Bộ luật dân sự Việt Nam BLDS đặt mục đích: Tạo cơ sở pháp lí nhằm tiếp tục giải phóng mọi năng lực sản xuất, phát huy dân chủ, bảo đảm công bằng xã hội; xây dựng các chuẩn mực pháp lí c
Trang 1Số chuyên đề về Bo iuat dan su
NHỮNG GIA TRI CUA DAN LUAT VIET NAM:
NHIN TU TRUYEN THONG VA CAC
e ự phát triển của dân luật Việt Nam
nhìn từ lịch sử đã trải qua những
biến động rất lớn về nội dung và hình
thức thể hiện Điều này phản ánh một
hiện thực gần như chân lí là luật pháp
của mỗi quốc gia phản chiếu trung thực
tất cả những điều kiện chính trị, kinh tế,
văn hoá, xã hội nẩy sinh trong quốc gia
đó Tuy nhiên, để vươn tới những giá trị
đích thực, pháp luật không thể xa rời
truyền thống và phá bỏ những chuẩn mực
đã được lịch sử pháp lí thừa nhận Sự gắn
bó một cách biện chứng giữa truyền
thống và chuẩn mực phải được xem là cơ
SỞ fạo ra những giá trị pháp lí quan trọng
Bộ luật dân sự Việt Nam (BLDS) đặt
mục đích: Tạo cơ sở pháp lí nhằm tiếp
tục giải phóng mọi năng lực sản xuất,
phát huy dân chủ, bảo đảm công bằng xã
hội; xây dựng các chuẩn mực pháp lí cho
cách ứng xử của các chủ thể khi tham gia
quan hệ dấn sự; bảo đảm cuộc sống cộng
đồng ổn định, lành mạnh, giữ gìn và phát
huy truyền thống đoàn kết , tương thân,
tương ái và thuần phong mĩ tục hình
thành trong lịch sử lâu dài xây dựng và
bảo vệ tổ quốc của xã hội Việt Nam
Những giá trị thể hiện trong BLDS là
không thể phủ nhận được, vì ở một trình
CHUAM MỤC PriAP LI
PTS NGUYEN NGOC PAO *
độ khá cao nó đã được xây dựng bằng
truyền thống và dựa trên những chuẩn
mực pháp lí cơ bản ` Trước hết, nếu nhìn từ truyền thống
dân luật Việt Nam, chúng ta thấy:
- Phạm vi các quan hệ mà BLDS điều
chỉnh cũng được xác lập từ cách nhìn
nhận truyền thống về đối tượng chủ yếu của nó là tài sản và các quan hệ về tài sản Mặc dù trong cổ pháp Việt Nam, dưới các thời Lý, Trần, Lê còn có sự hàm hỗn giữa dân luật và hình luật nhưng phần lớn những điều khoản của cổ luật đều hướng tới mục đích điều chỉnh các
quan hệ tài sản và liên quan đến tài sản Hình luật là biện pháp được coi như hữu
hiệu nhất để bảo vệ tài sản công dân Khắc phục sự hàm hỗn nói trên trong cổ
pháp Việt Nam, BLDS đã hoàn tất về cơ
bản những quy phạm điều chỉnh các
quan hệ dân sự trong xã hội hiện đại
- Cổ baat Viét Nam chiu n chịu ảnh hưởng
VÌ ie la nhận trị Điều
* Giỏng viên chính Đợi học quốc gia Hà Nội
Tợp chí luột học - 17
Trang 2Số chuyên đề về Bộ luật dân sự
hóa dân chúng trong quan hệ xã hội)
Đương: nhiên chủ nghĩa nhân trị đã xóa
nhòa biên giới giữa hai phạm vi luân lí và
pháp luật nhưng nó lại chính là điều căn
bản của cốt cách phương Đông, làm cho
tinh thần pháp luật phương Đông không
thể hòa lẫn với tinh thần của người
a (1)
phuong Tay
Sự phát triển mạnh mẽ của các quan
hệ dân sự trong xã hội Việt Nam hiện
nay doi hỏi phải xây dựng pháp luật trên
cơ sở của "pháp? f0ỆỌ luận"
định rạch ròi ranh giới giữa luân lí và
pháp luật cho phép lựa chọn các nguyên
tắc điều chỉnh khoa học và hợp lí BLDS
Việt Nam hiện tại đã đạt được điều này
Tuy nhiên trong BLDS, những giá trị
nhân văn truyền thống cũng không bị bỏ
qua Quan niệm về vai trò của đạo đức xã
hội trong lịch sử lập pháp được tái hiện
trong nhiều chương, trong nhiều điều
khoản của Bộ luật.“
- Vào giai đoạn phát triển cao, cổ
luật Việt Nam thể hiện sự cố gắng vươn
tới hoàn thiện đến chi tiết để điều chỉnh
mọi phát sinh trong quan hệ xã hội nói
chung và quan hệ dân sự nói riêng.” Ý
thức dự báo pháp luật đạt đến một mức
độ có tính truyền thống
Những đặc trưng của xã hội Việt
Nam làm phát sinh các quan hệ dân sự
co trong lich sử cũng được các nhà làm
luật Việt Nam hiện nay ghi nhận và thể
hiện rõ nhất trong Chương IV
Nếu xét những giá trị dân luật Việt
Nam hiện tại từ cách nhìn nhận các
chuẩn mực pháp lí có trong lịch sử dân
18 - Tạp chí luột học
Việc phân
luật thế giới và cổ luật Việt Nam, chúng
ta có thể nhận thấy rằng: Dù thể hiện một _ cách tản mạn hay tập trung trong lịch sử
dân luật thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, nhiều chuẩn mực pháp lí đã hình thành và liên tục được kế thừa từ
thời cổ đại đến thời kì cận, hiện đại Trí
tuệ của loài người đã tạo ra và gửi gam
vào hậu thế những chuẩn mực pháp lí căn
bản có giá trị như những nguyên tắc nên tảng, dẫn luận cho tư duy lập pháp ` về
phương diện chung và riêng
Trong số những chuẩn mực pháp lí có
ý nghĩa thực tiễn lớn cần phải nhắc tới một số nguyên tắc điều chỉnh các quan
hệ về tài sản
Như chúng ta đã biết, các quy phạm
pháp luật dân sự La Mã cổ đại đã thể
hiện quan điểm của các nhà làm luật thời
giữa quyền và
nghĩa vụ các bên khi tham gia quan hệ
dân sự Để điều chỉnh sự tương xứng đó
(nhất là trong các quan hệ hợp đồng) mọi
bấy giờ vỀ sự tương xứng
hành vi đơn phương chấm dứt hợp đồng, mọi hành vi vi phạm các điều khoản đã
thỏa thuận trong hợp đồng, người vi
phạm luôn có nghĩa vụ bồi thường cho bên bị hại Sự ràng buộc mang tính pháp
lí tạo cơ sở cho các bên tham gia quan hệ dân sự thấm nhuần một quy tắc chung là: Không ai có quyền thay đổi căn cứ nghĩa vụ của mình một cách tuỳ tiện Trong tất cả các hợp đồng dân sự mà cổ
luật La Mã điều chỉnh đều toát lên chuẩn
mực này
Trong dân luật La Mã có một khái niệm kha If tha "Impossibilium nulla est
Trang 3Số chuyên đề về Bộ luật dân sự
obligafio" Hiểu nôm na khái niệm nay
là: Nếu diều kiện thực hiện hợp đồng
không khả thi thì không phát sinh nghĩa
vụ Nếu hiểu khái niệm này như một
chuẩn mực pháp lí thì chứng tỏ các nhà
làm luật luôn nhận thức được tầm quan
trọng của các điều kiện thực thi nghĩa vụ
dân sự Kế thừa quan điểm đó, các nhà
làm luật sau này đều cố gắng loại bỏ
những điều luật cứng nhắc làm tê liệt sự
tăng trưởng của các quan hệ dân sự nói
riêng và quan hệ xã hội nói chung
Xét tổng thể các điều luật có trong
Phan II (Nghia vu va hop đồng dan sự)
của BLDS Việt Nam, chúng ta có thể
hoàn toàn nhất trí với nội dung của
chúng
- Bảo vệ một cách tuyệt đối vật quyền
của chủ sở hữu trong các quan hệ dân sự
là chuẩn mực pháp lí tối quan trọng
Trong cổ luật phương Tây và phương
Đông, chuẩn mực đó được ghi nhận thật
đúng mức
Nếu theo các điều luật cổ (Tây và
Đông) người ta xử phạt rất nặng những
hành vi vi phạm quyền tài sản (truy cứu
trách nhiệm hình sự) thì trong xã hội cận,
hiện đại, pháp luật không buông lỏng
việc xử phạt những hành vi vi phạm lợi
ích của các công dân là chủ sở hữu trong
quan hệ tài sản Các quy phạm điều
chỉnh quan hệ sở hữu trong BLDS Việt
Nam đã kế thừa và phát triển tinh thần
- Cổ luật phương Tây cũng nêu ra
một nguyên tác: "Nemo pro parte
festatus, pro parte intestatus decedere
pofesr"(Không thể có một tài sản thừa kế
mà một phần được chia theo di chúc, một phần được chia theo luật) Nguyên tắc _ nầy là cơ sở để điều chỉnh các quan hệ thừa kế tài sản dưới hai hình thức: Thừa
kế theo di chúc và thừa kế theo luật Từ
cổ chí kim đây là một chuẩn mực pháp lí
quan trọng, BLDS Việt Nam cũng kế
thừa một cách có khoa học chuẩn mực
pháp lí này
Chuẩn mực pháp lí trong dân luật thế
giới và dân luật Việt Nam không phải là
ít Tuy vậy, việc kế thừa, ứng dụng, phát huy và sáng tạo những chuẩn mực pháp lí
đó như thế nào mới là quan trọng Sự
phát triển các quan hệ xã hội trong thời
kì đổi mới ở Việt Nam đòi hỏi phải có những sáng tạo trong hoạt động lập pháp
và tư pháp Dù còn nhiều điều cần bổ
khuyết nhưng khi xem xét những giá trị của dân luật Việt Nam hiện tại từ cách
nhìn nhận có tính lịch sử về truyền thống
và các chuẩn mực pháp lí cho phép
chúng ta thừa nhận sự sáng tạo của các nhà làm luật Việt Nam Lao động sáng
tạo để mang lại một thành quả không thể phủ nhận được là sau mấy chục năm, từ
khi Cách mạng tháng Tám thành công (1945) Việt Nam đã có một BLDS khá hoàn chỉnh góp phân làm phong phú thêm cho dân luật thế giới /
°) Nhôn trị thể hiện rốt rõ trong * Quốc triều hình luật"
va ca †rong " Hoàng Việt luột lệ" Vĩ du: Trong "Thdp óc" mò luột nhờ Lê điều chỉnh co ba téi ( bat hiéu, bat mục, nội loạn) là ba téi thudéc pham vi luôn lí
_ Xem: Mục 2 - Thực hiện nghĩa vụ đôn sự, Chương |, Phồn 3; Điều 590: Dị sởn dùng vờo việc thờ cúng, Chương II Phần 4, BLDS Việt Nam v.v
° Xem: Quốc triều hình luộ† , Điều 366, Điều 374 - Điều
37ó, Điều 388 - Điều 400
Tạp chí luột học - 19