa
vụ liên quan đến vụ án” quy định tại
Điều 42 BLTTHS và Điều 19 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự Như
vậy, trong trường hợp này, Bảo Việt đã
bồi thường thay cho chủ xe (có đóng bảo
hiểm) chứ không phải Bảo Việt đã gây ra
thiệt hại và phải bôi thường Do đó, khi
giải quyết, tòa án phải quyết định rõ
trong bản án là chủ xe phải bồi thường
cho ai, những khoản nào với mức bồi
thường là bao nhiêu và Bảo Việt có nghĩa
vụ phải trả thay cho chủ xe chứ không được quyết định là cơ quan bảo hiểm nhà nước có trách nhiệm bồi thường thiệt hai".
Trang 4“ÿpklo-
| NGHIÊN CỮU - TRAO ĐỐI |
+ Ngoài ra, BLUTTHS còn quy định
việc tham gia tố tụng của người bảo vệ
quyền lợi của đương sự nhằm bảo vệ
quyền và lợi ích hợp pháp của người tham
gia tố tụng hình sự trong đó có cả quyền
và lợi ích về dân sự
7 Tuy nhiên, trong một số trường
hợp, việc giải quyết vấn đề dân sự trong
vụ án hình sự có thể được tách riêng để
xét xử theo thủ tục tố tụng dân sự như
khoản 4 Điều 58 BLTTHS quy định:
"Nếu có tranh chấp về quyền sở hữu đối
với vật chứng thì giải quyết theo tố tụng
dân sự" Ở trình tự giám đốc thẩm hoặc
tái thẩm, BLTTHS quy định: " wiéc
kháng nghị về dân sự trong vụ án hình sự
đối với nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự,
người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan
đến vụ án được tiến hành theo quy định
của pháp luật về tố tụng dân sự" (khoản
4 Điều 247 và khoản 3 Điều 265
BLTTHS)
8 Nhu da ph4n tích ở trên, theo quy
định của BLTTHS hiện hành, việc giải
quyết các vấn đề dân sự trong vụ án hình
sự chỉ được tiến hành khi hành vi phạm
tội liên quan tới việc bồi thường thiệt hại
đốt với người bị hại, nguyên đơn dân sự,
bị đơn dân sự và người có quyền lợi,
nghĩa vụ liên quan đến vụ án
Phạm vi áp dụng chế định tranh tụng
đân sự trong tố tụng hình sự bị hạn chế
bởi việc "bồi thường thiệt hại” là do quan
điểm của chúng ta xưa nay chỉ coi tố tụng
hình sự là phương tiện để "thỏa mãn" nhu
cầu của người bị thiệt hại và coi quan hệ
tài sản là quan hệ cần được bảo vệ hàng
đầu so với các quan hệ khác nhưng thực
chất các quan hệ nhân thân cũng là
những quan hệ rất cần được bảo vệ và
nhiều khi chúng gắn liền với các quan hệ
tài sản như quyền tác giả Do đó, thật
không hợp lí nếu không nói là vô lí khi chúng ta tách rời một việc thành hai vụ
án riêng biệt”)
9 Việc giải quyết vấn dé dan sự ở đây
là vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, do
đó đương sự không có quyền "tự định đoạt” trong mọi trường hợp như khi giải
quyết vụ kiện dân sự Trong vụ án hình
sự, cơ quan tiến hành tố tụng có trách
nhiệm phải xác định tính chất và mức độ thiệt hại do hành vị phạm tội gây ra cũng như có quyền quyết định mức bồi thường
mà không cần có sự thỏa thuận của
đương sự Tuy nhiên, người bị hại,
nguyên đơn dân sự có quyền đề nghị mức bồi thường và các biện pháp đảm bảo bồi
thường
I0 Chúng ta đều biết rằng việc giải quyết các vấn đề dân sự trong vụ án hình
sự được áp dụng tương đối nhiều trong thực tiễn xét xử nhưng về mặt lí luận có thể nói đây là vấn đề khá phức tạp và ít
được các nhà nghiên cứu quan tâm Thực
tiễn xét xử đòi hỏi lí luận phải làm sáng
tỏ vấn đề này ở các khía cạnh như:
- Mối tương quan giữa trách nhiệm
đân sự và hình sự trong vụ án hình sự;
- Cơ sở của quyền tranh tụng dân sự
trong vụ án hình sự;
- Phạm vi áp dụng chế định tranh tụng đân sự trong tố tụng hình sự;
- Việc kết hợp giải quyết vấn đề dân
sự với những tình tiết của đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự
(1) Xem: Những vấn đề lí luận và thực tiễn cấp bách của tố tụng hình sự Việt Nam KỈ yếu đề tài khoa học cấp bộ 1995 - VKSNDTC, tr.193
(2) Xem: Sdd, tr.194
(3) Xem: /H!¿ thống hóa các văn bản pháp luật về hình sự, tố tụng hình sự, dân sự và tố tụng dân sự TANDTC, tr.175
(4) Xem: Những vấn đề lí luận về luật hình sự, tố tụng hình sự và tội phạm học Nxb KHXH, H.1982, tr.138
TẠP CHÍ LUẬT HỌC - 23