Ý chí của pháp nhân thương mại phạm tội

Y chí của pháp nhân thương mại phạm tộiTrần Thị Thanh Thuỷ Trường Đại họcNgoại thưong Trungtâm Nghiên cứu Pháp luật hình sự Đông Nam Á,Trường Đại họcTài chính phápluật TrungNam Trung Quố

Y chí của pháp nhân thương mại phạm tội

Trần Thị Thanh Thuỷ

Trường Đại họcNgoại thưong Trungtâm Nghiên cứu Pháp luật hình sự Đông Nam Á,Trường Đại họcTài chính phápluật

TrungNam (Trung Quốc)

Căncứđể xác định pháp nhân cóthểlà chủ thế của tội phạm hay không cần dựatrên cơ sở hành vi phạm tội đượcthựchiện trongquátrìnhhoạt động của pháp nhân thểhiện ý chí củapháp nhân hay thểhiện của

ý chí của cá nhân (trong phápnhân) Chỉ trongnhững trường hợp màý chí của pháp nhân được thể hiện thìmới có thể coi đólàpháp nhân phạm tội Pháp nhân thuộc chủ thể hư cấu, khi xác định ý chí của pháp nhâncần dựa vào ýchílãnh đạo hoặc người đại diện pháp nhân, đồngthờicòn phải xemxét đến các đặc

điểmriêng của pháp nhân (như cơ cấu, chính sách, biện pháp, giám sát, văn hoá pháp nhân )

1J Mở đâu

Pháp nhân là một chỉnh thể hữu cơ được tạo

thành bởinhiều cá nhân, tưtưởng hoặc ýchí của nó

được hình thành bằng cách kếthợpý chí của các cá

nhân (trong pháp nhân) theo một hình thức nhất

định, vàhành vi của pháp nhâncũng được thực hiện

dưới dạng hoạt động của cá nhân Với tư cách là

thành viêncủa pháp nhân, cá nhân có mộtbản sắc

kép: một mặt, là yếu tố cấu thành của pháp nhân,tư

tưởng và hành vi của cánhân là bộ phận thực tế của

pháp nhân, phụ thuộc và phục tùng ý chí tổngthể

của pháp nhân; mặtkhác, cánhâncótínhcáchvàtư

tưởng độc lập,tham gia vào các quan hệ xãhội với

tư cách là chủ thể độc lậpvà khôngphụ thuộc vào

pháp nhân Tư cách kép của cá nhân trong pháp

nhânchothấy hành vi củacá nhân(trong hoạtđộng

phạm tội của pháp nhân) có thể là một bộphận cấu

thànhtội phạm của pháp nhân hoặc có thểlà biểu

hiện ý chí của riêng cá nhân Đôi khi những ý chí

mang bản chất kép nàyhoàn toànnhãtquán,nhưng

đôikhichúngcó sự lệch lạchoặcthậm chíhoàn toàn

tráingược nhau Vì vậy, trước hếtcần phải xem xét

hànhvicủacá nhân rốtcuộc thể hiện ý chí của pháp

nhân hay ý chí của riêng cá nhân, nếukhông sẽrất

khóđể xácđịnh bản chất của pháp nhân thươngmại

phạm tội

2 Các quan điểm về ý chí cùa pháp nhân

thương mại

Mặc dù pháp nhân thương mại là một thực thể

độc lập được tạo thành bởi các cá nhân, và pháp

nhân thương mại phạm tội là tội phạm của chính

pháp nhân thương mại, nhưng BLHS Việt Nam

không xây dựng một "luật hình sự pháp nhân

thương mại" hoặc "luật tội phạm có tổ chức", thay

vào đó, nó được quy định trong luật hình sự hiện hành theo truyền thống áp dụng cho cá nhân/thể nhân Bộ luật hình sự Việt Nam năm 2015 (sửa đổi

bổ sung năm 2017) (BLHS) đưa thêm một chủ thể

tội phạm làphápnhân thương mại vào khái niệmtội phạm,quy định về điềukiện chịu tráchnhiệmhình

sự (TNHS)và hình phạtcủa pháp nhân thương mại chứ không quy định chi tiết về điều kiệncấu thành tộiphạm củapháp nhân thươngmại Điều này nghĩa

là, trong quanniệmcủacácnhà lập pháp,phápnhân thương mại phạm tội chỉ là một trong những tội

phạm được quy định trong luật hình sựhiện hành,

việc xác định và áp dụng hình phạt đối với pháp nhân thương mại phạm tội phải được thực hiện

theocác quyđịnh có liênquancủaphápluật hình sự

và thamchiếu đến các yếu tốcấu thành tội phạmcủa

cá nhân

Bên cạnh đó, ởgóc độ phương pháp luận, cáchọc giả hình sự ViệtNamcũngnghiên cứu vềpháp nhân

thươngmại dưới hai môhình: mộtlà mô hìnhpháp

nhân thương mạiphạm tội,hai làmô hìnhTNHS của pháp nhân thươngmại Mô hình thứ nhấtdựa trên

tiền đề cho rằng pháp nhân thương mại phạmtộilà tộiphạmriêngcủapháp nhân thương mại và từ góc

độ của pháp luật hình sự, định nghĩavề pháp nhân

thương mại phạm tội, các yêucầu xây dựng vàphạm

vi hình phạt cần chuẩn hóa Mô hình thứ hai dựa trên tiền đề bản chất TNHS củapháp nhân làđược

quy kết từ TNHS của cá nhân, bởipháp nhân không phải là chủ thể củatội phạm, chủ thểcủa tội phạm chỉ là cá nhân Pháp nhân không phảilà chủ thể của

tội phạm nhưng có thể phải chịu TNHS về hành vi

của cá nhân (người của pháp nhân) trong những

trường hợp nhất định Việc pháp nhân phải chịu TNHS về hành vi phạm tội của cá nhân thực hiện

trong trường hợp này là do mối quan hệ đặc biệt

Kinh tê' Châu Ả - Thái Bình Dương (Tháng 3/ 2022) 7

NGHIÊN CỨU

RESEARCH giữa pháp nhân với cá nhân và tộiphạm mà người

này thựchiện

3 Một sô' vấn đê về điêu kiện phải chịu TNHS

của pháp nhân thương mại theo quy định

của Bộ luật hình sự năm 2015

Điều75 BLHS năm 2015 quy định điều kiện pháp

nhân thương mại phải chịu TNHS khi: thực hiện

hànhvi phạm tội nhân danh pháp nhân thương mại;

vìlợi ích của pháp nhân thương mại; có sự chỉ đạo,

điều hành hoặcchấp thuận của pháp nhânthương

mại Tuy nhiên, các điều kiện này vẫn còn một số

vấn đề cần nghiên cứu:

Thứ nhất,hành vi phạm tội được thực hiện vìlợi

ích của pháp nhân thương mại khôngkhông nhân

danh pháp nhânthì vấn đề TNHS sẽ giải quyết như

thế nào? Trên thực tế, nhân danh pháp nhân để

phạm tội là biểu hiệnphổ biến củahầu hết các pháp

nhân thương mại phạm tội, nhưng córất nhiều pháp

nhân thương mại thực hiện tội phạm một cách bí

mật Chẳng hạn, mặc dù phápnhân thương mại có tổ

chức thực hiện buôn lậu nhưng không pháp nhân

thương mạinào ngang nhiên công khai têntuổicủa

mình trước công chúng, có trường hợp lại nhân

danh pháp nhân khác để phạm tội, hoặc phạm tội

bằng tên pháp nhân giả, hoặc nhân danh cá nhân

phạm tội

Thứ hai, quy định điều kiện "hành vi phạm tội

được thực hiện có sự chỉđạo, điều hành hoặcchấp

thuận của pháp nhân thương mại" không thể áp

dụngcho các doanh nghiệphiện đại quy mô lớn Các

doanh nghiệp hiện đại quy mô lớn thường có thủ

tục, chính sách phức tạp và phân cấp trách nhiệm

Lãnh đạo cấp cao của pháp nhân thương mại

thườngkhôngcan thiệp trực tiếp vào các đơn vị, bộ

phận của doanh nghiệpmàủy quyềnchocácđơnvị,

bộ phận chức năng thực hiện cácnghiệp vụ cụ thể

Vấn đề đặtra là ngay cảkhi cá nhân gây ra thiệt hại

trong hoạt động kinhdoanhcủa phápnhân thương

mại thì thường không bị coi là pháp nhân thương

mại phạm tội vìkhó xác định đượcmối quan hệ giữa

hậu quả gây thiệt hại vàýchícủa lãnh đạo cấp cao

của pháp nhân thương mại Trong khi đó, ở các

doanh nghiệp nhỏ và vừa, quyền lực của lãnh đạo

của pháp nhân thương mại tương đối tập trung,

thườngtham giaxây dựngchiến lược và thực hiện

hoạt độngnghiệp vụ cụ thểcủa pháp nhân thương

mại, do đó trong trường hợp cá nhân trong pháp

nhân thương mại gây thiệt hại thì việc xác định mối

quanhệgiữa hậu quả gâythiệt hại và ý chícủalãnh

đạo của pháp nhân thươngmại tương đối dễ dàng

hơn, cho nên dễ xác định TNHS của pháp nhân

thương mại

4 Cơ SỞ hình thành ý chí của pháp nhân thương mại

Có hai trường hợp để xác định ý chí của pháp

nhân thương mại: một là, xác địnhý chí của pháp

nhân trong trường hợp pháp nhân có "một người quản lý" (như: công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên); hai là, xác định ý chí của pháp nhân trong trườnghợp pháp nhân có "hệ thống quản lý tập trung" (như: công ty cổ phần, công ty hợp danh ) Cụ thể:

(1) Ý chí của pháp nhânthương mại dướicáigọi

là pháp nhân"mộtngườiquảnlý” là ý chí củangười

có trách nhiệm trong pháp nhân có quyền quyết

định cuối cùng Ví dụ, trong Công ty trách nhiệm

hữu hạn một thành viên thì người đại diện theo pháp luật của công ty có quyền quyếtđịnh cuối cùng

về các vấn đề củacông ty;

(2) Ýchícủa pháp nhânthương mại trongpháp nhân có "hệ thống quản lýtập trung", tức là mọi vấn

đề của phápnhân phải được quyết định bởi mộtsố

người có trách nhiệm hoặc hội đồng quản trị của

pháp nhân Trong loại hình phápnhânnày,Hội đồng quản trị chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động

chungcủa pháp nhân, cácbộ phận khác chịu trách

nhiệm về phần nghiệp vụ có liênquan Cơ quan ra quyết định của phápnhânra/thông qua nghị quyết dựa trên biểu quyết, bỏ phiếu của các cá nhân và nghị quyết đượcthông qua đa số

Cơ quan ra quyết định/ bộ phận đại diện của

pháp nhân không thể hình thành ý chí của pháp

nhân một cách tuỳ tiện, màphải trải qua một số thủ tụcnhất định, có tính đến cácđặcđiểm vốn có của pháp nhânnhư: phạm vi kinhdoanh,mục đích, tôn chỉ, quytắc ứng xử của phápnhân,cơ cấu, thói quen kinh doanh,cơ chếgiám sát, vănhóa của pháp nhân

và hệ thống luật pháp của quốc gia Đây đều là

những yếu tố bắt buộc phải được xem xét khi cơ quanra quyết định của phápnhân hình thành ýchí

của pháp nhân Có hai lý do chủyếu để xem xétcác

đặcđiểm của pháp nhân:

Thứ nhất, để truy cứu trách nhiệm vốn có của

pháp nhân, nếu chỉcăncứ vào lỗicố ý hoặc vô ýcủa

cá nhân lãnh đạo hoặc đại diện của pháp nhân thì chưa đủ, màngoài ra còn phải có căn cứ độc lập đối với lỗi chủquan của cánhân lãnh đạo hoặcđại diện

của pháp nhân.Vì xétcho cùng, các cá nhân lãnh đạo hoặc đạidiện của pháp nhânđều là những chủ thể độclậpvới bản thân tổ chứcpháp nhân nên ý chíchủ

quan được biểu hiện ra bên ngoài có phải là biểu hiện thực sựcủa ý chí của phápnhânhaykhôngvẫn

còn phải được đánh giá và cơ sở khách quan cho nhận định này không gì khác chính là các yếu tố khách quan thểhiện đặc điểm riêng củapháp nhân

8 Kinh tế Châu  - Thái Bình Dương (Tháng 3/ 2022)

Vì vậy, khi đánh giá các yếu tố chủ quan của một

pháp nhân, khôngchỉxem xétý chí của cá nhânlãnh

đạo hoặc đạidiện củaphápnhân hoặc quyếtđịnhtập

thể của tất cả các thành viên trong pháp nhân mà

phải xem xét cácđặc điểmriêngcủaphápnhân như

mụctiêu, quy trìnhnghị sự, cơchế giámsát, văn hóa,

đặc biệtlà cơchếgiám sátcủapháp nhân đóngmột

vai trò vô cùng quan trọng trong việc đánhgiá xem

một hànhvi nào đó của các thànhphầntrong pháp

nhân có phản ánh ý chí củaphápnhânhay không

Thứ hai, trên thực tế cho thấy một số hành vi

hoặchậu quả nào đó gây nguy hại cho xã hội không

phải do quyết định của cơ quan đại diện của pháp

nhân hoặc tập thể pháp nhân gây ra mà là do hệ

thống quảnlý của pháp nhânchưa chặt chẽ hoặc có

vướng mắc trong quytrình hoạt động kinh doanh

Nhữngvấnđềnày nhìnbềngoàilà vấn đề liên quan

đến cơ cấu, quy trình tổ chức của pháp nhân, là

những tình huống bất ngờ và khó lường trước,

nhưng thực chất chúng lạilàmột trong những biểu

hiện khách quan của lỗi vô ý trong mặtchủ quan của

cơ quan lãnh đạo của pháp nhân.Đólà bời, ngoài sai

phạmtrongviệcra quyết định, lỗi của cơ quanlãnh

đạo củaphápnhân cònbao gồm cả sai phạm trong

công tác giám sát hoạt động của pháp nhân Sai

phạm trong hoạt động giám sát này được thểhiện ở

nhiều khía cạnh khácnhau như: cơ quan lãnh đạo

của pháp nhân buông lỏng quản lý hoạt động, hệ

thống quản lý yếu kém, sử dụng nhân sự không

đúng quy định, quy trình ra quyếtđịnh rắc rốiV.V

Chính những sai phạmnày của cơ quan lãnh đạocủa

phápnhân đã dẫn đến hành vi phạm tộicủa các cá

nhân trongquá trìnhhoạtđộng kinh doanh Do đó,

lý thuyết tráchnhiệmtổ chức phổ biến ở nước ngoài

trong những năm gần đây tin rằng chỉ cần có thể xác

định pháp nhân có các điều kiện khách quannhưcơ

cấu, chính sách, văn hóa, hoặc pháp nhân khuyến

khích,chophép các thành viênphápnhân thực hiện

hành vi phạmtộithì có thể khẳng định pháp nhân có

lỗi chủ quan, có thể truy cứu trách nhiệm hình sự

của pháp nhân màkhông cần xem xét ý chí củacá

nhânvớitưcách làthành viên của pháp nhân

Ở Trung Quốc, nhiều học giả cũng đề xuất rằng

miễn làcóthể xác định được đơn vị có các điều kiện

khách quan như cơ cấu,chính sách, vănhóa gây ra,

kíchđộng hoặc cho phépcác thành viên trongđơnvị

thực hiện hànhvi phạmtội, thìcó thể nóiđơn vị có

lỗi về mặt chủ quan, từ đó có thể truy cứu trách

nhiệm hình sự của đơn vịmàkhông quy rõ nghĩavụ

của thể nhân trong đơn vị Theo cách này, khi xác

định ý chí chủ quan của pháp nhân, phải dựa trên

nguyêntắc cơ bản là pháp nhânlà chủ thể của nhân

cách hư cấu, vàý chí của cá nhân với tư cách là cơ

quan lãnh đạo của phápnhân, tức là người đứng đầu

pháp nhân được xem làýchí của chính pháp nhân

Tuy nhiên, khi ý chí của lãnh đạo của pháp nhân hoàn toàn lệch lạc với mục đích, tôn chỉ của pháp nhân, vi phạm hệ thống chính sách có liên quancủa

pháp nhân trong hoạtđộngkinh doanh khiến pháp nhân gây thiệt hại cho xã hội thì không thể coi đó là

ýchí của pháp nhân Trường hợp nàycó thể được coi

làsử dụng bất hợp pháp danh nghĩa củapháp nhân

đểcá nhânphạm tội.Vì vậy khi xác định ý chí chủ quancủa pháp nhân không chỉ phải xem xétýchícủa lãnh đạo của pháp nhânmàcòn phải xem xétcơ cấu,

chính sách, biện pháp, thói quen, v.v của pháp nhân Việc xác định ý chícủa pháp nhân thương mại giải

quyết được các các vấn đề sauđây: Thứ nhất, có thể

tách ý chí của pháp nhân thương mạivà ý chí của cá

nhân vớitưcách là thành phần cấu thành của pháp nhân.Ý chí của pháp nhânvà ý chí của cá nhân có sự thống nhất với nhau,trong đó, ý chí của cá nhân thể hiện ý chícủapháp nhân Nhưng khi cá nhân lại dùng

pháp nhân như một côngcụ phạm tội hoặckhi ý định

của một cá nhân rõ ràngđi ngược lại với các quy tắc

và quy định có hiệu lực của pháp nhânthì hành vi

của cá nhân không thể được coi là biểu hiệncủaý chí của pháp nhân, cũng như bản thân pháp nhân đó không thểphải chịu trách nhiệm hìnhsựvề việc này; Thứhai, có thể thúc đẩy nghiên cứusâu hơn về pháp

nhân thương mại phạm tội Nhóm pháp nhân thương mại phạm tội trong xã hội hiện đại không

giống mộttập thể hợptác trongxã hội truyền thống,

mà nó độc lậpvới suy nghĩ và hành vi củacá nhân trong pháp nhân Theoquanđiểm này,việcxácđịnh bảnchất pháp nhân thương mại phạm tội, xácđịnh

các hình thức lỗi của chínhpháp thương mại nhân có

ý nghĩa quan trọng để chúng ta đánh giá và hoàn

thiện về các quy định của BLHS Việt Nam hiện nay

đối pháp nhân thương mại phạm tội./

Tài liệu tham khảo

Cao Thị Oanh (2011), "Sự cần thiết của việc quy định tráchnhiệm đối vớiphápnhân ở Việt Nam hiện

nay”, tạpchí Luậthọc, số 12

Trịnh Quốc Toản (2011), Trách nhiệm hình sự

của pháp nhân trong pháp luật hình sự, Nxb Chính trịquốc gia, HàNội, 2011

Nguyễn Ngọc Hoà (2016), “Khái niệm tội phạm

và việc quy định TNHS của pháp nhân thương mại trong BLHS năm 2015”, tạpchí Luật học, số 28 Nguyễn Ngọc Hoà (chủ biên) (2021), Trách

nhiệm hình sự của pháp nhân - Nhận thức cần thống nhất,Nxb Tư pháp,

LiHong (2000), Lý luận về trách nhiệm hình sự của đơnvị, Nxb Đại họcThanh Hoa (^í£’ «

Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (Tháng 3/ 2022) 9