Bài viết này giới thiệu một sổ diêm đặc trưng trong các quy tắc tố tụng trọng tài trực tuyến của hai trung tâm này, đồng thời đánh giả về pháp luật giải quyết tranh chấp trọng tài trực t
Trang 1QUY TẮC TÓ TỤNG TRỌNG TÀI TRựC TUYẾN: KINH
HỘI TRỌNG TÀI NGA VÀ ĐÈ XUẤT ĐÓI VỚI VIỆT NAM
Hà Công Anh Bảo * ** 1
1 Sự phát triển của trọng tài trực
tuyến trên thế giới
Sự xuất hiện của công nghiệp 4.0 trong
những năm gần đây, với các công nghệ nổi
bật như điện toán đám mây (cloud), trí tuệ
nhân tạo (AI) hay dữ liệu lớn (Bigdata), đã
và đang tạo ra quá trình chuyển đổi số trên
mọi lĩnh vực, bao gồm cả việc giải quyết
các tranh chấp trực tuyến (Online Dispute
Resolution - ODR) như trọng tài trực tuyến
(online arbitration)1
* TS., Trường Đại học Ngoại thương.
** ThS NCS., Đại học La Trobe, Giảng viên Trường
Đại học Ngoại thương - Cơ sở 2 tại Tp Hồ Chí
Minh.
Nghiên cứu này được tài trợ bởi Quỹ Phát triển khoa
học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) trong đề
tài mã số 505.01-2020.02.
1 Trọng tài trực tuyển còn được biết đến với tên gọi: Trọng tài điện tử (e-arbitration), trọng tài mạng (cybitration) Xem Hermann Gerold, Some Legal E-
Flections on Online Arbitration trong sách cùa Briner, Robert et al, Law of International Business and Dispute Settlement in the 21st Century, tr 267.
2 Julia Homie, 2009, Cross-border internet dispute
resolution, Cambridge University Press, tr 74.
Iran Thanh Tâm
Tóm tắt: Hiệp hội trọng tài Quảng Châu (GZAC) và Hiệp hội trọng tài Nga (RAA)
là những tổ chức trọng tài thương mại đi đầu trong việc áp dụng cơ chế trọng tài trực tuyên dựa hoàn toàn vào công nghệ Bài viết này giới thiệu một sổ diêm đặc trưng trong các quy tắc tố tụng trọng tài trực tuyến của hai trung tâm này, đồng thời đánh giả về pháp luật giải quyết tranh chấp trọng tài trực tuyến, cũng như việc áp dụng trọng tài trực tuyến tại các trung tâm trọng tài ở Việt Nam, từ đó đưa ra một số đề xuất nhằm thủc đấy trọng tài trực tuyến tại Việt Nam.
Abstract: The Guangzhou Arbitration Commission (GZAC) and the Russian Arbitration Association (RAA) are among the pioneering commercial arbitration institutions employing a wholly technology-based online arbitration mechanism This article seeks to review fundamental features of the online arbitration rules of these two institutions It further examines the legal framework governing online arbitration and its application by Vietnamese arbitration institutions, thereby makes suggestions to promote the development of online arbitration in Viet Nam.
Một cách tổng quát, trọngtài trực tuyến
là một hình thức kết hợp giữa trọng tài truyền thống và công nghệ thông tin2 Dựa vào vai trò của công nghệ thông tin trong tố tụng trọng tài mà trọng tài trực tuyến thường được chia làm hai loại: (1) Trọng tài trực tuyến được hỗ trợ bởi công nghệ
(technology-assisted arbitration) và (2) Trọngtài trực tuyến dựa hoàn toàn vàocông nghệ (technology-based arbitration) Đối
với trọng tài trực tuyến được hỗ trợ bởi
Trang 2công nghệ, vai tròcủa công nghệ thườngchỉ
giới hạn là kênh giao tiếp và trao đổi thông
tin, và do vậy không tạo ra nhiều sự khác
biệt so với trọng tài truyền thống Đối với
trọng tài trực tuyến dựa hoàn toàn vào công
nghệ, công nghệ là nền tảng cho sự vận
hành tố tụng trọng tài, và do vậy loại hình
này thực sự tạo ra một cơ chế riêng mang
đến những điểm khác biệt với trọng tài
truyềnthong
Cơ chế giải quyết tranh chấp (GQTC)
bằng trọng tài trực tuyến được hỗ trợ bởi
công nghệ đã và đang phát triển trên phạm
vi toàn cầu Tại châu Âu, có thể kể đến hệ
thống ODR Europe - một mô hình của Hy
Lạp hướng đến việc cung cấp các dịch vụ
GQTC trực tuyến, bao gồm trọng tài trực
tuyến và hòa giải trực tuyến cho các tranh
chấp thương mại và tranh chấp của người
tiêu dùng3 Ngoài ra, còn có thể kể đến sự
phát triển của hệ thống eJust của Thụy Sĩ và
hệ thống e-court của Hà Lan Ỏ khu vực
Bắc Mỹ, có thể kể đến hệ thống ARS
(Arbitration Resolution Services - Dịch vụ
GQTC bằng trọng tài) hayhệ thống Modria
tại Mỹ và hệ thống CyberJustice ở Canada
Khu vực Nam Mỹ có trọng tài mạng của
Peru (Peruvian Cyber Tribunal) và ODR
LatinoAmerica của Argentina Tại châu Á,
trọng tài trực tuyến được hỗ trợ bởi công
nghệ phát triển mạnh mẽ tại Trung Quốc
Cụ thể, ủy ban trọng tài kinh tế và thương
mại quốc tế Trung Quốc (CIETAC) đã
thành lập Trung tâm giải quyết tranh chấp
tên miền từ năm 2001 Hội đồng trọng tài
Bắc Kinh (BAC) đãphát triển hệthống nộp
hồ sơ trực tuyến Hội đồng trọng tài Thâm
3 Xem mô hình giải quyết tranh chấp trực tuyến của
Hy Lạp tại: http://www.odreurope.com/, truy cập
ngày 26/11/2020.
4 Xem toàn văn tiếng Anh của Quy tắc này tại: https://www.gzac.org/wlgz/36677.jhtml.
5 Song Lianbin et al, Annual Review on Commercial Arbitration in China, Commercial Dispute Resolution in: China: An Annual Review and Preview (Wolters Kluwer Law & Business 2016) 5-
6 Đốn trước 30/12/2016, GZAC đà xử lý 11.621 vụ trọng tài trực tuyến toàn bộ.
6 Xem toàn văn tiếng Anh của Quy tắc này tại: https://arbitration.rU/upload/medialibrary/21 a/arbitraj _block_0 l_20_fm.pdf.
QUY TẤC TÓ TỤNG
Quyến (SZAC) - một trong năm trung tâm trọng tài hàngđầu của Trung Quốc cũng đã vận hành nềntảngdịch vụ bảotồn chứng cứ điện tử và trọng tài trực tuyến - Arbicloud (Cloud arbitration platform)
Riêng đổi với trọng tài trực tuyến dựa hoàn toàn vào công nghệ, có thể kể đến sự phát triển của mô hình này tại Hiệp hội trọng tài Quảng Châu (GZAC) và Hiệp hội trọng tài Nga (RAA) Theo đó, GZAC đã ban hành Quy tắc tố tụng trọng tài trực tuyến vào ngày 23/6/2015, có hiệu lực vào ngày 1/10/2015 Trong năm 2015, đã có hơn 2000 vụ tranh chấp trực tuyến và nhiều
vụ việc trong đó đã được xét xử hoàn toàn trực tuyến5 Quy tắc tố tụng trọng tài trực tuyến của GZAC bao gồm: Quy tắc tố tụng trọng tài trực tuyến chung và ba quy tắc trọng tài riêng biệt cho ba loại tranh chấp: Tranh chấp về mua hàng trực tuyến với giá trị nhỏ, tranh chấp về cho vay trực tuyến và tranh chấp về thẻ tín dụng Hiệp hội trọng tài Nga (RAA) cũng đã tạo ra một hệ thống trọng tài trực tuyến để thúc đẩy việc giải quyết các tranh chấp thương mại phát sinh trong và ngoàihợp đồng thông qua nền tảng công nghệ RAA đã ban hành Quy tắc tố tụng trọng tài trựctuyến có hiệu lực từ ngày 1/10/20156 Phầntiếp theo sẽ giới thiệu một
số điểm đặc trưng trong quy tắc tố tụng trọng tài trực tuyến của GZAC và RAA
Trang 3NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT SÔ 3/2022
2 Quy tắc tố tụng trọng tài trực
tuyến của Hiệp hội trọng tài Quảng Châu
và Hiệp hội trọng tài Nga
Quy tắc tố tụng trọngtài trực tuyến của
GZAC và RAA tồntại những điểm đặc thù
so với các quy tắc tố tụng trọng tài truyền
thống Những điểm đặc thù này tập trung ở
sáu vấn đề chính: (1) Hình thức của thỏa
thuận trọng tài trực tuyến, (2) Mất quyền
phản đối do hạn chếvề công nghệ, (3) Nộp
và gửi các chứng từ điện tử, (4) Phiên họp
giải quyết tranh chấp trực tuyến, (5) Địa
điểm trọng tài trực tuyến, (6) Phán quyết
trọngtài trực tuyến
2.1 Hình thức của thỏa thuận trọng
tài trực tuyến
Quy tắc trọng tài trực tuyến của GZAC
quyđịnh cụ thể về hình thức của thỏa thuận
trọng tài trực tuyến tại Điều 5 Quy định tại
Điều này ghi nhận hìnhthức của thỏathuận
trọng tài dưới dạng văn bản giấy hoặc điện
tử, cũng như thỏa thuận trọng tài được ký
trước hoặc sau khi tranh chấp phát sinh
Ngoài ra, quy định này còn cho phép các
bên ký kết một điều khoản trọng tài được
kết họp trong Điều khoản và Điều kiện trên
website Trong bối cảnh thương mại điện tử
và mua hàng trực tuyến ngày càng phát
triển, việc ghi nhận hình thức thỏa thuận
trọng tài kýkết thông qua websitetạiĐiều 5
là hết sức cần thiết
Không giống với Quy tắc của GZAC,
Quytắc trọng tài trực tuyến của RAA không
có quy định riêng về hình thức của thỏa
thuận trọng tài trực tuyến Như vậy, hình
thức của thỏathuận trọng tài trực tuyến sẽ
phải tuân thủtheo các quyđịnh về hình thức
của thỏa thuận trọng tài truyền thống được
quy định tại Điều 7 Luật về Trọng tài
thương mại quốc tế của Liên bang Nga Cụ
thể, khoản 3 và khoản 4 Điều 7 của Luật này quy định:
“ 3 Thỏa thuận trọng tài được xem là ký kết dưới hình thức văn bản nếu thỏa thuận
đó được ký kết dưới hình thức cho phép ghi lại thông tin có trong thỏa thuận hoặc quyền truy cập vào thông tin trong những lần tiếp sau.
4 Thỏa thuận trọng tài sẽ được coi là ký kết dưới dạng văn bản của một thông điệp điện tử, nếu thông tin trong đó có thế truy cập được đế sử dụng tiếp theo và nếu thỏa thuận trọng tài đã được ký kết phù hợp với các quy định của luật áp dụng cho các hợp đông được ký kết bằng cách trao đối các tài liệu bằng sử dụng phương tiện điện tử”
Như vậy, có thểthấy, mặc dù không có quy định riêng về hình thức thỏa thuận trọng tài trực tuyến, nhưng các quy định về hình thức thỏa thuận trọng tài truyền thống cũng đã công nhận các hình thức tương đương văn bảnnhư thông điệp điện tử, đảm bảo cơ sở pháp lý cho việc ký kết các thỏa thuận trọng tàitrực tuyến
2.2 Mất quyền phản đổi do hạn chế về công nghệ
Điều 6 Quy tắc tố tụng của GZAC quy định: “Neu các bên đã ký kết thỏa thuận trọng tài trực tuyến, các bên được coi là có
đủ trang thiết bị và khả năng kỹ thuật tham gia vào trọng tài trực tuyến phù hợp với quy tắc này (bao gồm nhưng không giới hạn ở việc gửi và nhận email, sử dụng điện thoại
và tham gia phiên xử trực tuyến) ” Với quy
định này, các bên được cho là mất quyền phản đối tính họp lệ của tố tụng trọng tài cũng như yêu cầu hủy phán quyết trọng tài dựa trên sự thiếu thốn về cơ sở công nghệ
vàkiếnthức của họ
Trang 4Ị
ị
Điều 1.6 Quy tắc tố tụng trọng tài trực
tuyến của RAA quy định: “Neu bất kỳ bên
nào trong trọng tài trực tuyến không tiến
hành phản đổi ngay lập tức liên quan đến
bất kỳ sự không tuân thủ các Quy tắc này
hoặc với bất kỳ yêu câu nào được đặt ra
trong thỏa thuận trọng tài hoặc trong quy
định của luật tố tụng, bên đó sẽ được coi là
đã từ bỏ quyền của mình đê nêu ra một
phản đổi, trừ khi bên đó có thê chứng minh
có lý do hợp lý cho việc không phản đối
trong các trường họp cụ thê
Có thể thấy, RAA không có quy định về
mất quyền phản đối do những hạn chế về
công nghệ - vốn là yếu tố thiết yếu đối với
sự vận hành thỏa thuận trọngtài trực tuyến
Thay vào đó, RAA quy định chung về mất
quyền phản đối So với RAA, quy định của
GZAC được đánh giá là nhằm tăng mức độ
chắc chắn và hiệu quả của hình thức trọng
tàitrực tuyến7 Tuy nhiên, xét từ góc độ đối
xử bình đẳng (equal treatment)8 - một
nguyên tắc quan trọng trong tố tụng trọng
tài, một số học giả cho rằng, để đảmbảo sự
bình đẳng giữa các bên trong tố tụng trọng
tài trực tuyến thì đòi hỏi công nghệ được sử
dụng là công nghệ mang tính chất phổ biến
và các bên đều cóthể được tiếp cận9 Điều
này cho thấy, mặc dù mất quyền phản đối
về công nghệ được quy định trong quy tắc
của các trung tâm, nhưng cần phải được
xem xét trong cáctrường hợp cụ thể
7 Jie Zheng, The recent development of online
arbitration rules in China, Information &
Communications Technology Law, 2017, tr 140.
8 Nguyên tắc này được ghi nhận tại Điều 18 Luật
Mầu UNCITRAL về trọng tài thương mại quốc tế.
9 Gabrielle Kaufmann-Kohler và T Schultz, Online
Dispute Resolution: Challenges for Contemporary
Justice, Kluwer Law International, 2004, p 209.
10 Xem Điều 1.2.11 Quy tắc RAA.
11 Xem Điều 10.1 Quy tắc GZAC.
QUY TẲC TÓ TỤNG
Liên quan đến việc nộp tài liệu, khoản 1 Điều 8 của Quy tắc GZAC quy định cácbên
sẽ phải gửi tài liệu của mình qua nền tảng trọng tài trực tuyến Các tài liệu này có thể được truy cập vào bất kỳ thời điểm nào và
có thế được chuyển tiếp bởi Trung tâm trọng tài đến một bên khác Trong khi đó, Điều 1.2.7 của Quy tắc RAA cũng quy định việc gửi tài liệu qua nền tảng trọng tài trực tuyến (hệ thốngRAA), nhưng quy địnhkhắt khe hon khi chỉ công nhận các tài liệu đã được chứng thực (authentication), việc quy định về chứng thực này sẽ là một rào cản đối với việc phát triển ODR
Liên quan đến việc gửi tài liệu cho các bên, Điều 1.3.2 Quy tắc RAA quy định:
“ Thông báo và các tài liệu khác được gửi đến địa chỉ email được xác định bởi các bên trong thỏa thuận trọng tài sẽ được coi là đã được gửi đi phù hợp với mục đích của Trọng tài trực tuyến và sẽ được coi là nhận được vào ngày mà các tài liệu này được gửi” Cũng theo quy tắc này, các bên có nghĩa vụ kiểm tra email một cách thường xuyên10 11 Khoản 1 Điều 10 Quy tắc GZAC cũng có quyđịnh tưong tự, đó là ngày gửi thành công các bản fax, e-mail và tin nhắn điện thoại di động được hiển thị trên nền tảng trọng tài trực tuyến chính là ngày gửi Trong trường hợp có sự mâu thuẫn về thời điểm gửi đi giữahệ thống của GZAC và hệ thống của người nhận, thì thời điểm của hệ thống của người nhận sẽ được ưu tiên áp dụng với điều kiện cung cấp đủ bằng chứng11 Ngoài ra, nếu một bên không đưa
ra bất kỳ phương tiện liên lạc nào hoặc trường hợp không thể tìm thấy bất kỳ phương tiện liên lạc nào bởi bên kia hoặc bởi GZAC, GZAC sẽ tạo một địa chỉ email
Trang 5NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬTSÓ 3/2022
thông qua nền tảng trọng tài trực tuyến cho
bên đó làm địa chỉ email được chỉ định của
họ Sau khi GZAC đã thông báo cho các
bên về địa chỉ email và mật khẩu được chỉ
định bằng cách gửi bưu điện, bấtkỳ tài liệu
nào gửi đến địa chỉ email chỉ định sẽ được
coi là đã được chuyển cho các bên
2.4 Phiên họp giải quyết tranh chấp
trực tuyến (online hearing)
Khác với phiên họp GQTC truyền
thống, phiênhọp GQTC trực tuyến chỉ dựa
trên các tài liệu, chứng cứ hiện có, mà
không cầnthiết phải có sự tham dự của các
bên Việc tổ chức phiên họp có sự hiện diện
các bên chỉ được đặt ra khi Hội đồng trọng
tài nhận thấy cần thiết
Cụ thể, Điều 24 Quytắc GZAC quyđịnh:
"(1) Hội đông trọng tài sẽ tiến hành các
phiên xét xử băng văn bản vê các vụ việc
trọng tài trực tuyến Hội đồng trọng tài có
thể đưa ra danh sách các câu hỏi cho các
bên thông qua nền tảng trọng tài trực tuyến
của Trung tâm trọng tài và các bên sẽ đưa
ra giải thích thông qua nền tảng trọng tài
trực tuyến của Trung tâm trong vòng năm
ngày kê từ ngày nhận được danh sách các
vấn đề.
(2) Khi Hội đồng trọng tài xét thấy cần
thiết, Hội đồng trọng tài có thể xét xử vụ
việc thông qua video trực tuyến,
teleconference, nhưng phải đảm bảo rằng
tẩt cả các bên được đoi xử công bằng”
Tương tự, Điều 4.4.2 và 4.4.3 Quy tắc
RAA quy định:
‘ ‘Trọng tài trực tuyến sẽ được tiến hành
mà không cần phiên xét xử dựa trên các tài
liệu do các bên đệ trình Neu cần thiết,
trọng tài có thể cho phép phiên điều trần
được tô chức qua video hoặc telephone
conference Trong các trường hợp ngoại lệ,
trọng tài cũng có thê yêu cầu các bên tham
gia trọng tài trực tuyến phái cỏ mặt tại phiên họp xét xử”
2.5 Địa điểm trọng tài trực tuyến (Seat
of online arbitration)
Đối với trọng tài trực tuyến, các phiên họp trực tuyến được tiến hành dựa trên việc xem xét hồ sơ, chứng từ mà không có sự hiện diện của các bên Trong trường hợp yêu cầu sự tham dự của các bên, phiên họp trực tuyến thường được tổ chức thông qua các phương tiện điện tử như video conference hay tele-conference Do vậy, một địa điểm trọng tài thông thường không cần được yêu cầu xác định rõ giữa các bên
để thực hiện các phiên họp xét xử trực tuyến Tuy nhiên, trong thực tiễn, địa điểm trọng tài thường được ghi nhận như một khái niệmpháp lý hơn là một khái niệm về địa lý Cụ thể, địa điểm trọng tài thường quyết định luật tố tụng áp dụng cho trọng tài cũng như quyết định mức độ can thiệp của các Tòa án quốc gia12 Ngoài ra, địa điểm trọng tài thường được sử dụng đế xác định
“quốc tịch” củaphán quyết, là cơ sở để xác định luật áp dụng đổi với việc thực thi phán quyết13 Trong Công ước New York năm
1958, địa điểm trọng tài có thể gián tiếp quyết địnhluật áp dụng đối vớihiệu lực của thỏa thuận trọng tài trongtrường hợp không
có thỏathuận rõ ràng14 Ngoài ra, Công ước New York năm 1958 quy định Tòa án quốc gia có quyền từ chối không công nhận và cho thi hành phán quyết nếu phán quyết chưa có hiệu lực ràng buộc đối với các bên,
12 United Nations Conference on Trade and Development, Dispute Settlement - International Commercial Arbitration, tr.50, https://unctad.org/sy stem/files/official-document/edmmisc232add39_en.p df.
13 United Nations Conference on Trade and Development, sdd, tr.51.
14 Xem Điều v.l.(a) Công ước New York năm 1958.
Trang 6QUY TẮC TÔ TỤNG
hoặc bị huỷ hay hoãn bởi cơ quan có thẩm
quyền của nước hoặc theo luật của nước nơi
phán quyết được lập15 Do vậy, việc xác
địnhđịa điểm trọng tài là cần thiết dùđó là
hình thức trọng tài trực tuyến
15 Xem Điều v.l.(e) Công ước New York năm 1958.
Theo Điều 7 Quy tắc GZAC, địa điểm
trọng tài do các bên thỏa thuận Trong
trường hợp các bênkhông có thỏa thuận thì
địa điểm của GZAC (thành phố Quảng
Châu) sẽ là địa điểm trọng tài GZAC cũng
có thể chọn các địa điểm khác làm địa điểm
trọng tài dựa trên các yếu tố của tranh chấp
Phán quyết trọng tài trực tuyến sẽ được coi
là ban hành tạinơi phân xừ
Tương tự, Điều 1.4 Quy tắc RAA cho
phép các bên thỏa thuận về địa điểm trọng
tài Trong trường hợp khôngthỏa thuận, thì
địa điểm trọngtài là Moscow, Nga
Theo Điều 27 Quy tắc GZAC, phán
quyết trọng tài được công bố bởi ủy ban
trọng tài có chữký điện tử củacác trọngtài
viênvà GZAC Phánquyếttrọngtài sẽđược
gửi đến địachỉ emailđược chỉ định của các
bên Ngoài ra, phán quyết dưới dạng bản
cứng cũng có thể được GZAC phát hành
theo yêu cầu của các bên
Theo Điều 5.1.4 và Điều 5.1.5 Quy tắc
RAA, phán quyết trọng tài sẽ được ký bởi
trọng tài viên và được RAA chấp thuận
Phán quyết trọng tài có thể được ký và
chấp thuận bằng chữ ký điện tử RAA sẽ
chuyển phán quyết trọng tài tới các bên
dưới dạng bảnsaođiện từ bằng cách tải lên
hệ thống RAA RAA cũng sẽ chuyển bản
gốc phán quyết dưới dạng bản cứng cho
các bên hoặc theo yêu cầu của một bên,
giao phánquyết chođại diện của bên có ký
xác nhận bàn giao
3 Trọng tài trực tuyến tại Việt Nam
3.1 Pháp luật về giải quyết tranh chấp trọng tài trực tuyến tại Việt Nam
Dù Việt Nam chưa có quyđịnh trực tiếp
về trọng tài trực tuyến, nhưng các nền tảng cho việc phát triển cơ chế trọng tài trực tuyến tạiViệt Nam đã và đang tồn tại trong pháp luật hiện hành
Hình thức trực tuyến của thỏa thuận trọng tài được thừa nhận: Theo Điều 5 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, các tranh chấp chỉ được giải quyết bằng trọng tài nếu các bên có thỏa thuận trọng tài Điều 16 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 quy định thỏa thuận trọng tài có thể được xác lập dưới hình thức điều khoản trọng tài trong hợp đồng hoặc dưới hình thức thỏa thuận riêng Thỏa thuận trọng tàiphải được xác lập dưới dạng văn bản Các hình thức thỏa thuận sauđây cũng được coi làxác lập dưới dạng văn bản:
- Thỏa thuận được xác lập qua trao đổi giữa các bên bang telegram, fax, telex, thư điện tửvà các hìnhthức khác theo quy định của pháp luật;
- Thỏa thuận được xác lập thông qua trao đổithôngtin bằng văn bản giữa các bên;
- Thỏa thuận được luật sư, công chứng viên hoặc tổ chức có thẩm quyền ghi chép lại bằng văn bản theo yêu cầu của các bên;
- Trong giao dịch các bên có dẫn chiếu đến một văn bản có thể hiện thỏa thuận trọng tài như hợp đồng, chứng từ, điều lệ công ty vànhững tài liệu tương tự khác;
- Qua trao đổi về đơn kiện và bản tự bảo
vệ mà trong đó thể hiện sự tồn tại của thỏa thuận do một bên đưa ra và bên kia không phủ nhận
Như vậy, có thể thấy rằng nếu thỏa thuận được xác lập qua các hình thức trực tuyến như telegram, telex, thư điện tử thì
Trang 7NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬTSÓ 3/2022
cũng sẽ được công nhận là một thỏa thuận
trọng tài hợp pháp: Tại Trungtâm Trọng tài
Quốc tế Việt Nam (VIAC) đã từng thụ lý và
xử lý trường họp các bên có thỏa thuận
trọng tài với chữ ký điện tử Điều này thề
hiện rằng, pháp luật Việt Namthừa nhận giá
trị phap lý của các thông điệp dừ liệu điện
tử là tương đương văn bản và quy định cụ
thê về chừ ký điện tử nhằm xác nhận người
ký thông điệp dữ liệu và xác nhận sự chấp
thuận cùa người đó với nội dung thông điệp
dừ liệu được ký Đây là yếu tố quan trọng
đê từ đó xây dựng cơ chế của trọng tài trực
tuyến, khi việc nộp tài liệu, chứng cứ của
phương thứcnày đềuthông qua phương tiện
điệntử
Địa điêm ra phán quyêt trọng tài trực
tuyến: Giống như các quốcgiakhác, tại Việt
Nam theo yêu cầu về nộidung của một phán
quyết trọng tài phải có ghi địa điểm ra phán
quyết,điều nàycũng đóng vai tròquan trọng
trong quá trình xác định quốc tịch của phán
quyết trọng tài cũng như ảnh hưởng đến việc
công nhận và cho thi hành phán quyết sau
này Dù đã có quy định về sự lựa chọn địa
điểm GQTC là nơi Hội đồng trọng tài tiến
hành GQTC theo sự thỏa thuận lựa chọn của
các bên hoặc do Hội đồng trọng tài quyết
định nếu các bên không có thỏa thuận,
nhungpháp luật Việt Nam chưa quy định rõ
về mối liên hệ giữa địa điểm GQTC và địa
điểmra phán quyếtcủatrọng tài, màchỉ đưa
ra trường hợp địa điểm GQTC được tiến
hành trên lãnh thổ Việt Nam thì phán quyết
phải được coi là tuyên tại Việt Nam và
không phụ thuộc vàonơi Hội đồng trọng tài
tiến hành phiên họp để ra phán quyết đó16
Sự thiếu vắng quy định minh thị về vấn đề
này không chỉ là rào cản cho sự phát triển
16 Quy định tại khoán 8 Điều 3 Luật Trọng tài
thương mại năm 2010.
17 Quy định tại Điều 61 Luật Trọng tài thương mại Việt Nam năm 2010.
18 Quy định tại Điều 67 Luật Trọng tài thương mại năm 2010.
của trọng tài trực tuyến mà ngay cả trọng tài thôngthường cũng gặpvướng mắc
Hình thức phán quyết trọng tài trực tuyến: Yêu cầu phán quyết phải được lập bằng văn bản và có chừ ký của trọng tài17 Vấn đề này đối với trọng tài trực tuyến có thê được giải quyết bằng hai cách Thứ nhất, một phán quyết trực tuyến vẫn có thế đáp ứng yêu cầutrênnếu giữ đượctính toàn vẹn
và có chữ ký điện tử củatrọng tài viên, với nềntảng pháp lý là sự công nhận của một số luật Việt Nam đối với thông điệp dữ liệu Luật Thương mại năm 2005 quy định, trong hoạt động thương mại, các thông điệp dừ liệu đáp ứng các điều kiện, tiêu chuẩn kỳ thuật theo quy định của pháp luật có giá trị pháp lý tương đương văn bản Hay, Luật Giao dịch điện từ năm 2005 khẳng định rằng, một thông điệp dữ liệu không thể bị phủ nhận giá trị pháp lý chỉ vì đó làmột dữ liệu điệntử Thứ hai, nếunhững cơ sở và lý
lẽ trên vần không đủ thuyết phục một Tòa
án công nhận và cho thi hành một phán quyết trọng tài, các bên chỉ có thể in phán quyết ra, xin chữ ký và xác nhận của trọng tài viên, mặc dù phương pháp này làm phương hại đến tính tiện lợi của trọng tài trực tuyến
Việc công nhận và cho thi hành phán quyêt trọng tài trực tuyến: Đối với công nhận và thi hành phán quyết trọng tài, hiện tại phán quyết trọng tài được thi hành theo quy định của pháp luật về thi hành án dân
sự18 Nếu là phán quyết trọng tài nước ngoài thi sẽ được công nhận và cho thi hành theo nguyên tắc áp dụng tư pháp của Việt Nam, cụ thể là theo quy định tại Điều 424,
Trang 8QUY TẤC TÔ TỤNG
,425 và 427 Bộ luật Tố tụng dân sự năm
12015 Tuy nhiên, sẽ có một số khó khăn
trong việc xác định các vấn đề pháp lý liên
quan đến quốc tịch của phán quyết của Hội
đồng trọng tài trực tuyến nước ngoài hoặc
giá trịchừ ký điện tử của Hội đồng trọng tài
trực tuyến nước ngoài do pháp luật Việt
Nam không quy định rõ Bên cạnh đó, Việt
Nam còn là thành viên Công ước New
York năm 1958 từ năm 1995, phán quyết
của trọng tài nước ngoài có thể được Tòa
án Việt Nam công nhận và cho thi hành
theo quy định tại Công ước này, mặc dù
Công ước cũng không có các quy định rõ
ràng đối với trọng tài trực tuyến
Ị Thừa nhận giá trị pháp lý của chữ kỷ
điện tử: Theo Luật Giao dịch điện tư năm
2005, chữ ký điện tủ’ là chữ ký được tạo ra
dưới dạng từ, chữ viết, chữ số, ký hiệu, âm
thanh hoặc dưới dạng khác bằng phương
I tiện điện tử, gắn liền hoặc kết họp một cách
ị' logic với thông điệp dữ liệu, có khà năng
I xác nhậnngười ký thôngđiệp dừ liệu và xác
ỉ nhận sự đồng ý cua người đó với nội dung
í thông điệp dữ liệu được ký19 Cũng theo
Luật Giao dịch điện tử nãm 2005, chừ ký
I điện từcủa một cá nhân được gắnvào thông
điệp dừ liệu sẽ có giá trị pháp lý tương
đương với chữ ký của cánhân đó được gắn
với một tài liệu bằngvăn bản20 nếu:
19 Quy định tại khoán 1 Điều 21 Luật Giao dịch điện
tử nãm 2005.
20 Quy định tại khoản 1 Điều 24 Luật Giao dịch điện
tử năm 2005.
- Phương pháp tạo chữ ký điện từ cho
phép xác minh được người ký và chứng tỏ
được sự chấp thuận của người ký đối với
nội dung củathông điệp dữ liệu; và
- Phương pháp đó là đủ tin cậy và phù
hợp với mục đích mà theo đó thông điệp dữ
liệu đượctạo ravà gửiđi
Như vậy, ví dụ nếu người dùng là cá nhân của trang web thương mại điện tử (TMĐT), có thể được xác minh bằng tên người dùng, mật khẩu và các phương tiện xác minh khác (ví dụ: Mã One Time Password - OTP), nhấp vào nút xác nhận đơnđặt hàng trực tuyến thỉ hành động đó có thể được coi là tạo và gắn chữ ký điện tử vào đơn đặthàng trực tuyến của người dùng
cá nhân Tuynhiên, về chữ ký điện tử, hiện nay Việt Nam đang thiếu các quy định hướng dẫn cụ thể, khi mà các quy định chủ yếu tập trung vào chừ ký số, mà chưa quan tâm đến các loại chữ ký điện tử khác Trong khi đó, các yêu cầu và chi phicho chừ ký số khôngphùhợpvới người dùng làcá nhân
Thúc đẩy việc sử dụng giai quyết các tranh chấp trực tuyến bằng trọng tài: Nghị định số 52/2013/NĐ-CP về TMĐT nham quản lý hoạt động TMĐT đã có các điều khoản về GQTC trực tuyến bằng trọng tài Nghị định quy định cụ thể về trách nhiệm của các bên trong giao dịch TMĐT và liệt
kê các phương thức có thể lựa chọn để GQTC phát sinh từ hoạt động này Cự thể, Điều 76 Nghị định quy định việc GQTC TMĐT có thể thông qua trọng tài theo các thủ tục, quy định hiện hành về GQTC Điều này cho thấy xu hướng sử dụng trọng tài chocác tranh chấp TMĐT sẽgiatăng
Như vậy, có thể thấy rằng, mặc dù Việt Nam chưa có các quy định trực tiếp liên quan đến GQTC bằng trọng tài trực tuyến, nhưng đã có được nền tảng pháp lý cơ bản
để có thể triển khai dịchvụ này Vì vậy, khả năng áp dụng trọng tài trực tuyến tại Việt Nam là hoàn toàn có thể thực hiện được
3.2 Ảp dụng trọng tài trực tuyến tại các trung tâm trọng tài ở Việt Nam và một
số đề xuất
Trong thời gian qua, đã có một số trung tâm trọng tài tại Việt Nam bước đầu triển
Trang 9NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT SÔ 3/2022
khai ODR thông qua nền tảng sử dụng
phương thức họp trực tuyến
(teleconference/video-conference) để GQTC
Ví dụ như VIAC, phiên họp GQTC sẽ có
nhiều thành phần tham dự, không chỉ các
bên, mà còn có luật sư, thậm chí cả các
trọng tài viên cũng có thể là người nước
ngoài Việc giải quyết thông qua phương
thức điện tử có ýnghĩa lớn trong bối cảnh
xã hội bị tác động bởi đại dịch Covid-19,
góp phần hạn chế tiếp xúc đông người, khắc
phục khó khăn về mặt di chuyển Ngoài ra,
điều này sẽ thúc đẩyVIAC phát triển trọng
tài trực tuyến mạnhmẽhơn trong tương lai
Đáng chú ý, vào tháng 06/2020, Trung
tâm Trọng tài quốc tế Hà Nội (HIAC) đã
chính thức khởi động hệ thống ODR của
mình trên website www.hiac.vn Đây là hệ
thống ODR đầu tiên được đưa vào vậnhành
ở Việt Nam, cũng là hệ thống GQTC từ
khâu hình thành ý tường, tạo dựng quy
trình, đenthiếtkế và vận hành hệ thốngđều
do các chuyên gia và kỹ thuật viên Việt
Namthựchiện
Ket hợp vớilợi thếcủa các phương thức
GQTC ngoài tố tụng, hệ thống ODR của
HIAC cho phép cáctổ chức, cá nhân có thể
tiếp cậnhệ thống GQTC từbẩt kỳđịa điểm
và thời gian nào khi truy cập vào hệ thống
Internet, đảm bảo quá trình GQTC diễn ra
nhanh chóng, thuận tiện với mức chi phí
thấp nhất Với ưuđiểm nhanh chóng, thuận
tiện và chi phí thấp, các tranh chấp có thể
được xem xét giải quyết bởi hệ thống ODR
của HIAC không phụ thuộc vào giá trị tranh
chấp lớn hay nhỏ
Đe góp phần thúc đẩy sự phát triển của
phương thức ODR ở Việt Nam, HIAC dự
kiến kết nổi hệ thống ODR của mình với
các sàn giao dịch TMĐT để hồ ượ các bên
thamgia giaodịch trên sàn; hợp tác với các
tổ chức ODR nước ngoài để GQTC TMĐT xuyên biên giới; hợp tác với các tổ chức trọng tài/hòa giải trong nước để cung cấp giải pháp hệ thống ODR và hợp tác với các
tổ chức khác để mở rộng hệ thống chi nhánh của HIAC hoặc cung cấp nền tảng cho các
tổ chức muốnhoạt động tự chủ
HIAC cũng tiếp cận như GZAC với các vại tranh chấp giátrị nhỏ, cụ thể21:
21 Xem tại website: www.hiac.vn.
22 Quy định tại khoản 2 Điều 1 Quy tắc tố tụng trọng tài HI AC.
23 Quy định tại khoản 1 Điều 4 Quy tắc tố tụng trọng tài HIAC.
24 Quy định tại khoản 1 Điều 26 Quy tắc tổ tụng trọng tài HIAC.
- Các tranh chấp TMĐT giá trị nhỏ (dưới 30 triệu);
- Các tranh chấp tiêu dùng giá trị nhỏ (dưới 30 triệu);
- Các tranhchấp thươngmại xuyên biên giới(theosựlựa chọn hìnhthứccủa các bên);
- Các tranh chấp kinh tế, thương mại khác tại Việt Nam (giá trịdưới 30 triệu hoặc không giới hạn giá trị nếu các bên đều có chữkýsố)
Bên cạnh đó, đối với phương thức trọng tài trựctuyến, HIAC đã có nhữngđiềukhoản liên quan tại quy tắc tố tụng trọng tài của riêng mình để đảm bào điều chỉnh hợp lý nhất trong các tranh chấp phát sinh từ TMĐT Cụ thể, HIAC “chính thức hóa” hình thức trọng tài trực tuyến là một phương thức GQTC bên cạnh trọng tài truyền thống22 Các bên hoàn toàn có thể thỏa thuận lựa chọn hình thức trọng tài trực tuyến để tham gia tố tụng trọng tài23 Phiên họp giải quyết
vụ tranh chấp cũng có thể tiến hành bằng hình thứctrực tuyến thông qua trang chủ của HIACkhi cácbêncóthỏa thuận24
Trang 10QUY TẮC TÔ TỤNG
Ngoài ra, HIAC còn khuyến nghị các
bên sử dụng điều khoản trọng tài mẫu khi
có mongmuốn sử dụng trọng tài trực tuyến
để GQTC như sau: “ Mọi tranh chấp phát
sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ
được giải quyết bằng trọng tài tại Trung
tâm Trọng tài quốc tế Hà Nội (HIAC) theo
Quy tắc tố tụng trọng tài của HI AC Các
bên đồng ỷ rằng quá trình giải quyết tranh
chap có thể sử dụng các phưomg thức điện
tử trên nền tảng giải quyết tranh chấp của
HI AC HIAC cỏ trách nhiệm đảm bảo tỉnh
xác thực của hệ thống này ” Việc đưa điêu
khoản mẫu như vậy có ý nghĩa rất lớn đối
với sự phát triển ODR ở Việt Nam, trong
bối cảnh chúng ta chưa có các quy định
minh thị về vấn đề này Đặc biệt, việc
HIAC đưa ra quyđịnh về sự đồng ý củacác
bên khi áp dụng nền tảngGQTC của HIAC
thể hiện sự tôn trọng quyền tự định đoạt
(Party Autonomy)của các bên
Các bên khi có nhu cầu sử dụng trọng
tài trực tuyến để GQTC thì họ sẽ phải thực
hiện các thủ tục theohướng dẫn đăng tảihệ
thống do HIAC xây dựng Quá trình này
bao gồm các bước như sau:
- Bước 1: Tạo tài khoản và đăng nhập
vào hệ thống;
- Bước 2: Chọn phương thức trọng tài
trực tuyến;
- Bước 3: Điền đầy đủ thông tin của
bên yêu cầu (bên khởi kiện) và bên được
yêu cầu (bênbị khởi kiện), lúc này bên yêu
cầu sẽ phải đăng tải ảnh xác minh nhân
thân của mình;
- Bước 4: Điền thông tin tranh chấp và
yêu cầugiảiquyết tranh chấp;
- Bước 5: Đăng tải chứng cứ, bằng
chứng(nếu có);
- Bước 6: Chọn trọng tàiviên;
- Bước 7: Thanhtoánvà xác nhậnthanh toán
Sau đó, các bên sẽ chờ để thực hiện các thủtục trọng tàitiếptheotheohướng dẫn và yêu cầu của HIAC
Do mới được triển khai, nên cho đến tháng9/2020 vẫn chưacó số liệu về thực tiễn
áp dụng trọng tàitrực tuyến củaHIAC Tuy nhiên, bước đi về ODR mà HIAC đã thực hiện trong thời gian qua cho thấy, một xu hướng mới về GQTC sẽ được hình thành ở các trung tâm trọng tài, đó là trọng tài trực tuyến Bước đi này của HIAC sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh cho họ trongthị trường GQTC bằng trọng tài thương mại ở ViệtNam
Từ kinh nghiệm của HIAC và qua việc phân tích các quy tắc tố tụng trọng tài trực tuyến của GZAC vàRAA, nhóm tác giảcho rằng, các trung tâm trọng tài tại Việt Nam cần chủ động nắmbắtxuhướng GQTC trực tuyến, cụ thể như sau:
Thứ nhất, các trung tâm trọng tài cần chú trọng đầu tư phát triển nền tảng công nghệ, hướng đến việc phát triển hình thức trọng tài trực tuyếndựa hoàntoàn vào công nghệ (technology-based arbitration).
Thứ hai, bên cạnh nền tảng công nghệ -vốn là yếu tốcơ bản quyết định sự phát triển của trọng tài trực tuyến, các trung tâm họng tài cần nghiên cứu phát triển quytắc tố tụng họng tài trực tuyến cũng như soạn thảo các điều khoản mẫu về trọng tài trực tuyến Việc xây dựng quy tắc tốtụngtrọngtàitrực tuyến cần lưu ý đến một số nội dung, có thểtạo ra
sự khác biệt đốivới quy tắctố tụng họng tài truyền thống, bao gồm: Hình thức của thỏa thuận trọng tài trực tuyến, mất quyền phản đối do hạn chế về công nghệ, nộpvà gửi các chứng từ điện tử, phiên họp GQTC trực tuyến, địa điểm trọng tài trực tuyến và phán quyết trọngtàitrựctuyến