NGHIÊN cửư - TRÁ o ĐÕ ỉVẤN ĐỂ NỘP ĐƠN KHỎI KIỆN, TÀI LIỆU, CHỨNG cứ LIÊN QUAN ĐẾN BÍ MẬT CÁ NHẰN, BÍ MẬT GIA ĐÌNH BẰNG HÌNH THỨC TRựC TUYẾN TRẨN NGỌC TUẤN * * Khoa Luật, Đại học Sài Gò
Trang 1NGHIÊN cửư - TRÁ o ĐÕ ỉ
VẤN ĐỂ NỘP ĐƠN KHỎI KIỆN, TÀI LIỆU, CHỨNG cứ LIÊN QUAN ĐẾN
BÍ MẬT CÁ NHẰN, BÍ MẬT GIA ĐÌNH BẰNG HÌNH THỨC TRựC TUYẾN
TRẨN NGỌC TUẤN *
* Khoa Luật, Đại học Sài Gòn
E-mail: tntuan@sgu.edu.vn
Tóm tắt: Bài viết phân tích những hạn chế và thách thức từ quy định và thực tiễn triển khai việc gửi đơn khởi kiện bằng hình thức điện tử có đính kèm tài liệu, chứng cứ liên quan đến bí mật cá nhân,
bỉ mật gia đình trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ Tư tác động, thay đôi phương thức giải quyết tranh chấp và xu thế chung của thế giới hiện nay Đồng thời, bài viết cùng phản tích một số
mô hình giải quyết tranh chấp trực tuyến của các quốc gia trên thế giới, từ đó có sự đối chiếu và đề xuất giãi pháp nham từng bước thực hiện mô hình này tại Việt Nam.
Từ khóa : Bí mật cá nhân; bí mật gia đình; chứng cứ; gửi đơn khởi kiện trực tuyến; tài liệu
Nhận bài: 01/01/2021 Hoàn thành biên tập: 31/5/2022 Duyệt đăng: 31/5/2022
ISSUES IN SUBMITTING CLAIMS,DOCUMENTS, EVIDENCE RELATED TO PERSONAL AND FAMILY SECRETS INELECTRONIC FORM
Abstract: The article analyzes some limitations and challenges from current regulations and practices of sending petition electronically with attached documents and evidence related to personal and family secrets in the context of the Industrial Revolution 4.0, which has been affecting and changing global trend in dispute settlement methods At the same time, this article also analyzes some online dispute settlement models of countries worldwide, from which it compares and proposes some solutions to gradually implement these models in Vietnam.
Keywords : Document; evidence; family secrets; personal secrets; submit an online petition
Received: Jan 1 , 2021; Editing completed: May 31st, 2022; Accepted for publication: May 31 st , 2022
Triển khai và áp dụng công nghệ thông tin vào hoạt động quản lí nhà nước nói
chung và động tư pháp nói riêng đã và đang
là vấn đề cấp bách hơn lúc nào hết, đặc biệt
trong bối cảnh toàn cầu đang trải qua nhiều
thiên tai, dịch bệnh Mô hình giải quyết tranh
chấp tại toà án bằng phương thức trực tuyến
đã được triển khai tại nhiều quốc gia như
Liên minh châu Âu, Canada, Australia,
Singapore Bắt kịp với xu thế chung của
thế giới, Việt Nam cũng đang từng bước
triển khai mô hình này trong hệ thống toà án
Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (BLTTDS) lần đầu tiên quy định hình thức gửi đơn khởi kiện trực tuyến bằng hình thức điện tử qua cổng thông tin điện tử của toà án bên cạnh 02 hình thức đã được quy định trước đây gồm nộp trực tiếp tại toà án hoặc gửi đến toà án theo đường dịch vụ bưu chính (Điều 190 BLTTDS) Tuy nhiên, câu hỏi đặt
ra là liệu các quy định của pháp luật hiện hành đã có thể đảm bảo cho việc áp dụng mô hình giải quyết tranh chấp bằng hình thức trực tuyến, mà bước đầu là việc tiếp nhận, thụ lí đơn khởi kiện và các tài liệu, chứng cứ đính kèm theo nhưng có liên quan đến bí mật
Trang 2NGHIÊN CỨU - TRA o ĐÔI
cá nhân, bí mật gia đình?
Bài viết sẽ tập trung giải quyết câu hỏi
nêu trên, đồng thời phân tích và luận giải
những thách thức pháp lí đối với nội dung tài
liệu, chứng cứ đính kèm trong đơn khởi kiện
bằng hình thức điện tử liên quan đến bí mật
cá nhân, bí mật gia đình (Điều 189 BLTTDS)
Đồng thời bài viết đề xuất thí điểm ưu tiên
áp dụng một số loại tranh chấp được giải
quyết bằng hình thức trực tuyến thông qua
việc nghiên cứu kinh nghiệm của một số
quốc gia trên thế giới
1 Khái niệm, vai trò của phương thức
giải quyết tranh chấp trực tuyến
Sự phát triển của khoa học, công nghệ đã
tạo ra tác động và cũng làm thay đổi cách
thức giải quyết tranh chấp chung vì các giải
pháp hoặc giải quyết tranh chấp thông thường
được coi là không đủ đế đáp ứng các yêu cầu
của thời đại hiện nay Giải quyết tranh chấp
trực tuyến (Online Dispute Resolution - ODR)
đã ưở thành giải pháp mang tính bước ngoặt
và thời đại, bổ trợ cho phương thức truyền
thống ODR hiện có vẻ đang mở rộng sang
các tranh chấp dân sự nói chung1
1 Robert J Condlin, “Online Dispute Resolution:
Stinky, Repugnant, or Drab”, Cardozo Journal of
Conflict Resolution, 18 (03), 2017, tr 720.
2 https://www.law.ox.ac.uk/sites/files/oxlaw/dr_pablo
_cortes.pdf, truy cập 10/9/2021.
3 Jie Zheng, Online Resolution of E-commerce Disputes
Perspectives from the European Union, the UK,
and China, Springer, 2021, tr 34.
Theo định nghĩa của Trung tâm Nghiên
cứu pháp lí xã hội của Anh (Centre for
Socio-Legal Studies - CSLS) thì giải quyết
tranh chấp trực tuyến là một dạng của giải
quyết tranh chấp thay the (Alternative
dispute resolution - ADR) tận dụng tốc độ và
sự tiện lợi của Internet và công nghệ thông
tin-truyền thông (Information Communication
Technology - ICT)12 ODR theo nghĩa đen
CÓ nghĩa là một quy trình giải quyết tranh chấp sử dụng Internet và công nghệ thông tin Tuỳ thuộc vào việc có bao gồm thủ tục toà án hay không, ODR có phạm vi định nghĩa rộng và hẹp khác nhau Quy tắc Colin gợi ý rằng, ODR có thể có phạm vi rộng là
“bất kì việc sử dụng công nghệ nào để bổ sung, hồ trợ hoặc quản lí quy trình giải quyết tranh chấp” Định nghĩa rộng của ODR bao gồm tất cả các loại giải quyết tranh chấp sử dụng công nghệ thông tin, bất
kể chúng có tư pháp hay không Nó bao gồm các thủ tục toà án trực tuyến được thực hiện qua internet Định nghĩa hẹp về ODR, chỉ bao gồm các cơ chế ADR được bổ sung bởi các công nghệ mới3
Như vậy, giải quyết tranh chấp trực tuyến
có đặc điểm là: 1) xuyên biên giới; 2) giá trị thấp; 3) khối lượng lớn; và 4) xảy ra giữa những người sử dụng internet
Nhận thấy, mô hình ODR trở thành một phương thức bổ trợ, khắc phục những điểm còn chưa hợp lí cho hình thức giải quyết ưanh chấp truyền thống Các mô hình tư pháp hiện tại để giải quyết các vấn đề phụ thuộc nhiều vào vị trí địa lí, vì vị trí địa lí quyết định thẩm quyền pháp lí của quá trình giải quyết Nhưng internet có thể góp phần hỗ trợ điều đó Thế nên, ODR như một công cụ linh hoạt để các toà án có thể lựa chọn vận dụng trong từng trường hợp cụ thể nhằm đảm bảo sự tối ưu trong hiệu quả giải quyết tranh chấp
Như vậy, trong xu thế chung của sự phát triển, cách lựa chọn giải quyết tranh chấp của con người dần có sự thay đổi theo tiến trình phát triển đột phá của công nghệ Điều
Trang 3NGHIÊN cứu- TRAO ĐÓI
này quyết định kiến trúc thượng tầng tương
ứng là pháp luật phải có những chuyển biến
nhằm phù hợp với trình độ của các quan hệ
xã hội trong thời kì công nghệ số và với nhu
cầu của con người trong xã hội đó
2 Thực trạng pháp luật tố tụng dân sự
Việt Nam về việc nộp đơn khởi kiện và các
tài liệu, chứng cứ kèm theo đơn khỏi kiện
liên quan đến bí mật cá nhân, bí mật gia đình
Tại Phiên họp thứ 47 ngày 10/8/2020 của
ủy ban thường vụ Quốc hội đã thống nhất ý
kiến, xác định mục tiêu đến ngày 31/12/2025
là thời điểm Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân
cư được hoàn thiện; 100% cổng dịch vụ
công, hệ thống thông tin một cửa điện tử cấp
bộ, cấp tỉnh được kết nối, chia sẻ với cổng
dịch vụ công quốc gia; 100% dịch vụ công
trực tuyến mức độ 3, 4 phổ biến, liên quan
tới nhiều người dân, doanh nghiệp được tích
họp lên Cống dịch vụ công quốc gia; thông
tin của người dân, doanh nghiệp đã được số
hóa, lưu trữ tại các cơ sở dữ liệu quốc gia4
4 Phiên họp thứ 47 ngày 10/8/2020, Uỷ ban Thường
vụ Quốc hội tiếp tục cho ý kiến về dự án Luật Cư
trú (sừa đổi) Xem thêm: https://quochoi.vn/ UBTV
QH/cacphienhop/quochoikhoaXIV/phienhopthu47/
Pages/van-kien-tai-lieu.aspx?ItemID=4725, truy
cập 10/8/2021.
5 Chánh án Toà án nhân dân tối cao Nguyễn Hòa
Bình và Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng chủ trì buổi làm việc nhằm triển khai gửi, nhận văn bản trên Trục liên thông văn bản quốc gia và tích hợp, cung cấp dịch vụ công trực tuyến của Toà án nhân dân tối cao trên Cổng dịch vụ công quốc gia Xem thêm: http://vpcp chinhphu.vn/Home/Tien-toi-gui-nhan-don-khoi- kien-thong-bao-van-ban-to-tung-truc-tuyen/202012/ 29186.vgp, truy cập 10/8/2021.
6 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh,
Giáo trĩnh Luật tố tụng Dân sự Việt Nam, Nxb
Hồng Đức, 2019, tr 349.
Mới đây nhất ngày 09/12/2020 là thông
báo về việc 05 dịch vụ công của Toà án nhân
dân tối cao sẽ được cung cấp lên cổng dịch vụ
công quốc gia, cụ thể: 1) Gửi, nhận đơn khởi
kiện, tài liệu, chứng cứ và cấp, tống đạt, thông
báo văn bản tố tụng trực tuyến; 2) Đăng kí
trực tuyến cấp sao bản án, tài liệu trong hồ
sơ vụ án; 3) Công bố bản án, quyết định của
toà án; 4) Án lệ; 5) Nghị quyết của Hội đồng
Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao5 *
Tuy nhiên, để đạt được những mục tiêu đặt ra nêu trên đòi hỏi sự nồ lực rất lớn, đặc biệt là hệ thống các quy định của pháp luật nhằm tạo cơ sở pháp lí vững chắc, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân khi
mà các thông tin đều được số hóa, trong đó
có hoạt động khởi kiện, cung cấp tài liệu chứng cứ - những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến người khởi kiện, đến quyền riêng tư và thậm chí đến kết quả của việc giải quyết vụ việc tại toà án
Quyền khởi kiện vụ án dân sự là một trong những quyền cơ bản của con người, được pháp luật thừa nhận, bảo đảm thực hiện, theo đó các chủ thể được gửi đơn khởi kiện để yêu cầu toà án nhân dân với tư cách
là cơ quan tài phán, nhân danh quyền lực nhà nước bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp trong lĩnh vực dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại và lao động trong trường họp cho rằng bị vi phạm hay có tranh chấp6 Theo quy định tại khoản 1 Điều 190 BLTTDS năm 2015, các chủ thể được lựa chọn cho mình phương thức nộp đơn khởi kiện: 1) nộp trực tiếp tại toà án; 2) gửi đến toà án theo đường dịch vụ bưu chính; 3) gửi trực tuyến bằng hình thức điện từ qua cổng thông tin điện tử của toà án (nếu có)
Trang 4NGHIÊN CỨU - TRA o ĐÔI
Để việc gửi đơn trực tuyến bằng hình
thức điện tử được triển khai đồng bộ và hiệu
quả, ngày 30/12/2016, Hội đồng thẩm phán
Toà án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị
quyết số 04/2016/NQ-HĐTP hướng dẫn thi
hành một số quy định của BLTTDS năm
2015 về gửi, nhận đơn khởi kiện, tài liệu,
chứng cứ và cấp, tống đạt, thông báo văn
bản tố tụng bằng phương tiện điện tử Nghị
quyết đã quy định chi tiết gửi tài liệu, chứng
cứ bằng phương tiện điện tử và nộp bản
chính, bản sao hợp pháp của các tài liệu,
chứng cứ đó tại toà án theo quy định của
pháp luật Quy định này giúp người tiến
hành tố tụng chủ động đánh giá được toàn bộ
các tài liệu, chứng cứ một cách khách quan,
toàn diện Cùng với đó là việc đương sự
được thực hiện các giao dịch điện tử với toà
án suốt 24 giờ trong ngày và bảy ngày trong
tuần, bao gồm cả ngày nghỉ, ngày lễ, ngày
tết Tiếp đó, ngày 22/10/2018, Toà án nhân
dân tối cao đã ra mắt cổng thông tin điện tử
để nộp đơn khởi kiện qua mạng tại địa chỉ:
https://nopdonkhoikien.toaan.gov.vn/
Ngoài ra, tại Điều 18 Nghị quyết số
04/2016/NQ-HĐTP quy định ngoài người
khởi kiện thì người tham gia tố tụng khác
cũng được quyền gửi tài liệu, chứng cứ bằng
phương thức trực tg gvauyến đến toà án
thông qua cổng thông tin điện tử của toà án,
trừ chứng cứ có liên quan đến bí mật nhà
nước, thuần phong mĩ tục của dân tộc, bí mật
nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật cá
nhân, bí mật gia đình theo yêu cầu chính
đáng của đương sự, chứng cứ là vật chứng,
tài liệu nghe được hoặc nhìn được hoặc tài
liệu khác mà không thể định dạng dưới dạng
thông điệp điện tử được chấp nhận trên cổng
thông tin điện tử của toà án
Khoản 2 Điều 109 BLTTDS quy định:
“Toà án không công khai nội dung tài liệu, chứng cứ có liên quan đến bỉ mật nhà nước, thuần phong mĩ tục của dân tộc, bí mật nghề nghiệp, bỉ mật kỉnh doanh, bí mật cá nhãn,
bỉ mật gia đình theo yêu cầu chính đảng của đương sự nhưng phải thông báo cho đương
sự biết những tài liệu, chứng cứ không được công khai
Với quy định của BLTTDS và Nghị quyết
số 04/2016/NQ-HĐTP thì những tài liệu liên quan đến bí mật cá nhân, bí mật gia đình sẽ không được phép gửi bằng phương thức trực tuyến đến toà án thông qua cổng thông tin điện tử của toà án Tuy nhiên, BLTTDS cũng như các văn bản hướng dẫn thi hành chưa có quy định cụ thể với nội dung tài liệu, chứng
cứ là bí mật cá nhân, bí mật gia đinh Điều này dẫn đến những khó khăn nhất định trong quá trình giải quyết của cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình triển khai mô hình này trong thực tiễn Khi pháp luật chuyên ngành không quy định cụ thể thì có thể áp dụng những quy định của luật chung để giải quyết, trong trường hợp này là quy định tại Điều 38 BLDS năm 2015 về quyền đối với đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình Tuy nhiên, Điều 38 BLDS năm 2015 không quy định thế nào là đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình và phạm vi của nhóm quyền này như thế nào
Nhận thấy xu hướng phát triển của hình thức giải quyết tranh chấp trực tuyến trong tương lai tại Việt Nam, Toà án nhân dân tối cao đã ra mắt cổng thông tin điện tử để người dân có thể nộp đơn khởi kiện thông qua các phương tiện điện tử bằng công cụ hỗ trợ là Internet và đẩy mạnh xây dựng dịch vụ công gửi, nhận đơn khởi kiện, tài liệu, chứng
Trang 5NGHIÊN cứu - TRA o ĐỜI
cứ và cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố
tụng trực tuyến
Tuy nhiên, để ứng dụng được những
thành tựu của khoa học - công nghệ trong vấn
đề phát triển hình thức giải quyết tranh chấp
trực tuyến, yêu cầu đặt ra đối với cơ quan lập
pháp là phải có lộ trình cụ thể và hoàn thiện
khung pháp luật hiện có Việc xác định loại
tranh chấp cũng như loại tài liệu, chứng cứ
kèm theo nào được phép nộp thông qua hình
thức trực tuyến vẫn chưa được quy định chi
tiết và rõ ràng Liệu tất cả mọi tranh chấp và
tài liệu, chứng cứ đều có thể được nộp bằng
các công cụ Internet hay không hay chỉ áp
dụng với một số loại vụ việc nhất định?
3 Quy định về vấn đề nộp đơn khởi kiện,
các tài liệu chứng cứ kèm theo đơn khởi
kiện theo hình thức trực tuyến tại một số
quốc gia
Tại Úc, Toà án Liên bang đã cung cấp
một số dịch vụ điện tử hạn chế, bao gồm hội
nghị truyền hình, quản lí điện tử (để nộp đơn
điện từ) và toà án điện tử với năng lực tư
pháp hạn chế Hầu hết các toà án ở úc hiện
nay đều cung cấp các phương tiện nộp đơn
điện tử. Tiểu bang New SouthWales có một
cơ quan đãng kí trực tuyến cho các toà án
của mình, cho phép giải quyết các vấn đề
trực tuyến và ở một số toà án, quản lí trực
tuyến trình tự, thủ tục của các vụ việc, cho
biết vụ án đang được thụ lí giải quyết ở mức
độ nào Cơ quan đăng kí trực tuyến cung cấp
hơn 80 biểu mẫu có thể nộp trực tuyến và
các biểu mẫu có thể được sử dụng ờ các giai
đoạn khác nhau của quá trình tố tụng7 Tuy
nhiên, điểm lưu ý của thủ tục nộp đơn điện
tử tại Úc là các tài liệu trong danh mục tài
's https://ucprforms.nsw.gov.au/documents/pdl/ucpr_ form l l_v3.pdf, truy cập 18/8/2021.
9 https://www.statecourts.gov.sg/cws/CDRT/Pages/ Filing-a-Claim-in-the-CDRT.aspx, truy cập 19/8/2021; hoặc: https://www.statecourts.gov.sg/ cws/NewsAndEvents/Documents/MediaRelease_C JTS%20Phase2_5Feb2018V140218.pdf, truy cập 19/8/2021.
https://www.ucprforms.nsw.gov.au/, truy cập
18/8/2021.
liệu đính kèm trong đơn khởi kiện theo mẫu
11 của Quy tắc tổ tụng dân sự thống nhất (Uniform Civil Procedure Rules - UCPR)8 đảm bảo thuộc sở hữu của bên gửi thì thoả mãn yêu cầu của các mục trong biểu mẫu đơn được gửi trực tuyến mà không có những yêu cầu khác đối với nội dung liên quan đến các tài liệu, chứng cứ Qua quy định trong pháp luật của Úc cho thấy quốc gia này rất thận trọng trong việc triển khai mô hình giải quyết tranh chấp bằng hình thức trực tuyến bằng việc chỉ cho phép một số toà án tiến hành hình thức này cũng như quy định các biểu mẫu có thể được nộp trực tuyến
Tại Singapore, theo thông tin từ Toà án Tối cao của quốc gia này, từ ngày 05/02/2018, tất cả các khiếu nại phải được gửi trực tuyển thông qua Hệ thống toà án và công lí cộng đồng (Community Justice and Tribunals System - cJTS) với 18 bước bắt buộc người nộp đơn phải hoàn thành9 Trong đó, tại bước
6 về tải tài liệu, chứng cứ, thủ tục nộp đơn trực tuyến không yêu cầu chi tiết nội dung tài liệu, chứng cứ nào được quyền nộp theo hình thức trực tuyến mà chỉ quy định định dạng tài liệu tải lên và kích thước tối đa cho mỗi tài liệu Qua đó cho thấy, hình thức gửi đơn trực tuyến đã dành cho người nộp đơn quyền tự lựa chọn các nội dung tài liệu, chứng cứ để nộp cho toà án, kể cả nội dung đó liên quan đến bí mật cá nhân, bí mật gia đình, miễn là người nộp đơn công khai việc giao nộp cho
Trang 6NGHIÊN CỨU- TRAO ĐÓI
toà án qua hình thức trực tuyến Với việc quy
định các bước bắt buộc người nộp đom phải
hoàn thành đầy đủ để bắt đầu cho quy trình
tố tụng của pháp luật Singapore là kinh
nghiệm mà Việt Nam có thể tham khảo
Canada là quốc gia đã có những ứng
dụng tối ưu công nghệ thông tin trong giải
quyết tranh chấp Toà án giải quyết dân sự
British Columbia (CRT) là toà án trực tuyến
đầu tiên của Canada10 11 CRT có thẩm quyền
giải quyết đối với: 1) tranh chấp về thưomg
tích xe cơ giới lên đến 50.000 đô la; 2) các
khiếu nại nhỏ tranh chấp lên đến 5.000 đô la;
3) tranh chấp tài sản chung cư; 4) các hiệp
hội và hiệp hội hợp tác tranh chấp về bất kì
số tiền nào Đe nộp đơn trực tuyến, hệ thống
toà án trực tuyến của CRT yêu cầu người
nộp đơn phải cung cấp các thông tin” như
thông tin mang định tính danh của nguyên
đơn, bị đơn, những người có quyền, nghĩa vụ
liên quan, mô tả tranh chấp và nội dung yêu
cầu Neu thuộc một trong 4 tranh chấp mà
Toà dân sự British Columbia quy định thì
chỉ cần người nộp đơn cung cấp đầy đủ các
thông tin nhận dạng bản thân và tranh chấp
thì Toà án đã tiến hành thụ lí
10 https://www2.gov.bc.ca/gov/content/housing-
tenancy/strata-housing/resolving-disputes/the-civil-
resolution-tribunal#:~:text=The%20Civil%20Reso
lution%20Tribunal%20(CRT)%20is%20Canada's%
20first%20online%20tribunal,claims%20disputes%
20up%20to%20%245%2C000, truy cập 18/8/2021.
11 https://civilresolutionbc.ca/how-the-crt-works/getting
-started/#what-information-do-i-need-to-apply-for-
dispute-resolution, truy cập 18/8/2021.
12 Nguyễn Ngọc Hà, “Cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến trong Liên minh châu Âu và khuyến nghị đối với Việt Nam”, Tạp chí Khoa học pháp lí
Việt Nam, số 03 (133)/2020, tr 84.
13 Điều 8 Quy định số 524/2013 về giải quyết tranh chấp trực tuyến cho các tranh chấp của người tiêu dùng ở EU.
14 https://www.legislation.gov.uk/eur/2013/524/annex, truy cập 19/8/2021.
Liên minh châu Âu không ban hành cơ
chế giải quyết tranh chấp trực tuyến áp dụng
cho mọi loại tranh chấp mà chỉ tập trung vào
giải quyết các chấp tiêu dùng, tên miền và
các tranh chấp nhỏ Bên cạnh đó, cơ chế giải
quyết tranh chấp nhỏ cho phép sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin để thúc đấy quá trình giải quyết12 Chẳng hạn như đối với thủ tục giải quyết tranh chấp trực tuyến các tranh chấp tiêu dùng thì khi muốn khởi kiện tranh chấp tiêu dùng thông qua nền tảng ODR, nguyên đơn điền mẫu đơn khởi kiện điện tử được cung cấp trực tuyến trên nền tảng ODR cũng như cung cấp các tài liệu liên quan13 Theo Phụ lục của Quy định số 524/2013 của Nghị viện châu Âu và của Hội đồng về thông tin tài liệu, chứng cứ cần phải cung cấp thì nội dung phụ lục cũng không quy định chi tiết loại nội dung, tài liệu nào được phép và không được phép gửi qua hình thức trực tuyến mà chỉ liệt kê 16 mục thông tin cần cung cấp khi gửi đơn khiếu nại14 chủ yếu là tên, địa chỉ mail (thư điện tử) của các bên liên quan, ngôn ngữ, hàng hoá dịch vụ khởi kiện, bản mô tả khiếu kiện
Có thể thấy các quy định về nộp đơn khởi kiện bằng hình thức trực tuyến không phái là quá mới mẻ với các quốc gia trên thế giới Mặc dù mồi nước có những quy định đặc thù, tuy nhiên nhìn chung đều rất thận trọng khi triển khai mô hình này, đặc biệt là vấn đề nộp tài liệu chứng cứ thông qua phương thức trực tuyến Các hướng dẫn, quy trình nộp và hệ thống bảo mật thông tin của các bên cũng được chú trọng Mô hình ODR cũng là vấn đề cần xem xét để Việt Nam xây
Trang 7NGHIÊN CỦI' - TRAO ĐÔI
dựng các quy trình cho việc nộp đom khởi
kiện, tài liệu, chứng cứ trực tuyến
4 Đề xuất giải pháp áp dụng hiệu quả
việc nộp đơn khởi kiện bằng hình thức
trực tuyến
Pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam đã bổ
sung phưomg thức trong việc nộp đom khởi
kiện, các tài liệu, chứng cứ liên quan đến vụ
án bằng hình thức trực tuyến bên cạnh
phương thức giao nộp trực tiếp tại toà án hay
qua bưu điện Đây được xem là bước đi cụ
thể trong tiến trình xây dựng toà án điện tử tại
Việt Nam nhằm nâng cao chất lượng, hiệu
quả hoạt động xét xử của toà án, phù hợp với
xu thế chung của các quốc gia có nền tư pháp
phát triển trên thế giới, với bối cảnh kinh tế -
xã hội hiện nay, đặc biệt là khi xã hội xảy ra
những tình huống bất thường mà điển hình là
dịch Covid-19 đang diễn ra trên toàn cầu
Tại Việt Nam, Toà án nhân dân tối cao
đã ban hành Chỉ thị số 02/2020/CT-CA ngày
10/3/2020 về phòng, chống dịch Covid-19
trong hệ thống toà án nhân dân trong đó có
quy định: “Từ nay đến hết thảng 3 năm
2020, các toà án tập trung thực hiện tot yêu
cầu về tạm dừng việc nhận đơn khởi kiện,
đơn yêu cầu, tài liệu, chứng cứ và tiếp công
dân trực tiếp tại trụ sở toà án Toà án thông
bảo, hướng dẫn cơ quan, tổ chức, cá nhân
thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình thông
qua các phương thức khác như: gửi đến toà
án thông qua dịch vụ bưu chính; gửi trực
tuyến bằng hình thức điện tử qua cổng thông
tin điện tử của toà án
Những biến đổi của bối cảnh kinh tế - xã
hội, đặc biệt là vấn đề quản lí nhà nước trong
các tình huống bất thường là những yêu cầu
đòi hỏi nhà nước phải có quy định cụ thể để
kịp thời ứng phó Trong ngành tư pháp hiện
nay, một trong những giải pháp hữu hiệu là ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động xét xử, trước mắt là đối với nhận đơn khởi kiện, đơn yêu cầu, tài liệu, chứng cứ và tiếp công dân bằng hình thức trực tuyến Đây cũng là thời điểm thích hợp Việt Nam đẩy mạnh việc triển khai mô hình này trong thực tiễn Tuy nhiên, triển khai như thế nào cho hiệu quả, đảm bảo được tính khách quan, chính xác và bảo vệ được quyền riêng tư của các chủ thể là vấn để cần phải có sự nghiên cứu, học hỏi và hoàn thiện
Thực tế hiện nay chưa có người nộp đơn nào thực hiện việc nộp đơn khởi kiện bằng hình thức trực tuyến, cũng như chưa có toà
án nào chấp nhận việc nhận đơn khởi kiện với các tài liệu, chứng cứ đính kèm thông qua hình thức này vấn đề này ngoài lí do từ
hệ thống hạ tầng, cơ sở vật chất chưa cho phép, mà còn xuất phát từ việc các quy định pháp luật làm cơ sở cho việc nộp đơn khởi kiện trực tuyến đến nay vẫn chưa được quy định và hướng dẫn một cách cụ thể
Từ các phân tích nêu trên và kinh nghiệm
từ mô hình của một số quốc gia cho thấy cần
có những giải pháp mang tính cụ thế với lộ trình xác định, trong đó đặt vấn đề về quyền riêng tư làm trọng tâm:
Thứ nhất, xác định thí điểm một số loại tranh chấp được ưu tiên nộp đơn khởi kiện bằng hình thức trực tuyến
Mặc dù quy định của BLTTDS cho phép mọi loại tranh chấp đều có thể gửi đơn bằng hình thức trực tuyến nhưng để quy định này thật sự đi vào đời sống và mang lại hiệu quả tích cực thì Việt Nam cần có những bước đi thận trọng trong việc triển khai mô hình này Mặt khác, chính sự đa dạng và phức tạp của các tranh chấp dân sự mà đòi hỏi phải có sự
Trang 8NGHIÊN cứu - TRA o ĐỚI
Cẩn trọng trong từng giai đoạn của quá trình
tố tụng Việc đổi mới đồng loạt tất cả các
loại hình tranh chấp dễ dẫn đến hệ quả là quá
tải, gây sai sót trong quá trình bảo mật và xử
lí thông tin Tham khảo kinh nghiệm của
Canada, pháp luật Canada mới chỉ trao thẩm
quyền cho CRT giải quyết 4 loại tranh chấp
mang tính đặc thù (tranh chấp đơn giản có
giá trị thấp), mức độ phức tạp không cao để
từ đó mới xem xét mở rộng mô hình này
trong hệ thống toà án
Chính vì vậy, trước mắt Việt Nam nên
thí điểm cho việc gửi đơn, tài liệu, chứng cứ
thông qua hình thức trực tuyến đối với một
số loại tranh chấp nhất định Đó là các tranh
chấp đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng như
tranh chấp có số lượng đương sự ít, giá trị
tranh chấp không lớn, chẳng hạn dưới 100
triệu đồng Việc thừa nhận một cơ chế mới
cần thiết phải đi từng bước, để khắc phục kịp
thời những sai sót, tránh chồng chéo, quá tải,
gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền, lợi
ích hợp pháp của đương sự Thiết nghĩ, tại
một số quận trung tâm của Thành phố Hồ
Chí Minh là nơi phù hợp để thực hiện tiên
phong vấn đề này Cơ sở vật chất, hạ tầng,
khoa học kĩ thuật, công nghệ thông tin tại
Thành phố Hồ Chí Minh tương đối phát triển
so với các vùng còn lại, do đó, việc triển
khai sẽ đảm bảo được yếu tố nhanh chóng,
khoa học, dễ dàng điều chỉnh, khắc phục sai
sót nếu có Mặt khác, đây cũng là nơi có nền
kinh tế phát triển, trình độ dân trí tương đổi
cao, linh hoạt trong việc tiếp cận các chính
sách mới nên lựa chọn này là phù hợp nhất
để từ đó có thể ghi nhận những phản ứng của
người dân, những bất cập bước đầu của mô
hình này, tổng kết và sửa đổi, bổ sung hoàn
thiện trước khi triển khai trên toàn quốc
Thứ hai, đảm bảo quyền riêng tư đối với
các loại tài liệu, chứng cứ bí mật cá nhân, bí mật gia đình đính kèm theo đơn khởi kiện thông qua việc định nghĩa về quyền riêng tư
và liệt kê các loại tài liệu phải được đính kèm cũng như cơ quan, giải pháp bảo mật chúng Theo kinh nghiệm của EU tại Quy định
số 524/2013 về thông tin tài liệu, chứng cứ cần phải cung cấp thì EU không quy định chi tiết loại nội dung, tài liệu do bên khởi kiện nộp bằng hình thức trực tuyến mà chỉ tập trung vào các quy định mang tính khái quát
về tranh chấp như tên, địa chỉ mail (thư điện từ) của các bên liên quan, ngôn ngữ, hàng hoá dịch vụ khởi kiện, bản mô tả khiếu kiện
để bắt đầu quy trình giải quyết tranh chấp bằng hình thức trực tuyến và dành quyền tự quyết định lựa chọn các loại tài liệu, chứng
cứ cho các bên đương sự
Theo quy định của pháp luật úc, những văn bản, tài liệu được các bên đương sự gửi bằng hình thức trực tuyến thì chỉ có các bên đương sự mới có quyền xem15 Do đó, vấn
đề các tài liệu, chứng cứ liên quan đến bí mật cá nhân, bí mật gia đình không phải là thách thức lớn trong giới hạn của mô hình này mà quan trọng là xây dựng được hệ thống ứng dụng có độ bảo mật cao và xử lí
dữ liệu khi xảy ra các sự cố như bị tấn công
dữ liệu, rò rỉ thông tin
15 Lê Thuỳ Khanh, “Mô hình toà án điện tử một số nước trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam”,
Tạp chi Toà án nhân dân, số 20 (kì II tháng
10/2020), tr 37.
Việc đưa ra định nghĩa cụ thể thế nào là
“bí mật cá nhân”, “bí mật gia đình” không quá quan trọng mà cần xác định những nguyên tắc pháp luật trong từng lĩnh vực để thể hiện được nội dung của nhóm quyền này,
Trang 9NGHIÊN cứu - TRAO ĐÔI
đảm bảo hệ thống các quy định về quyền
riêng tư nói chung và bí mật cá nhân, bí mật
gia đình được linh hoạt và mang tính thực tiễn
cao chứ không cần những quy định khung,
quy định cứng trong các văn bản pháp luật
Do đó, để giúp cho việc xác định rõ ràng
và thống nhất nội dung tài liệu, chứng cứ
đính kèm nào trong đơn khởi kiện có liên
quan đến bí mật cá nhân, bí mật gia đình khi
người nộp đơn thực hiện hành vi nộp đơn
khởi kiện qua hình thức trực tuyến, cần xây
dựng nguyên tắc trong việc định hình từng
loại tài liệu, chứng cứ Chẳng hạn, giấy tờ
tùy thân thì thuộc mục nào, giấy chứng nhận
tình trạng sức khỏe có nên được t toà án xem
xét lưu trữ theo diện mật hay không ? vấn
đề là quan điểm của chính đương sự, bởi họ
là chủ thể trong cuộc, thông tin đó thuộc về
cá nhân họ, họ muốn giữ cho riêng họ, do
đó, họ được quyền định đoạt, gửi hoặc
không nếu họ nghi ngờ về hệ thống bảo mật
Do đó, vấn đề về mô hình quản trị, bảo mật
thông tin là yêu cầu tất yếu và cấp bách nếu
áp dụng ODR Theo đó, hệ thống cần cho
phép đương sự gửi đơn và chọn mục “tài liệu
chứng cứ liên quan đến quyền riêng tư ”,
thể hiện quan điểm chủ quan của đương sự
về việc giữ bí mật đời tư, bảo vệ quyền riêng
tư của bản thân mình Bên cạnh đó, cơ quan
tư pháp cũng cần xem xét các nguyên tắc:
thông tin cá nhân (gồm tình trạng bản thân,
gia đình) được liệt vào danh mục tài liệu
chứng cứ liên quan quyền riêng tư
Thứ ba, khắc phục một số khó khăn trong
giải quyết tranh chấp bằng mô hình ODR
Việc sử dụng ODR trong các toà án có lẽ
vẫn còn trong giai đoạn sơ khai và cần từng
bước hoàn thiện Việc sử dụng công nghệ
thông tin trong giải quyết tranh chấp yêu cầu
hệ thống đó phải có sự phân tích, đánh giá được các vấn đề tranh chấp, tài liệu, chứng cứ kèm theo và sắp xếp chúng theo trình tự các giai đoạn để phù hợp với các quy định pháp luật về tố tụng, bảo vệ quyền lợi các bên và đảm bảo được tính nhanh chóng, hiệu quả, tiết kiệm của loại hình ứng dụng công nghệ
số này Tuy nhiên, các hình thức ODR hiện nay đã gây ra những khó khăn nhất định trong suốt tiến trình giải quyết tranh chấp, bởi với mô hình này các bên đương sự gần như ít đến toà án làm việc trực tiếp với những người liên quan mà hoàn toàn bằng hình thức trực tuyến, điều này dần đến hoạt động kiểm tra, đánh giá những yếu tố nhân thân của đương sự không hiệu quả như hình thức truyền thống
Do đó, để góp phần hạn chế những bất cập mà mô hình ứng dụng này mang lại, đòi hỏi ngay ở giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng phải được kiểm ưa, giám sát một cách chặt chẽ, cụ thể việc nộp đơn khởi kiện và các tài liệu, chứng cứ kèm theo đơn khởi kiện phải được tiếp nhận, phân loại rõ ràng, xây dựng tiêu chí đánh giá các tài liệu nộp qua hình thức trực tuyến, đặc biệt là việc xác minh các yếu tố nhân thân của đương sự Một ưong những tiêu chí có thể được đề xuất như sau:
- Tài liệu cần thiết phải có công chứng, chứng thực với bản scan màu hoặc bản gốc scan màu mới được xem là chứng cứ hợp lệ;
- Địa chỉ gửi đơn khởi kiện phải có thông tin hay minh chứng kèm theo để xác nhận người nộp đơn chính là người khởi kiện hay được ủy quyền nộp đon khởi kiện;
- Cần yêu cầu đăng kí tài khoản bằng chính căn cước công dân của mồi người để
dễ dàng cho việc định danh, xác nhận thòng tin qua các ứng dụng trung gian hỗ trợ
Trang 10NGHIÊN cửu - TRA o ĐÓI
Bên cạnh đó, cần xây dựng khung thời
gian để thụ lí, xác minh và giải quyết vụ việc
bằng mô hình ODR theo hướng rút ngắn thời
gian tố tụng Bởi khi đã được thực hiện thông
qua hệ thống máy tính, các vấn đề về nhập
liệu cũng được rút ngắn hơn Điều này sẽ góp
phần tạo được niềm tin bước đầu và khuyến
khích các bên đương sự lựa chọn phương
thức giải quyết tranh chấp trực tuyến
Như vậy, với việc cho phép đương sự
được gửi, nhận đơn khởi kiện, tài liệu, chứng
cứ và cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố
tụng bằng phương tiện điện tử, cho thấy Việt
Nam đang từng bước hoàn thiện các quy
định của pháp luật tố tụng dân sự, cho phép
người dân được quyền tự do lựa chọn các
hình thức giải quyết tranh chấp để bảo vệ
quyền và lợi ích hợp pháp cũng như phù hợp
với xu thế phát triển của công nghệ thông tin
và các tinh huống bất thường hiện nay
Từ những phân tích nêu trên, tác giả cho
rằng, việc áp dụng công nghệ thông tin trong
toàn bộ quá trình giải quyết tranh chấp bằng
hình thức trực tuyến là hoàn toàn có thể và
không nên bị giới hạn chỉ ở việc nộp đơn
khởi kiện của người khởi kiện hay việc cấp,
tống đạt các văn bản tố tụng cho đương sự của toà án Qua đó, tạo nên sự chủ động của các bên liên quan trong việc giải quyết tranh chấp khi có những tình huống bất thường xảy
ra, chẳng hạn như dịch bệnh Covid 19 hiện nay./
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí
Minh, Giảo trình Luật tố tụng Dân sự Việt Nam, Nxb Hồng Đức, 2019
2 Nguyễn Ngọc Hà, “Cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến trong liên minh châu Âu và khuyến nghị đối với Việt Nam”,
Tạp chí Khoa học pháp lí Việt Nam, số 03 (133)72020
3 Jie Zheng, Online Resolution of E-commerce Disputes Perspectives from the European Union, the UK, and China, Springer, 2021
4 Lê Thuỳ Khanh, “Mô hình toà án điện tử một số nước trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam”, Tạp chí Toà án nhân dân,
số 20 (kì II tháng 10/2020)
5 Robert J Condlin, “Online Dispute Resolution: Stinky, Repugnant, or Drab”,
Cardozo Journal of Conflict Resolution,
18 (03), 2017
CÁC GIAI ĐOẠN PHẠM TỘI: LÍ LUẬN, THựC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH Sự NĂM 2015 VÀ ĐỊNH HƯỚNG TIẾP TỤC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT
(tiếp theo trang 69)
11 Kiều Đình Thụ, Tìm hiểu luật hình sự
Việt Nam, Nxb Đồng Nai, 1998.
12 Đào Trí úc, Luật hình sự Việt Nam
(Quyến I - Những vẩn đề chung), Nxb
Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2000
13 Trịnh Tiến Việt, Tống quan luật hình sự
Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia-Sự thật,
Hà Nội, 2021
14 Trịnh Tiến Việt (chủ biên), Trách nhiệm
hình sự và hình phạt, Nxb Đại học Quốc
gia Hà Nội, 2022
15 Vụ Pháp luật Hình sự - Hành chính, Bộ
Tư pháp, Bình luận Bộ luật Hình sự năm
2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Phần Những quy định chung, Nxb Tư pháp, Hà
Nội, 2018