Hiện nay, pháp luật tố tụng dân sự chưa quy định về trường hợp đình chỉ yêu cầu khỏi kiện bởi nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện, do Tòa án quyết định khi hết thòi hiệu khởi kiện thì việ
Trang 1THỰC TIỄN - KINH NGHIỆM
VỀ ĐÌNH CHÌ GIẢI QUYẾT YÊU CẦU KHỞI KIỆN,
THAY ĐỒI ĐỊA VỊ TÓ TỤNG VÀ XẮC ĐỊNH LẠI QUAN HỆ
PHÁP LUẬT TRONG TÓ TỤNG DÂN sụ
TRẦN THỊ THU HIỀN *
* Thạc sĩ, Viện kiểm sát nhân dân thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình.
Hiện nay, pháp luật tố tụng dân sự chưa quy định về trường hợp
đình chỉ yêu cầu khỏi kiện bởi nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện, do
Tòa án quyết định khi hết thòi hiệu khởi kiện thì việc ra quyết định
đình chỉ, hậu quả pháp lý của việc đình chỉ, việc thay đổi địa vị tố tụng
và việc xác định lại quan hệ tranh chấp như thế nào dẫn đến việc giải
quyết tùy nghi, thiếu thống nhất.
Từ khóa: Đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện; thay đổi địa vị tố tụng;
yêu cầu phản to; yêu cầu độc lập.
Nhận bài: ỉ0/01/2022; biên tập xong: 15/01/2022; duyệt bài: 23/01/2022.
1 Một số vướng mắc trong quy định
pháp luật
Đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện là
việc Tòa án ra quyết định đình chỉ giải
quyết đối với toàn bộ yêu cầu khởi kiện của
nguyên đon trong vụ án; nhưng Tòa án vẫn
tiếp tục giải quyết vụ án trong trường hợp
có yêu cầu độc lập, yêu cầu phản tố
Pháp luật tố tụng dân sự hiện hành đã
có những quy định khá rõ ràng về các
trường hợp đình chỉ vụ án, hậu quả pháp
lý và thẩm quyền ra quyết định đình chỉ
vụ án Tuy nhiên, đối với việc đình chỉ
giải quyết yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn trong các trường hợp: (1) Nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện, không nộp chi phí
tố tụng; (2) Hết thời hiệu khởi kiện và có đương sự yêu cầu áp dụng thời hiệu thì chưa được quy định về hậu quả pháp lý của việc đình chỉ; về việc xác định lại quan hệ tranh chấp và việc thay đổi địa vị
tố tụng; việc ban hành quyết định khi đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện của
Tạp chí SốO7/2(õr\—KIÊM sát 49
Trang 2THỰC TIẾN - KINH NGHIỆM
nguyên đơn mà bị đơn vẫn giừ nguyên
yêu cầu phản tố, người có quyền lợi, nghĩa
vụ liên quan có yêu cầu độc lập Do đó,
thực tiễn tại phiên tòa khi đình chỉ giải
quyết yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn
mà bị đơn có yêu cầu phản tố, người có
quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu
độc lập thì việc giải quyết của Tòa án còn
lúng túng và thiếu thống nhất
Ví dự' Ngày 02/5/2021, ông Lê Văn H
khởi kiện yêu cầu Tòa án tuyên bố hợp
đồng thế chấp tài sản giữa vợ chồng ông
với ngân hàng M (để vay tiền cho công ty
N kinh doanh) ký kết ngày 10/02/2019 vô
hiệu do bị nhầm lẫn Ngày 10/6/2021, ngân
hàng M có yêu cầu độc lập buộc công ty N
trả nợ theo hợp đồng tín dụng và buộc xử
lý tài sản bảo đảm của vợ chồng ông H nếu
công ty N không trả được nợ Tại phiên tòa,
ngân hàng M yêu cầu Tòa án áp dụng thời
hiệu khởi kiện đối với yêu cầu khởi kiện
của ông H
Theo bản án sơ thẩm, Tòa án nhân dân
huyện T đã tuyên đình chỉ giải quyết đối
với yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn do
hết thời hiệu khởi kiện và bị đơn có đon
yêu cầu áp dụng thời hiệu Chấp nhận yêu
cầu độc lập của ngân hàng M, buộc công ty
N thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng tín
dụng; trường hợp công ty N không thực
hiện đúng nghĩa vụ thì ngân hàng có quyền
yêu cầu phát mại tài sản thế chấp để thu hồi
nợ Trong bản án này, Tòa án không xác
định lại quan hệ tranh chấp, không thay đổi
địa vị tố tụng và không ra quyết định đình
chỉ riêng biệt
Bản án phúc thẩm của Tòa án tỉnh H đã
tuyên hủy bản án sơ thẩm vì cho rằng:
I Tạp chí
50 KIÉM SÁT_y Sô 07/2022
Việc đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn trong cùng bản án là không hợp lý, không giải quyết triệt để hậu quả pháp lý của việc đình chỉ, không xác định lại địa vị tố tụng để xác định ngân hàng M trở thành nguyên đơn, công
ty N trở thành bị đơn, vợ chồng ông H trở thành người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và Tòa án huyện HT cũng không xác định lại quan hệ tranh chấp (từ vụ án tranh chấp dân sự thành vụ án kinh doanh thương mại)
Từ thực tiễn công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự trong thời gian qua,
có thể thấy một số vướng mắc sau:
Thứ nhất, về hậu quả pháp lý của việc đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện: Tại các điều 217, 218, 219 Bộ luật Tố tụng dân
sự (BLTTDS) năm 2015 đã quy định về căn cứ đình chỉ và hậu quả pháp lý của việc đình chỉ giải quyết vụ án Theo đó trường hợp đình chỉ giải quyết vụ án thì đương sự
có quyền kháng cáo, Viện kiểm sát có quyền kháng nghị Tiền tạm ứng án phí, chi phí tố tụng khác cũng được giải quyết trong quyết định đình chỉ
Còn đối với trường hợp đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện do đương sự rút yêu cầu khởi kiện thì pháp luật không quy định về hậu quả pháp lý như: Việc xử lý tiền tạm ứng án phí, quyền kháng cáo, kháng nghị Do đó, khi quyết định đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện do nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện mà người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập, bị đơn có yêu cầu phản tố thì các vấn đề pháp lý liên quan có những cách giải quyết khác nhau Có Tòa án giải quyết
Trang 3theo hướng áp dụng tương tự quy định về
đình chỉ giải quyết vụ án, có Tòa án lại
không thể hiện trong quyết định đình chỉ
giải quyết yêu cầu khởi kiện mà tuyên cùng
trong bản án khi giải quyết các yêu cầu
khởi kiện còn lại của vụ án
Mặt khác, đối với trường hợp đình chỉ
giải quyết yêu cầu khởi kiện do Tòa án
quyết định vì lý do đương sự yêu cầu áp
dụng thời hiệu trước khi Tòa án cấp sơ
thẩm ra bản án, quyết định giải quyết vụ án
và thời hiệu khởi kiện đã hết theo điểm e
khoản 2 Điều 217 BLTTDS năm 2015,
pháp luật quy định căn cứ để Tòa án quyết
định đình chỉ nhưng không quy định hậu
quả pháp lý của việc đình chỉ này Rõ ràng,
việc đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện
do nguyên đơn rút đơn khởi kiện và đình
chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện do hết thời
hiệu khởi kiện là hai trường hợp đình chỉ
khác nhau Đình chỉ yêu cầu khởi kiện do
nguyên đơn rút đơn là trường hợp do
nguyên đơn tự nguyện định đoạt, do đó, có
thể áp dụng hậu quả pháp lý như đình chỉ
giải quyết vụ án; nguyên đơn vẫn có quyền
khởi kiện lại nếu còn thời hiệu khởi kiện
Còn trường hợp đình chỉ yêu cầu khởi kiện
do hết thời hiệu khởi kiện là do Tòa án
quyết định khi có đơn đề nghị áp dụng thời
hiệu khởi kiện, nên người khởi kiện mất
quyền khởi kiện Như vậy, hậu quả pháp lý
của việc đình chỉ yêu cầu khởi kiện do rút
đơn và do hết thời hiệu khởi kiện sẽ có sự
khác nhau
Đối với việc đình chỉ giải quyết yêu cầu
khởi kiện do nguyên đơn rút đơn khởi kiện
tại phiên tòa và có đương sự yêu cầu áp
dụng thời hiệu khởi kiện mà có yêu cầu
THỰC TIẾN - KINH NGHIỆM
phản tố, yêu cầu độc lập thì Hội đồng xét
xử (HĐXX) ban hành quyết định đình chỉ riêng hay nhận xét và tuyên trong bản án? Trường hợp này hiện cũng chưa được hướng dẫn; do đó, để có căn cứ áp dụng thống nhất và tuyên hậu quả pháp lý phù họp với lý do đình chỉ cần có quy định cụ thể, rõ ràng
Thứ hai, về thay đổi địa vị tố tụng tại phiên tòa, BLTTDS năm 2015 (Điều 217, 245) chỉ đề cập đến việc thay đổi địa vị tố tụng trong trường hợp đương sự rút toàn
bộ yêu cầu khởi kiện, tức là quyền tự định đoạt của đương sự chứ không quy định việc thay đổi địa vị tố tụng trong những trường hợp đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện của đương sự do Tòa án quyết định vì lý do hết thời hiệu khỏi kiện và có đương sự đề nghị áp dụng thời hiệu khởi kiện Pháp luật không quy định trường hợp đình chỉ yêu cầu khởi kiện mà các đương sự khác vẫn giữ nguyên yêu cầu khởi kiện tại phiên tòa thì HĐXX phải ban hành hai văn bản tố tụng là quyết định đình chỉ và bản án hay chỉ giải quyết trong cùng một bản án; dẫn đến việc giải quyết tùy nghi, thiếu thống nhất của Tòa án
Thực tiễn, có Tòa án ra một quyết định đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, các yêu cầu khởi kiện khác tiếp tục được giải quyết trong cùng một bản án và nhận định việc thay đổi địa vị tố tụng trong bản án; nhưng có Tòa án lại giải quyết chung trong cùng một bản án, trong
đó, sẽ quyết định theo từng yêu cầu của nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan theo hướng đình chi giải quyết đối với yêu cầu khởi kiện của
Tạp chí
Số 07/2022 VkIẺM sát 51
Trang 4THỰC TIẾN - KINH NGHIỆM
nguyên đơn, chấp nhận yêu cầu phản tố
của bị đơn, không chấp nhận yêu cầu độc
lập của nguyên đơn và không nhận định về
việc thay đổi địa vị tố tụng vì cho rằng đây
là vụ án có 03 quan hệ pháp luật (giống
như ba vụ án nhập lại thành một vụ) nên sẽ
giải quyết lần lượt từng yêu cầu theo căn
cứ pháp luật mà không thay đổi địa vị tố
tụng; có Tòa án lại giải quyết trong cùng
một bản án quyết định đình chỉ giải quyết
yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn nhận
định về việc thay đổi địa vị tố tụng, xác
định lại và thay đổi tư cách tố tụng khi ban
hành bản án
Thứ ba, về xác định lại quan hệ tranh
chấp, loại án trong một vụ án dân sự vừa có
yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, vừa có
yêu cầu phản tố của bị đơn và yêu cầu độc
lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên
quan sẽ phát sinh các loại quan hệ tranh
chấp khác nhau Như vụ án nêu trên, ngân
hàng khởi kiện đòi nợ công ty là tranh chấp
kinh doanh thương mại, ông Lê Văn H yêu
cầu tuyên bố hợp đồng vô hiệu là tranh
chấp dân sự Quá trình giải quyết vụ án,
Tòa án xác định quan hệ tranh chấp theo
yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn là tranh
chấp dân sự, trường hợp đình chỉ yêu cầu
của nguyên đơn thì còn phải giải quyết yêu
cầu về kinh doanh thương mại Vậy giả sử
tại phiên tòa, nguyên đơn rút yêu cầu khởi
kiện hoặc Tòa án đình chỉ giải quyết yêu
cầu khởi kiện của nguyên đơn do hết thời
hiệu khởi kiện thì Tòa án có phải xác định
lại quan hệ tranh chấp, loại án và tư cách tố
tụng hay không? Và khi pháp luật chưa có
quy định thì nếu không xác định lại quan
hệ tranh chấp có vi phạm tổ tụng hay
không? Hiện luật chưa quy định về vấn đề này nên việc giải quyết còn tùy nghi, chưa thống nhất giữa các Tòa án, cùng dạng tranh chấp nhưng cách giải quyết lại khác nhau
2 Một số đề xuất, kiến nghị
Từ những vướng mắc trong thực tiễn giải quyết các vụ án dân sự, kinh doanh thương mại, tác giả đề xuất hoàn thiện pháp luật như sau:
Một là, cần quy định hậu quả pháp lý
của việc đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn theo hướng:
- Trước phiên tòa: (1) Trường hợp đình chỉ do nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện, bị đơn có yêu cầu phản tổ, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập không nộp chi phí tố tụng thì ra quyết định đình chỉ yêu cầu khởi kiện, tuyên hậu quả pháp lý: Người khởi kiện có quyền khởi kiện lại vụ án; tiền tạm ứng án phí, chi phí
tố tụng được xử lý theo quyết định đình chỉ, đương sự không có quyền kháng cáo; (2) Trường hợp đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện do hết thời hiệu khởi kiện thì tuyên hậu quả pháp lý: Người khởi kiện không có quyền khởi kiện lại vụ án, có quyền kháng cáo; tiền tạm ứng án phí, chi phí tố tụng được giải quyết luôn trong quyết định
Như vậy, đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện do rút đơn, không nộp chi phí tố tụng thì đương sự được quyền khởi kiện lại và không được kháng cáo còn đình chỉ
do hết thời hiệu khởi kiện thì đương sự không có quyền khởi kiện lại vụ án nhưng
có quyền kháng cáo Bản chất lý do đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện khác nhau
Tạp chí
52 KIẾM SÁ I Số 07/2022
Trang 5THỰC TIỄN - KINH NGHIỆM
nên quyền kháng cáo, quyền yêu cầu khởi
kiện lại sẽ được quy định khác nhau để
phù hợp với nguyên tắc của pháp luật dân
sự là tôn trọng quyền tự định đoạt của
đương sự Đương sự đã tự rút đơn thì
không có quyền kháng cáo đối với quyết
định của mình nhưng có quyền kháng cáo
đối với quyết định đình chỉ của Tòa án đế
được xem xét lại theo thủ tục tố tụng do
pháp luật quy định
- Tại phiên tòa: Người khởi kiện rút đơn
khởi kiện, đương sự có đơn yêu cầu áp
dụng thời hiệu và thời hiệu khởi kiện đã hết
thì HĐXX không ban hành quyết định đình
chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện riêng biệt
như trước phiên tòa mà nhận định và tuyên
luôn trong bản án; hậu quả pháp lý của việc
đình chỉ cũng xác định tương tự như quyết
đình chỉ trước phiên tòa phù hợp với lý do
đình chỉ và được tuyên trong bản án nhằm
đảm bảo quyền kháng cáo của đương sự và
việc giải quyết triệt để các quan hệ tranh
chấp trong cùng vụ án
Việc quy định đình chỉ yêu cầu khởi
kiện do hết thời hiệu và có đương sự yêu
cầu áp dụng thời hiệu được nhận định và
tuyên trong bản án mà không ban hành một
quyết định độc lập như giai đoạn trước
phiên tòa nhằm đảm bảo các quy định của
pháp luật về giải quyết toàn diện vụ án, phù
hợp với thẩm quyền của HĐXX Bởi lẽ,
nếu HĐXX vừa ban hành quyết định đình
chi vừa ban hành bản án và tách các quan
hệ tranh chấp ra thành hai văn bản tố tụng
là không phù hợp, gây rườm rà, thiếu chặt
chẽ trong việc giải quyết toàn bộ vụ án
Hai là, về thay đổi địa vị tố tụng tại
phiên toà, để việc áp dụng pháp luật được
thống nhất, phù hợp với đề xuất xác định hậu quả pháp lý của việc đình chỉ yêu cầu khởi kiện nêu trên và đảm bảo việc giải quyết vụ án được toàn diện, có thể quy định theo hướng:
- Trước phiên tòa: Neu đương sự rút yêu cầu khởi kiện; đương sự yêu cầu áp dụng thời hiệu và thời hiệu khởi kiện đã hết thì Thẩm phán ra quyết định đình chỉ độc lập
và trong quyết định đình chỉ này sau phần tuyên về hậu quả pháp lý của việc đình chỉ phải xác định lại tư cách tố tụng tương ứng với các yêu cầu khởi kiện còn phải giải quyết trong vụ án,
- Tại phiên tòa: Nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện, đương sự khác yêu cầu áp dụng thời hiệu thì không ban hành quyết định đình chỉ độc lập mà sẽ được giải quyết trong cùng bản án với tổng thể yêu cầu khởi kiện của các đương sự Theo đó, tại bản án, HĐXX nhận định và quyết định đối với từng yêu cầu khởi kiện và xác định quyền, nghĩa vụ của đương sự phù hợp với yêu cầu của họ được giải quyết trong vụ án mà không cần phải xác định lại địa vị tố tụng
Như ví dụ nêu trên, ngân hàng với tư cách là bị đơn yêu cầu áp dụng thời hiệu khởi kiện đối với yêu cầu của ông H (nguyên đơn) và giữ nguyên yêu cầu độc lập đòi công ty N trả nợ người liên quan Hội đồng xét xử nhận định yêu cầu khởi kiện của ông H đã hết thời hiệu khởi kiện
và tại phiên tòa sơ thẩm, ngân hàng có đơn yêu cầu áp dụng thời hiệu và yêu cầu này là có căn cứ Công ty N đã vay vốn tại ngân hàng theo các hợp đồng tín dụng, do
đó, ngân hàng khởi kiện buộc công ty N
Tạp chí Số07/2022 V-KIẺM SÁT 53
Trang 6THỤC TIỄN - KINH NGHIỆM
trả nợ là có căn cứ Hội đồng xét xử quyết
định đình chỉ yêu cầu khởi kiện của
nguyên đơn, tuyên hậu quả pháp lý của
việc đình chỉ; chấp nhận yêu cầu khởi
kiện của ngân hàng buộc công ty N trả nợ
cho ngân hàng theo hợp đồng tín dụng
Tuyên quyền, nghĩa vụ của các đương sự
phù hợp theo từng yêu cầu như: “Do yêu
cầu khởi kiện của nguyên đơn bị đình chỉ
giải quyết và bị đơn có đơn khởi kiện độc
lập nên ngân hàng có quyền, nghĩa vụ của
nguyên đơn; công ty N có quyền, nghĩa vụ
của bị đơn, vợ chồng ông H có quyền,
nghĩa vụ của người có quyền lợi, nghĩa vụ
liên quan”
Như vậy, quyền, nghĩa vụ tố tụng của
các đương sự sẽ được đặt trong từng yêu
cầu khởi kiện để thực hiện mà không cần
phải đảo lại địa vị tố tụng, điều này sẽ phù
hợp với các văn bản tổ tụng trước đó về tư
cách tố tụng của các đương sự trong vụ án
và đảm bảo cho các đương sự thực hiện
đầy đủ quyền, nghĩa vụ của mình
Ba là, về xác định lại quan hệ tranh
chấp, loại án, khi đình chỉ giải quyết yêu
cầu khởi kiện của nguyên đơn mà bị đơn
vẫn giữ nguyên yêu cầu phản tố, người có
quyền lợi, nghĩa vụ liên quan giữ nguyên
yêu cầu độc lập: Đe phù họp và có tính
logic với đề xuất về tuyên hậu quả pháp lý
và xác định địa vị tố tụng nêu trên, theo tác
giả, quy định về việc xác định lại quan hệ
tranh chấp, loại án sẽ tùy thuộc vào việc ra
quyết định đình chỉ độc lập hay đình chỉ
trong cùng bản án (trước phiên tòa hay tại
phiên tòa) Trường hợp ra quyết định đình
chỉ việc giải quyết yêu cầu khởi kiện bằng
một quyết định độc lập thì các quan hệ
tranh chấp còn lại phải giải quyết cần được xác định lại cho phù hợp Khi đã đình chỉ yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn bằng một quyết định thì đã tách yêu cầu của nguyên đơn ra khỏi vụ án; vì vậy trong trường hợp đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện bằng quyết định của Thẩm phán trước khi mở phiên tòa thì trong quyết định đình chỉ nêu rõ quan hệ pháp luật còn lại phải tiếp tục giải quyết và xác định lại
tư cách tố tụng của đương sự đổi với các yêu cầu khởi kiện còn lại Như ví dụ đã nêu, trong vụ án có cả loại án tranh chấp dân sự và kinh doanh thương mại nên khi đinh chỉ yêu cầu khởi kiện về tuyên hợp đồng vô hiệu thuộc án tranh chấp dân sự thì phải xác định lại quan hệ pháp luật còn lại là tranh chấp hợp đồng tín dụng thuộc loại án kinh doanh thương mại và xác định lại địa vị tố tụng
Trường hợp đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện tại phiên tòa sẽ được giải quyết chung trong cùng bản án với các yêu cầu khởi kiện khác Không cần thiết phải xác định lại quan hệ tranh chấp, loại
án mà chỉ cần nhận định trong bản án về các quan hệ pháp luật có tranh chấp yêu cầu Tòa án giải quyết để có căn cứ khi tuyên án phí, lựa chọn căn cứ pháp luật để
áp dụng; không cần phải thay đổi quan hệ tranh chấp từ phần đầu của bản án để phù hợp với các văn bản tố tụng đã được ban hành trước đó (như quyết định gia hạn thời hạn chuẩn bị xét xử, quyết định đưa
vụ án ra xét xử) và đảm bảo trinh tự, thủ tục giải quyết vụ án phù hợp với các giai đoạn tố tụng khác.n
Tạp chí
KIỂM SÁT_/ Sô 07/2022
54