NGHIÊN CỨURESEARCH Thực tiễn áp dụng các quy phạm về quyết định hình phạt nhẹ ■ hơn luật ■ định ■ theo Bộ ■ Luật ■ hình sự ■ trên địa bàn ■ tỉnh Cao Bằng giai đoạn 2017 - 2021 Nguyễn Việ
Trang 1NGHIÊN CỨU
RESEARCH
Thực tiễn áp dụng các quy phạm về quyết định hình phạt nhẹ ■ hơn luật ■ định ■ theo Bộ ■ Luật ■ hình sự ■ trên địa bàn ■
tỉnh Cao Bằng giai đoạn 2017 - 2021
Nguyễn Việt Dũng
Toà án nhân dân huyện Chương Mỹ, Hà Nội
Tình hình tội phạm trên địa bàn tỉnh Cao Bằng trong nhữngnăm gần đây cónhiều diễn biến phứctạp
và có chiều hướng ngàycàng gia tăng cả vềsốloạitội phạm vàsố lượng người phạm tội, nguyhiểm về tính chất, mức độ, đa dạng về côngcụ, phương tiện thựchiện tội phạm, phương thức, thủ đoạn tinh vi, xảo
quyệt, nghiêm trọngvề hậu quả, gây ảnh hưởng xấu đếntình hình anninh, trật tự
1 Mở đâu
Hiện nay đã xuất hiện và hình thành loại tội
phạm có tính chất xuyên quốcgia,cósự cấu kếtchặt
chẽ giữatổ chức tội phạm ở nước ngoài với các đối
tượng phạm tộitrong nước để thực hiện tội phạm
nênđã gây nhiềukhó khăncho việc pháthiện, ngăn
chặn, xử lý, trongđó đặc biệt làtội phạm về ma túy
Cùng với sự phát triển củakinh tế - xãhội,tình hình
tội phạm trong thời gian tới trên địa bàn tỉnh Cao
Bằng được sự báo sẽ ngàycàng diễnbiến phức tạp,
tuy nhiên hiện nay hệ thống pháp luật của nước ta
chưa thể theo kịp sự phát triển của các loại tội
phạm, một số hành vi đã và đang gây thiệt hại hoặc
nguy cơgây thiệt hạichoxã hội nhưng chưa có hành
lang pháp lý điều chỉnh, nhất làhệ thống pháp luật
hình sự chưa được kịp thờibổ sung, hoàn thiện để
các cơ quanchức năngáp dụng đấutranh,xửlý
2 Thực tiễn áp dụng quy phạm về quyêt định
Trong giai đoạn 6 năm từ năm 2017 đến năm
2021, Tòaán nhân dân hai cấp tỉnh Cao Bằngđã thụ
lý xét xử sơ thầm,phúc thẩm hàng nghìn vụ ánhình
sự, trongđó hoạt động ápdụng pháp luật được đánh
giá là sátvới thực tiễn, tỷ lệ án bị hủy,trả hồ sơ điều
trabổ sungchiếmtỷ trọng nhỏ
Trong giai đoạn 6 năm từ năm 2017 đến năm
2021, Tòaánhai cấp tỉnh Cao Bằng đã thụ lý, xét xử
tổng số 3.810 vụ án/5.876 bị cáo, trongđó cấp sơ
thẩmxét xửtổng số3.384 vụ án/5.275 bị cáo, chiếm
88,8% số vụ và 89,7% số bị cáo; cấpphúc thẩm xét
xử tổng số 426 vụ án/601bịcáo, chiếm11,2% số vụ
và 10,3%sốbị cáo Tình hình thụ lý xét xử sơ thẩm,
phúc thẩm án hình sự của hai cấpTòaán nhândân
tỉnh Cao Bằng trong giai đoạn từnăm 2017 đếnnăm
2021 cho thấy các năm có sự tăng giảm nhưng không có sự thay đổilớn về tổng sốvụ án/bị cáo đã thụ lý xét xử Trung bình hàng năm ngành Tòa án
tỉnh Cao Bằng thụ lý xét xử sơthẩm khoảng 564vụ/
879 bị cáo; thụ lý xét xử phúc thẩm khoảng 71 vụ/
100 bị cáo
Trong giai đoạn 6 năm (2017-2021), hai cấp Tòa
ánnhândân tỉnh CaoBằng QĐHP nhẹ hơn luậtđịnh
đốivới 143 vụ167bịcáochiếmtỉ lệ 4,2% tổng sốvụ
và 3,2% tổng số bị cáo được xét xử ở giai đoạn sơ thẩm Ở giai đoạnphúc thấm,Tòa án nhândântỉnh Cao Bằngáp dụng Điều47 BLHS năm 1999và Điều
54 BLHSnăm 2018đối với 21 vụ 25 bị cáo chiếm tỉ
lệ 4,9% tổng sốvụvà 4,2%tổng số bị cáo đượcxét
xử So với giai đoạn xétxử sơ thẩm thì giai đoạn
phúc thẩm, Tòa án nhân dân tỉnh Cao Bằng đã áp
dụng Điều 47 BLHSnăm 1999 và Điều 54 BLHS năm
2018chiếm 12,8% tổng số vụvà 13% tổng sốbị cáo
trêntổngsốvụ án/bị cáo đãáp dụng tính chung cả hai giai đoạn
Có thể thấy,mặc dù làđịaphương có sốlượng vụ
án hình sựít tuy nhiêntính tỷlệ áp dụngquyphạm
về QĐHP nhẹ hơn luậtđịnh so với các địa phương khácthì CaoBằngnằm ở nhóm khá cao Đặc biệt là tất cảcác vụ án mà Tòa án nhân dân hai cấptỉnh Cao Bằng áp dụng quyphạm này đều không bị Tòa án có thẩm quyền sửa, hủy về phần áp dụng pháp luật,
điều này cho thấyhoạtđộng áp dụng pháp luậthình
sự nói chung, quy phạm về QĐHP nhẹhơn luậtđịnh
rất hiệu quả, đúngpháp luật
Trên cơ sở nguồn số liệu về việc áp dụng quy
phạm về QĐHP nhẹhơn luật định củaTòa án nhân
dân hai cấp tỉnh Cao Bằng nhận thấy chủ yếu áp
dụng đối với các tội danhthuộc7 Chươngcủa BLHS năm 2018 với 21 loại tội danhkhác nhau, bao gồm
50 Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (Tháng 3/ 2022)
Trang 2Chương Các tộixâm phạmtính mạng,sức khỏe với
05 tội danh; Chương Các tộixâm phạm sở hữuvới
02 tộidanh; Chương Các tộixâmphạmtrật tự quản
lý kinh tếvới 03 tội danh; Chương Các tộiphạm về
ma túy với 03 tội danh; Chương Các tộixâm phạm
an toàn công cộng, trật tựcông cộng với 03 tội danh;
Chương Các tội xâm phạm trật tự quản lý hành
chính với 01 tội danh;Chương Các tội phạm về chức
vụ với 01 tội danh
Như vậy, tổng số tội danh được áp dụng trong
BLHS năm 1999 chiếm khoảng5%, BLHS năm 2018
chiếm khoảng 4% được Tòa án hai cấp tỉnh Cao
Bằngáp dụng quy phạm về QĐHP nhẹ hơnluậtđịnh
Trong đó sốbị cáo được áp dụng quy phạm vềQĐHP
nhẹ hơn luậtđịnh nằm chủ yếu ở một số tội danh
như tội Đánh bạc (55 bịcáo)chiếm29,4%,tộiTàng
trữ,Vận chuyển, Muabán trái phépchất ma túy (33
bị cáo)chiếm 17,6%, tội Trộmcắp tài sản (31 bị cáo)
chiếm 16,6%, tội Cốý gây thương tích (23 bị cáo)
chiếm 12,3%, tội Vi phạm quy định về điều
khiển/tham gia giao thông đường bộ (19 bị cáo)
chiếm 10,2%trên tổng số bị cáo được áp dụng
Trên cơ sởnghiên cứu vềlý luận, pháp luật hình
sự thựcđịnh và thực tiễn xét xửchothấyhoạtđộng
áp dụngpháp luật củaTòa ántrong thờigianquađã
có nhiềukết quả đángkhíchlệ, tuy nhiên ở đâu đó
(một số ít) vẫn còn tình trạngnhận thức, áp dụng
pháp luật nói chung và ápdụng quy phạm về QĐHP
nhẹ hơn luật định nói riêng còn hạn chế dẫn đến
tính hiệu quả của hình phạt trong thực tiễn chưa
cao, gây ảnh hưởngđến chất lượng của hoạt động
xétxử, đôi khi là ảnh hưởng đến quyền củacác bị
cáo được áp dụng cũng như tính công bằng trong
việc lựa chọn,ápdụng hình phạt giữa cácbịcáo với
nhau
Thứ nhất, xét về mặt kỹ thuật lậppháp thì BLHS
năm 2018 được chia thành ba dạng Dạngthứ nhất
đó là cácđiều luật được sắp xếp theo mức độ hình
phạt từthấp đến cao theo thứ tự 1,2,3,4 , cónghĩa
là khung càng cao thì mức độ hình phạtáp dụng đối
với người bị kểt án càng lớn (phần lớn điều luật
đượccấu trúc theo dạng này) Dạng thứ hai đó là các
điều luật đượcsắp xếptheo mức độ hìnhphạt từcao
xuốngthấptheo thứ tự 1, 2, 3,4 , có nghĩa làkhung
hình phạtcàngcaothì mức độ hình phạtáp dụngđối
vớingười bị kết án càng giảm (baogồm một số điều
luật tạiChương các tội xâm phạm an ninh quốc gia,
Chương các tội phá hoại hòabình, chốngloài người
và tội phạm chiến tranh,tội giết người) Dạng thứ ba
chính là một số điều luật lại được sắp xếp không
theotrật tự nào cả,có nghĩa là cáckhunghình phạt
đượcsắp xểp theothứ tự 1,2, 3,4 nhưng có trường hợp khoản 4có mức hìnhphạtnhẹhơn cảkhoản
hoặc nặng hơn khoản 1 nhưng lại bằng hoặc nhẹ hơn khoản2 củađiều luật (một số điều luật nhưtội
Hiếp dâm, tội Cưỡng dâm, tội Vi phạm quy định về
tham giagiao thông đườngbộ)
Căn cứ vào tinh thần Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP ngày 04/8/2000 của Hội đông
thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng điều 47
BLHS năm 1999thì để Tòa an thốngnhất cách hiểu
về "khung hìnhphạt liền kề nhẹ hơn của điều luật”
theo dạng thứ ba thì rất khó vì nếu áp dụng cách hiểu của Nghị quyếtsố 01/2000 thì sẽ không chính xác Ví dụ: Theo quy định tại Điều 141 BLHS năm
2018 thì khung hình phạt liền kề củakhoảnbốnlà khoản ba,khung hình phạt liền kề của khoảnba là
khoản hai,khunghình phạt liền kề của khoản hai là
khoản một Songmức hìnhphạt khởi điểm tạikhoản
4 (05 năm) lạithấp hơn mức hình phạt khởi điểm
quy định tạikhoản 3 (mười hai năm)và khoản 2 (07 năm) nhưng lạicao hơn mức hình phạt khởi điểm ở
khoản (02 năm) Vì vậy, trong trường hợp người
bị kết án có nhiều tình tiết giảm nhẹ quy định tại
khoản Điều 51, xứng đáng được áp dụng các quy
định của Điều 54 thì xácđịnh khung hình phạtliền
kề nhẹ hơnnhư thế nào? Điều nàygâykhó khăn cho
cơquan xét xử vì điều luậtđược sắp xếp không theo
một trật tự nào cả dẫn đến hai khả năng, nếu áp dụng khung hình phạt liền kề tại khoản 3 thì mức khởi điểm lại cao hơn khoản 4, nếu áp dụng theo
mức hình phạt khởi điểm tạikhoản 1là khung hình phạtliềnkềnhẹhơnthì lại không đúngtheo hướng dẫntại Nghị quyếtsố 01/2000
Thứhai, trường hợp khung phạt áp dụng đối với
người bịkết án là khung hình phạt nhẹnhấtvà chỉ
quy định hai loạihình phạtlựa chọn là cải tạo không
giam giữ và tùcó thời hạn thì khicótừ hai tình tiết giảm nhẹ được quy định tại khoản Điều 51 BLHS
năm 2018 trở lên, Tòa án có thể chuyển sang áp dụng hình phạt tiền,phạt cảnh cáo đối vớingườibị
kết án hay không?
Thứ ba, quy định về tình tiết giảmnhẹ TNHS tại khoản Điều 51 BLHS năm 2018 chưa đồng nhất
Theo đó, mộtsố điểmcủa khoản 1 Điều 51 baogồm các tìnhtiếtgiảm nhẹ ghép và được phântách bởi từ
"hoặc" Tuy nhiên cũngcòn một số điểm lại sử dụng
dấu"phẩy"như các điểm b, s, V, X Cách thiết kếđiều luật như vậy đã vô tình gây khó khăn cho những người tiến hành tố tụng mà ở đây là Hội đồng xétxử
khi hiện nayvẫn có hailuồngquan điểm trái ngược nhau Vídụ như tình tiết giảmnhẹ "thành khẩnkhai báo, ăn năn hối cải" quy định tại điểm s khoản 1 Điều 51 có nơi coi đó là haitình tiết giảm nhẹ độc
lập nênđãáp dụng Điều 54để xử dưới khung nhưng
Trang 3NGHIÊN CỨU
RESEARCH
cũngcó nơi chỉ coi đólà 1tình tiết giảm nhẹ nên đã
không xem xét xử dưới khung cho bị cáo vì không
đáp ứng được điềukiện sốlượngtình tiết giảm nhẹ
tối thiểu
Thứ tư, trong nhiều vụ án,bị cáo vừa cótình tiết
giảm nhẹ,vừa có tình tiết tăngnặng TNHS Khi gặp
phải trường hợp trên đã phát sinh những quyết
định không thống nhất Có Hội đồngxét xử thì cho
rằng Điều 54 BLHS năm 2018 chỉ quy định "Khi có
hai tình tiết giảm nhẹtạiKhoản Điều 51" thìcó thể
xem xét chuyểnkhung hình phạt, không quan tâm
có tình tiết tăng nặnghay không Nhưng cũng có Hội
đồng xét xử lại cho rằng, trước tiên phải đánh giá
tương quan giữatình tiếttăng năng, giảm nhẹđược
áp dụng đối với bị cáo bằng việc lấy số lượng các
tình tiết giảm nhẹ TNHS trừ đi các tình tiết tăng
nặng định khung hình phạt và tình tiết tăng nặng
TNHS, nếu còn đủ02 tình tiết giảmnhẹ theo khoản
1Điều51 thì mới xemxétáp dụngĐiều 54.Chínhsự
thiếuthống nhất đó dẫn đến kết quả ápdụngpháp
luậtvà QĐHPđối với cácbị cáo là khác nhau
Thứnăm, việc ấn định mức hình phạt, loại hình
phạt thích hợpcho bị cáo sau khi bị cáo hộiđủ các
yếu tố, các điềukiện cầnvà đủ của một số Tòaán khi
áp dụng Điều 54 BLHS năm 2018 là chưa thống
nhất Trong thựctiễn xétxử, các Tòa ánđa phần chỉ
quan tâm đến việc chuyển khung hình phạtmà ít
quantâm đến việc định mức hình phạt sao cho phù
hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm choxã hộicủa
hành vi Việc QĐHP nhẹ hơn luật định thể hiện sự
khoan hồng đặcbiệtcủa Nhànướcđốivới người bị
kếtán Tuy nhiên không phải Tòa án nào cũng tách
bạch được yêu cầu về vấn đề lựa chọn mức hình
phạtcho phù hợp, cótrường hợp thì việc áp dụng
quy định Điều 54 chỉ mang tínhchất hình thức như
chỉ giảm nhẹmột vài tháng tù hoặc có trường hợp
thì lại "quá tay”giảm hình phạtrất nhiều dẫnđếnsự
thiếu công bằng, không cá thể hóa được hình phạt
đốivới người bị kết án Ví dụ như bị cáo bị đưa ra
xét xử về tội Vi phạm quy định về tham gia giao
thông đường bộ theo khoản 3 Điều 260 BLHS năm
2018 (làm chết 03người) cókhunghìnhphạt từ 07
năm đến 15 năm, xét thấy bị cáo có nhiều tình tiết
giảmnhẹ, không có tình tiếttăng nặng nênTòa ánđã
ápdụng Điều 54tuyên bị cáomứchình phạt3năm
tù nhưng cho hưởng án treo Việc QĐHP như ví dụ
trên mặc dù khôngtrái pháp luậtnhưng vấn đềđặt
ra ở đây chính làTòa án chưa đánh giá được đúng
bản chất của vụ án (hậu quả, tác động xã hội ) để
quyếtđịnh một mức hìnhphạt tương xứng, phùhợp
với hành vi phạm tội củabị cáo, từ đó cho thấy kỹ
năng ấnđịnh mứchình phạt của một số Tòa án còn
rất hạn chế
Thứ sáu, hiện nay BLHS năm 2018 đã được đưa vàothihành đượcgầnhai năm tuy nhiên vẫn chưa
có văn bản pháp luật nào thay thế Nghị quyết số 01/2000 để hướng dẫn chi tiết việc thi hành quy phạm về QĐHP nhẹ hơn luật định theo Điều 54 BLHS năm 2018 dẫn đến nhận thức không thống
nhất trongviệc áp dụngphápluật, nhất là tạikhoản
2, Điều 54 BLHS năm 2018 không định lượng tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 51 nên ở một sốTòa án vẫn có quan điểm chỉ cầncó tình tiết giảm nhẹ (không quy định mức tối thiểu) là có thể
áp dụng được Vì vậy đã phát sinh tình trạng áp
dụng pháp luật không thống nhất,ảnh hưởngkhông
nhỏ đếntính công bằng trong QĐHP
Thứ bảy, có quan điểm cho rằng việc điều 54 BLHS năm 2018 quy định "có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹquyđịnh tạikhoản 1 Điều 51” là quyđịnh
"quá cứng", khó cho việc áp dụng pháp luật, vì như
vậy phạm vi áp dụng Điều 54 trong thực tiễn xétxử
sẽ hẹphơn rấtnhiều nhiều Việc quy định như vậy
cũng không bảo đảm nguyêntắc cụthể hoá hành vi
và cá thể hoá hình phạt, cũng như nguyên tắc công
bằng trong BLHS Bên cạnh đó, theo nội dung Điều
54 BLHS năm 2018thì luậtcho phép Hội đồng xét xử linhhoạt khi QĐHPbằng quy định "có thể" tuy nhiên
lại bó buộc bằng định lượng số tình tiết giảm nhẹ Có
phải là do nhàlàm luật lại lo sự nhữngngười "cầm cân nảymực" quá linhhoạt? Trong thực tiễn xét xử,
có nhiều bị cáo mặc dù có hai hoặc ba hoặc nhiều hơn về tình tiết giảm nhẹ nhưng sau khi đánh giá tính chất,mứcđộ nguyhiểm choxã hội củahành vi
và cácyếu tố khác thì bị cáo cũng không được xem xét ápdụngĐiều 54 về QĐHP nhẹ hơn luật định./
Tài liệu tham khảo
Đại học Luật Hà Nội(2015) Giáo trình Luật hình
sự Việt Nam, tập I, NXB Công an nhân dân, Hà Nội Đại học Luật Hà Nội(2017) Giáo trình Luật hình
sự Việt Nam-Phầncác tộiphạm, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội
Đại học Luật Tp.Hồ Chí Minh (2012) Giáo trình Luật hình sự Việt Nam - Phần chung, NXB Hồng
Đức, Hội Luật giaViệtNam
Đảng cộngsản Việt Nam (2015) Nghịquyết số 49
- NQ/TW của Bộ chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, ban hành ngày 02/06/2015,
HàNội
Lê Văn Đệ (2014) Định tội danh và quyết định hìnhphạt trong luật hìnhsự Việt Nam, NXB Công an
nhândân, Hà Nội
52 Kinh tế Châu  - Thái Bình Dương (Tháng 3/ 2022)