Nguồn của pháp luật hình sự và vấn đề mở rộng nguồn của pháp luật hình sự ở việt nam

NGHIÊN cút - TRA o ĐỚINGUYỄN NGỌC HOĂ ’ Tóm tắt: Trên cơ sở khái quát lí luận về nguồn của pháp luật hình sự, bài viết phân tích cơ sở lí luận - sự cho phép, cơ sở thực tiễn

NGHIÊN cút - TRA o ĐỚI

NGUYỄN NGỌC HOĂ ’ Tóm tắt: Trên cơ sở khái quát lí luận về nguồn của pháp luật hình sự, bài viết phân tích cơ sở lí luận - sự cho phép, cơ sở thực tiễn - sự cần thiết, tính khả thi và tính hiệu quả của việc mở rộng nguồn của pháp luật hình sự Việt Nam theo hướng cho phép các luật khác cũng được quy định tội phạm và khung hình phạt cụ thê trên cơ sở các quy định chung của Bộ luật Hình sự cũng như phù hợp với kĩ thuật văn bản của Bộ luật này Theo đó, ngoài Bộ luật Hình sự giữ vị trí trung tâm còn có Luật hình

sự đơn lẻ và Luật hình sự phụ là những văn bản quy phạm pháp luật cùng có nội dung quy định tội phạm và hình phạt.

Từ khoá: Nguồn của pháp luật hình sự; luật hình sự đơn lè; luật hình sự phụ; mở rộng nguồn của pháp luật hình sự

Nhận bài: 21/11/2021 Hoàn thành biên tập: 26/4/2022 Duyệt đăng: 26/4/2022

SOURCES OF CRIMINAL LAW AND THE ISSUE OF EXTENDING THE SOURCE OF CRIMINALLAWIN VIETNAM

Abstract: On the basis of generalizing the theory on sources of criminal law, the paper analyses the theoretical foundation - the possibility and the practical foundation - the need, the feasibility and the efficacy of extending sources of Vietnamese criminal law by allowing Laws other than the Criminal Code to prescribe specific crimes and punishments, so long as those Laws are consistent with general provisions and drafting techniques of the Criminal Code Accordingly, apart from the Criminal Code as the centre of the criminal law, there are separate Criminal Laws and auxiliary Criminal Laws which also prescribe crimes and punishments.

Keywords: Sources of criminal law; separate criminal laws; auxiliary criminal laws; extending the sources of criminal law

Received: Nov 21th, 2021; Editing completed: Apr 2ff, 2022; Acceptedfor publication: Apr 2ốh , 2022

1 Nguồn của pháp luật hình sự - Nghĩa

hẹp và nghĩa rộng

Pháp luật hình sự là một ngành luật trong

hệ thống pháp luật nên vấn đề nguồn của

pháp luật hình sự cũng như của các ngành

luật khác đều phải xuất phát từ vấn đề nguồn

của pháp luật nói chung

“Nguồn của pháp luật là tất cả các yếu

tố chứa đựng hoặc cung cấp căn cứ pháp lí cho hoạt động của cơ quan nhà nước, nhà chức trách có thâm quyển cũng như các chủ thể khác trong xã hội ’4 Theo đó, nguồn của pháp luật gồm: văn bản quy phạm pháp luật, tập quán pháp, tiền lệ pháp (án lệ) và các

* Giáo sư, Tiến sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội

E-mail: hoa.nguyen@hlu.edu.vn

1 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Li luận

chung về nhà nước và pháp luật, Nxb Tư pháp, Hà

Nội, 2019, tr 285.

TẠPCHÍLUẬT HỌC SỐ 4/2022 11

NGHỈÊN CỨU - TRA o ĐỎÌ

loại nguồn khác (điều ước quốc tế, các quan

niệm, chuẩn mực đạo đức xã hội, đường lối,

chính sách của lực lượng cầm quyền, các

quan điểm, tư tưởng, học thuyết khoa học

pháp lí, v.v )2

2 Trường Đại học Luật Hà Nội, sđd, tr 291 và các

trang tiếp theo.

3 về vấn đề này, xem: Nguyễn Anh Tuấn, “Bàn về

khái niệm nguồn của luật hình sự”, Tạp chí Khoa

học pháp lí, số 07(110)/2017, tr 74 và các trang

tiếp theo.

4 Đào Trí Úc, Luật hình sự Việt Nam, Quyển 1 -

Những vẩn để chung, Nxb Khoa học xã hội, Hà

Nội, 2000, tr 293 và các ttang tiếp theo.

5 Lê Văn Cảm, Những vấn đề cơ bản trong khoa học

luật hình sự (Phần chung), Nxb Đại học Quốc gia

Hà Nội, 2005, tr 154 và các trang tiếp theo.

6 Đào Trí Úc, sđd, tr 293.

7 Đào Trí Úc, sđd, tr 306.

8 Đào Trí Úc, sđd, tr 293.

9 Xem thêm: Đào Trí úc, sđd, tr 297.

10 “Từ trước đến nay, các giáo trình, bài giảng, đa sổ các công trình nghiên cứu đểu mặc nhiên quan niệm như vậy (quan niệm nguồn của pháp luật hình sự chi có thể là BLHS)”, Đao Trí úc, sđd, tr 294.

Theo đó, nguồn của pháp luật hình sự là

nguồn của pháp luật liên quan đến hoạt động

truy cứu trách nhiệm hình sự của các cơ

quan tiến hành tố tụng hình sự Đó là văn

bản quy phạm pháp luật hình sự, án lệ và các

loại nguồn khác

Hiện nay, ở Việt Nam, nguồn của pháp

luật hình sự có thể được hiểu theo các nghĩa

khác nhau3 Nguồn của pháp luật hình sự có

thể được hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp4;

theo nghĩa nguồn trực tiếp và nguồn gián

tiếp5 Cụ thể, “theo nghĩa hẹp, nguồn của

(pháp) luật hình sự chi bao gồm những căn

cứ trực tiếp quy định về những gì liên quan

đến tội phạm và hình phạt chỉ có thế là

những văn bản pháp luật hình sự”6 7 Trong

đó, văn bản pháp luật hình sự “ là văn bản

pháp luật do cơ quan quyền lực nhà nước

ban hành nhằm quy định cơ sở của trách

nhiệm hình sự, các nguyên tằc của việc áp

dụng trách nhiệm hình sự, quy định các tội

phạm và hình phạt đối với người phạm

tội ”1 Còn “theo nghĩa rộng, nguồn của luật hình sự là những căn cứ có giả trị áp dụng trực tiếp đổi với tẩt cả các phạm vi của việc thiết kế và thực hiện chính sách hình sự, cho việc lập pháp hình sự, cho hoạt động áp dụng pháp luật hình sự của các cơ quan và

cá nhãn khác nhau trong quá trình điều tra, truy tổ và xét xử, cho việc xây dựng và củng

cố ỷ thức pháp luật ”8.

Như vậy, theo nghĩa hẹp, nguồn của pháp luật hình sự chỉ gồm những văn bản quy phạm pháp luật chứa đựng các quy định

về tội phạm, về trách nhiệm hình sự và hình phạt Đó là các văn bản quy phạm pháp luật hình sự Theo nghĩa rộng, nguồn của pháp luật hình sự không chỉ là các văn bản quy phạm pháp luật hình sự mà còn là án lệ, Hiến pháp, các văn bản quy phạm pháp luật khác, các văn bản hướng dẫn cũng như các văn bản có liên quan khác9

Đây là hai phạm vi hiểu khác nhau về nguồn của pháp luật hình sự về nguyên tắc, khi nói đến nguồn của pháp luật nói chung cũng như của ngành pháp luật cụ thế nói riêng, trong đó có pháp luật hình sự đều cần phải hiểu theo nghĩa rộng Tuy nhiên, vì lí

do nhất định có thể giới hạn vấn đề theo nghĩa hẹp khi bàn về nguồn của pháp luật hình sự nhưng không được mặc nhiên coi nguồn của pháp luật hình sự chỉ là văn bản quy phạm pháp luật hình sự và ở Việt Nam chỉ la Bộ luật Hình sự (BLHS)10

12 TẠP CHÍLUẬT HỌC SỐ 4/2022

NGHIÊM CL I - TRA o ĐÓI

Trong phạm vi bài viết này và để phù

hợp với mục đích của bài viết, nguồn của

pháp luật hình sự được hiểu là các văn bản

quy phạm pháp luật có nội dung quy định về

tội phạm, về trách nhiệm hình sự và hình phạt,

bao gồm các quy định chung về tội phạm, về

trách nhiệm hình sự và hình phạt cũng như

các quy định về hành vi phạm tội cụ thể và

khung hình phạt có thể áp dụng cho các hành

vi phạm tội cụ thể11 Trong đó, quy định về

hành vi phạm tội cụ thể được hiểu là sự xác

định cũng như mô tả hành vi bị coi là tội

phạm và có thể đặt tên cho hành vi phạm tội

(tội danh)11 12; quy định về khung hình phạt

được hiểu là sự ấn định mức tối thiểu và

mức tối đa của các khung hình phạt có thể áp

dụng cho hành vi phạm tội đã được xác định

Tổng hợp các quy định chung cũng như quy

định về tội phạm và hình phạt cụ thể tạo

thành hệ thống quy phạm pháp luật hình sự

Với các quy phạm pháp luật này, các cơ quan

tiến hành tố tụng hình sự có đủ cơ sở pháp lí

để có thể tiến hành việc truy cứu trách nhiệm

11 Cách hiểu này quy định cách hiểu nội dung thứ hai

của bài viết Neu hiểu theo nghĩa này thì mở rộng

nguồn của pháp luật hình sự Việt Nam chỉ là mở

rộng nguồn chứa đựng quy phạm pháp luật hình sự

mà không phải là mở rộng nguồn nói chung Theo

nghĩa mở rộng nguồn nói chung, từ năm 2014, theo

Luật Tổ chức tòa án nhân dân Việt Nam đã mở

rộng nguồn của pháp luật hình sự khi thừa nhận án

lệ (Xem: Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP ngày

18/10/2015 của Hội đồng thẩm phán Toà án nhân

dân tối cao về quy trình lựa chọn, công bố và áp

dụng án lệ).

12 Việc đặt tội danh không phải là bắt buộc Ví dụ:

Trong BLHS Trung Quốc, các hành vi phạm tội chỉ

được mô tả mà không được đặt tên Xem: Đinh

Bích Hà (Dịch và giới thiệu), Bộ luật Hình sự của

nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, Nxb Tư

pháp, Hà Nội, 2007.

hình sự người phạm tội theo trình tự, thủ tục của pháp luật tố tụng hình sự

Cách hiểu trên đây về nguồn của pháp luật hình sự có thể được coi là tương đương với cách hiểu về nguồn của pháp luật hình sự theo nghĩa hẹp cũng như với cách hiểu về nguồn trực tiếp của pháp luật hình sự Theo cách hiểu này thì những văn bản quy phạm pháp luật có tính giải thích, hướng dẫn cũng như án lệ đều không phải là nguồn (trực tiếp) của pháp luật hình sự Các thông tư liên tịch hay các nghị quyết của Hội đồng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một hoặc một số điều luật của BLHS chỉ có

ý nghĩa làm rõ, giúp cơ quan áp dụng hiểu và

áp dụng thống nhất một số điều của BLHS

Ớ đây, các điều luật của BLHS mới là căn cứ pháp lí của hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự còn các thông tư liên tịch cũng như các nghị quyết của Hội đồng thẩm phán Toà

án nhân dân tối cao không phải là căn cứ pháp lí độc lập với các điều luật của BLHS

mà chỉ có ý nghĩa “đi cùng” các điều luật này Tương tự như vậy, các án lệ cũng không phải là căn cứ pháp lí độc lập với các điều luật của BLHS mà chỉ có ý nghĩa giải thích, hướng dẫn áp dụng điều luật cụ thể qua vụ

án cụ thể Như vậy, nguồn chứa đựng các quy phạm pháp luật hình sự và nguồn chứa đựng các quy định giải thích (giải thích chung hay giải thích qua vụ án cụ thể) thuộc hai loại khác nhau nên cần có sự phân biệt Ngoài ra, các luật thuộc các lĩnh vực khác nhau mà trong đó có các điều luật có thể được viện dẫn đến khi áp dụng điều luật

cụ thể của BLHS cũng không phải là nguồn

(trực tiếp) của pháp luật hình sự Ví dụ: Khi

xét xử các tội thuộc nhóm các tội xâm phạm

an toàn giao thông đường bộ theo BLHS,

TẠP CHÍ LUẬT HỌC SỐ4/2022 13

NGHIỀN CÚI - TRA o DÕI

Cần phải viện dẫn các điều luật có liên quan

của Luật Giao thông đường bộ hoặc khi xét

xử các tội thuộc nhóm các tội phạm về môi

trường, cần phải viện dẫn các điều luật có

liên quan của Luật Bảo vệ môi trường V.V

Các quy định này không phải là quy phạm

pháp luật hình sự mà vẫn là quy phạm pháp

luật của ngành luật tương ứng và có chức

năng điều chỉnh hoạt động của các chủ thể

trong lĩnh vực cụ thể

Tóm lại, nguồn của pháp luật hình sự

được hiểu trong bài viết này là nguồn của

pháp luật hình sự theo nghĩa hẹp Đó là các

văn bản quy phạm pháp luật chứa đựng các

quy phạm pháp luật hình sự - quy phạm xác

định tội phạm, quy định trách nhiệm hình sự

và hình phạt đối với tội phạm được xác định

2 Quy phạm pháp luật hình sự và

nguồn của pháp luật hình sự

Đe cập nguồn của pháp luật hình sự đòi

hỏi trước hết phải nói đến nội dung của quy

phạm pháp luật được chứa đựng trong đó

Nội dung của quy phạm pháp luật và hình

thức thể hiện quy phạm (nguồn của pháp

luật) là hai mặt của cùng vấn đề

về nội dung, quy phạm pháp luật được

chứa đựng trong nguồn của pháp luật hình sự

như trình bày trên là các quy phạm pháp luật

xác định hành vi bị coi là tội phạm, quy định

trách nhiệm hình sự và hình phạt cũng như

biện pháp hình sự phi hình phạt được áp

dụng đối với tội phạm đã được xác định Tập

hợp các quy phạm pháp luật có nội dung như

vậy tạo thành ngành luật hình sự hay được

gọi tắt là pháp luật hình sự Các quy phạm

pháp luật thuộc ngành luật hình sự hay có

thể được gọi tắt là các quy phạm pháp luật

hình sự gồm các quy định chung về tội phạm,

về trách nhiệm hình sự và hình phạt và các

quy định về từng tội cụ thể, về trách nhiệm hình sự và khung hình phạt đối với từng tội

cụ thể Trong đó, quy định chung là những quy định có tính chất là cơ sở cho việc quy định và áp dụng các quy định về các tội cụ thể cùng các khung hình phạt cụ thể, như khái niệm tội phạm, hệ thống hình phạt, nguyên tắc xử lí hình sự, hiệu lực của luật hình sự cũng như các chế định khác liên quan đến tội phạm và hình phạt như chế định đồng phạm, chế định thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình

sự, chế định miễn trách nhiệm hình sự V.V Quy định về từng tội phạm cụ thể được hiểu

là sự xác định cũng như mô tả hành vi bị coi

là tội phạm và có thể đặt tên cho hành vi phạm tội (tội danh)13; quy định về khung hình phạt được hiểu là sự xác định mức tối thiểu

và mức tối đa của các khung hình phạt có thể

áp dụng cho hành vi phạm tội cụ thể

13 Việc đặt tội danh không phải là bắt buộc Vỉ dụ: Trong BLHS Trung Quốc, các hành vi phạm tội chỉ được mô tà mà không được đặt tên Xem: Đinh Bích Hà (Dịch và giới thiệu), Bộ luật Hình sự của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, Nxb Tư pháp,

Hà Nội, 2007.

về hình thức, các quy phạm pháp luật hình sự được thể hiện và chỉ có thể tồn tại trên văn bản cụ thể Đó là các văn bản quy phạm pháp luật hình sự và được gọi là nguồn của pháp luật hình sự, là cơ sở pháp lí của việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với chủ thể cá nhân thực hiện tội phạm cũng như đối với chủ thể pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình sự

Như vậy, có thể nói một cách ngắn gọn, tội phạm và hình phạt phải được quy phạm pháp luật hình sự điều chỉnh và nội dung điều chỉnh được thể hiện trên văn bản pháp luật cụ thể là nguồn của pháp luật hình sự

NGHIÊN cú t - TRA o ĐÒI

Việc tội phạm và hình phạt được điều chỉnh

bởi pháp luật xuất phát từ 02 nguyên tắc

chung đã được thừa nhận là:

- Nguyên tắc “Nullum crimen sine lege”

(không có luật thì không có tội phạm); và

- Nguyên tắc “Nulla poena sine lege”

(không có luật thì không có hình phạt)

Các nguyên tắc trên đây đòi hỏi tội phạm

và hình phạt phải được pháp luật điều chỉnh

nhưng không đòi hỏi hình thức văn bản thực

hiện nhiệm vụ điều chỉnh này “Luật” được

nói trong hai nguyên tắc trên không đồng nhất

với “luật” là một hình thức văn bản quy phạm

pháp luật14 (mà trước đây, Việt Nam gọi là

đạo luật) mà chỉ có nghĩa là pháp luật hay quy

định của pháp luật nói chung15 Theo đó,

không chỉ luật mà văn bản quy phạm pháp

luật dưới luật cũng có thể là nguồn của pháp

luật hình sự khi trong đó chứa đựng các quy

phạm pháp luật hình sự - quy phạm có nội

dung xác định tội phạm và quy định hình

phạt16 Bên cạnh đó cũng có ý kiến cho rằng,

14 Xem: Hans-Heinrich Jescheck Thomas Weigend,

Giáo trình Luật hình sự - Phần chung, Nxb Duncker

& Humblot, Berlin, 1995, tr 115.

15 Trong cuốn “Luật hình sự Việt Nam, Quyển 1 -

Những vấn đề chung” của Nxb Khoa học xã hội,

Hà Nội, 2000, tác giả Đào Trí úc viết: “Việc xác

nhận và khăng định nguyên tắc pháp chế: “không

có tội phạm và không có hình phạt, nếu không có

luật” hoặc, nói cách khác “tội phạm và hình phạt

phải do luật hình sự quy định ”, khăng định căn cứ

duy nhất của việc xác định trách nhiệm hình sự là

pháp luật - pháp luật quy định hành vi tội phạm và

hình thức trách nhiệm hình sự đối với tội phạm

Ngoài pháp luật hình sự, không có gì có thể đóng

được vai trò đó ’’ (tr 294).

16 Thực tiễn lập pháp của Việt Nam trước đầy, cũng

như cùa một số quốc gia khác như Thụy Điển đều

thể hiện theo quan niệm này (xem: mục tiếp theo;

Điều 1 BLHS Thụy Điển) Xem: Trường Đại học Luật

Hà Nội, Bộ luật hình sự Thụy Điển, Nxb Công an

nhân dân, Hà Nội, 2010.

17 Trước đây, để phân biệt văn bản luật không phải là

bộ luật với bộ luật chúng ta có khái niệm đạo luật Hiện nay, khái niệm này không còn được dùng vì theo Điều 2 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật thi trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật chi có khái niệm luật mà không có khái niệm đạo luật Trong đó, luật được hiểu bao gồm cà bộ luật.

18 Lê Văn Cảm, sđd, tr 180.

19 Nguồn bổ sung cùa pháp luật hình sự được nói ở đây không bao gồm Hiến pháp mặc dù trong Hiến

do tính chất nghiêm khắc đặc biệt của chế tài hình sự nên các quy phạm pháp luật hình sự cần được thể hiện trong các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất ban hành Do vậy, nguồn của pháp luật hình sự phải là văn bản luật (bộ luật hoặc luật17) Theo đó, khi xác định nguồn của pháp luật hình sự theo nghĩa hẹp, một số tác giả thường mặc định là (đạo) luật hình sự và khang định: “Đạo luật hình sự là văn bản quy phạm pháp luật hình sự do cơ quan cao nhất thuộc nhóm quyền lập pháp của nhà nước ban hành, xác định những hành vi nào nguy hiểm cho xã hội là các tội phạm, cũng như cơ sở và những điều kiện của trách nhiệm hình sự, các hình phạt ”18 Như vậy,

theo quan điểm này, các quy phạm pháp luật hình sự không thể được thể hiện trong các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật

Tuy khác nhau trong xác định hình thức văn bản có thể là nguồn thể hiện các quy phạm pháp luật hình sự nhưng tất cả đều thống nhất về sự cần thiết phải pháp điển hoá

để có nguồn chính của pháp luật hình sự là BLHS Điều đó có nghĩa, BLHS là mục tiêu

và cũng là kết quả của quá trình phát triển của ngành luật hình sự nhưng nguồn của pháp luật hình sự không đồng nhất với BLHS BLHS chỉ được coi là nguồn chính và là cơ

sở thống nhất cho các nguồn bổ sung khác19

NGHIÊN CÚ L - TRA o ĐÔỈ

Theo đó, mô hình nguồn của pháp luật hình

sự gồm trung tâm là BLHS và hồ trợ “trung

tâm” là luật hình sự đơn lẻ và luật hình sự

phụ với vai trò là hai nguồn bổ sung2

pháp của một số quốc gia có một số quy phạm pháp

luật hình sự như quy định về việc Tổng thống

không phải chịu trách nhiệm hình sự (Điều 68 Hiến

pháp Cộng hoà Pháp) hoặc quy định về việc bãi bỏ

hình phạt tử hình (Điều 102 Hiến pháp Cộng hoà

Liên bang Đức) V.V về vấn đề này xem: Hồ Sỹ

Son, “Nguồn của pháp luật hình sự nhìn từ góc độ

so sánh pháp luật hình sự một số nước trên thế giới”,

Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 6(326)/2015.

20 Khái niệm luật hình sự đơn lẻ hay luật hình sự đơn

hành hay luật hình sự riêng lẻ là khái niệm đã được

nói đến nhiều và khá quen thuộc ở Việt Nam

Trong khi đó, khái niệm luật hình sự phụ là khái

niệm mới được nói đến ở Việt Nam Khái niệm này

lần đầu tiên được đề cập tại Hội thảo quốc tế: Pháp

luật hình sự cùa Việt Nam và Trung Quốc trong bối

cảnh hội nhập quốc tế, được tổ chức tháng 01/2013

tại Trường Đại học Luật Hà Nội.

21 Đào Trí Úc, sđd, tr 308.

22 Reinhart Maurach & Heinz Zipf, Luật hình sự - Phần Chung, Nxb C.F Muller Juristischer Verlag, Heidelberg, 1992 (Bản tiếng Đức), tr 102.

23 về tính ổn định của BLHS, xem: Nguyễn Văn Cương (chủ biên), Tinh ôn định của pháp luật - Nhận thức, thực tiễn và giải pháp đối mới, Nxb Chính trị quốc

gia-Sự thật, Hà Nội, 2021, tr 28 và các trang tiếp theo; tr 99 và các trang tiếp theo.

24 Trước năm 1985, nguồn của pháp luật hình sự Việt Nam là các luật hình sự đơn lẻ như sắc luật, pháp lệnh V.V

Trước hết, về BLHS, đây là văn bản luật

mà trong đó tập hợp đầy đủ hoặc tương

đối đầy đủ các quy phạm pháp luật hình sự,

" là hình thức pháp điển hoả cao nhất của

pháp luật hình sự, tập trung trong đó toàn

bộ (hoặc hầu hết) các quy định về tội phạm

và về trách nhiệm hình sự và hình phạt ”2 Ớ

mức tối đa lí tưởng, BLHS cần chứa đựng

toàn bộ các quy phạm pháp luật hình sự Tuy

nhiên, đây là điều quá khó để có thể đạt

được một cách có hiệu quả Do vậy, yêu cầu

được đặt ra cho BLHS chỉ là tập hợp đầy đủ

ở mức tối đa các quy định chung về tội

phạm, về trách nhiệm hình sự và hình phạt;

còn đối với các quy định về tội cụ thể và

khung hình phạt cụ thể, BLHS chỉ cần thể

hiện cấu thành tội phạm và khung hình phạt

của các nhóm tội thông thường - Các nhóm

tội không thuộc các lĩnh vực chuyên biệt

Theo đó, ‘‘việc kết hợp vào BLHS tẩt cả các

cấu thành tội phạm cần thiết phát sinh trước hoặc sau khi có BLHS là không khả thi và không có ỷ nghĩa”20 21 22. Việc kết hợp này không chỉ ảnh hưởng đến tính ổn định của BLHS23 vì phải thường xuyên bổ sung, sửa đổi các điều luật cho phù hợp với tình hình tội phạm bị thay đổi do sự phát triển của các lĩnh vực chuyên biệt mà có thể còn ảnh hưởng đến tính đáp ứng kịp thời của pháp luật hình sự do sự chậm trễ bổ sung, sửa đổi các quy định về các tội thuộc lĩnh vực chuyên biệt mới phát sinh hoặc có sự thay đổi do sự phát triển của xã hội nói chung Khác với BLHS, mỗi luật hình sự đơn lẻ chỉ có một số quy phạm pháp luật hình sự về một tội, một nhóm tội hay về vấn đề chung nào đó của pháp luật hình sự Mỗi luật hình

sự đơn lẻ như vậy có thể giữ vai trò bổ sung cho BLHS trong trường hợp có BLHS; còn trong trường hợp không có BLHS thì mỗi luật hình sự đơn lẻ là một bộ phận và cùng với các luật hình sự đơn lẻ khác hợp thành nguồn của ngành luật hình sự24 Trong trường hợp bổ sung cho BLHS, các quy phạm pháp luật hình sự trong các luật hình sự đơn lẻ có the có nội dung thuộc Phần chung của ngành luật hình sự nhưng cũng có thể có nội dung

về tội cụ thể (mô tả cấu thành tội phạm và xác định các khung hình phạt) Vỉ dụ: Ở Cộng

NGHIÊN CL V - TRAO Đõ I

hoà Liên bang Đức, bổ sung cho BLHS (năm

1871) có Luật Tòa án người chưa thành niên

(năm 1974) và Luật Hình sự quân sự (năm

1974) Hai luật này có nội dung tương tự

như nội dung của Chương XII (Những quy

định đối với người dưới 18 tuổi phạm tội) và

Chương XXV (Các tội xâm phạm nghĩa vụ,

trách nhiệm của quân nhân ) trong BLHS

Việt Nam năm 2015 Tương tự như vậy, ở

Cộng hoà Áo, bổ sung cho BLHS (năm 1974)

có Luật liên bang về trách nhiệm của đơn vị

về các tội phạm (năm 2005) được gọi tắt là

Luật Trách nhiệm của đơn vị25 Luật này có

nội dung tương tự như nội dung Chương XI

(Những quy định đối với pháp nhân thương

mại phạm tội) trong BLHS Việt Nam năm 2015

Tóm lại, luật hình sự đơn lẻ là văn bản

quy phạm pháp luật quy định một hoặc một

số vấn đề chung của pháp luật hình sự hoặc

một hoặc một số tội cụ thế và các khung

hình phạt cụ thể

Khác với luật hình sự đơn lẻ, luật hình sự

phụ không tồn tại là một văn bản quy phạm

pháp luật hình sự cụ thể mà là tổng hợp các

quy phạm phạm pháp luật hình sự được thể

hiện ở các văn bản quy phạm pháp luật khác

nhau mà các văn bản quy phạm pháp luật

này có nội dung chính là điều chỉnh các lĩnh

vực khác nhau của đời sống xã hội và

thường được gọi là các văn bản quy phạm

pháp luật chuyên ngành hay là các luật

chuyên ngành26 Các luật chuyên ngành chứa

25 về nội dung của Luật này, xem: Nguyễn Ngọc Hòa

(chù biên), Trách nhiệm hình sự của pháp nhân

thương mại - Nhận thức cần thong nhất?, Nxb Tu

pháp, Hà Nội, 2020, tr 239 và các trang tiếp theo.

20 Các luật chuyên ngành ở đây được hiểu là các văn

bản quy phạm pháp luật thuộc các ngành luật như

ngành luật dân sự, ngành luật môi trường, ngành

luật đất đai V.V Trong các luật của một ngành luật

đựng trước hết các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực chuyên ngành và bên cạnh đó còn có quy phạm pháp luật hình sự là các quy phạm xác định các hành vi vi phạm quy định của quy phạm pháp luật chuyên ngành là tội phạm và quy định các khung hình phạt có thể áp dụng cho các vi phạm bị coi là tội phạm này Như vậy, trong các luật chuyên ngành như Luật Đất đai, Luật Môi trường hay Luật Ngân hàng v.v có thể có hai loại quy phạm pháp luật khác nhau - quy phạm pháp luật chuyên ngành và quy phạm pháp luật hình sự Do vậy, có tác giả coi các luật chuyên ngành có quy phạm pháp luật hình sự là các văn bản có tính “hỗn họp” Đó là hồn họp giữa nội dung điều chỉnh lĩnh vực hoặc một số lĩnh vực kinh tế-xã hội nhất định với nội dung " quy định

các biện pháp trách nhiệm hình sự và áp dụng hình phạt trên cơ sở xác định các mức

độ trách nhiệm pháp lí khác nhau Các nội dung chứa đựng quy phạm pháp luật hình sự này còn được gọi là các điều luật hình sự’’21

Do việc quy định tội phạm và hình phạt chỉ

là một nội dung kèm theo trong các luật chuyên ngành nên các luật thuộc loại này có thể được gọi là luật có quy phạm pháp luật hình sự Các quy phạm pháp luật hình sự trong các luật này là các quy phạm quy định tội phạm cụ thể và khung hình phạt cụ thể

có thể có luật chung và luật chuyên biệt V.V Hiện nay, có nhiều cách hiêu khác nhau về luật chuyên ngành Tuy nhiên, ranh giới giữa luật chung, luật chuyên ngành hay luật chuyên biệt chi có tính tương đối Xem: Lê Bình, Dự thảo Luật Báo vệ môi trường (sừa đôi): Là luật chung hay luật chuyên ngành?, Báo điện tử Đại biểu nhân dân, https://www.daibieunhandan.vn/la-luat-chung-hay- luat-chuyen-nganh-pydqguyaOa-33897, truy cập 25/4/2022.

27 Đào Trí Úc, sđd, tr 306, 307.

NGHIÊN CỦI - TRAO ĐỎI

Đây là điểm khác thứ hai của luật hình sự

phụ so với luật hình sự đơn lẻ

Tóm lại, luật hình sự phụ là tổng hợp các

quy phạm pháp luật hình sự được thể hiện ở

các luật chuyên ngành và có nội dung xác

định tội phạm cụ thể và quy định các khung

hình phạt cụ thể

Trong thực tiễn lập pháp của các quốc

gia, luật hình sự phụ là tương đối phổ biến

hơn so với luật hình sự đơn lẻ Khi quốc gia

đã có BLHS thì luật hình sự đơn lẻ chỉ có

tính cá biệt, trong khi luật hình sự phụ lại rất

phát triển cùng với sự phát triển của các luật

chuyên ngành đáp ứng nhu cầu cần được

điều chỉnh kịp thời và phù hợp bằng pháp

luật của các lĩnh vực khác nhau đang trong

sự phát triển không ngừng O đây, có thế lấy

một số ví dụ cụ thể: Theo các nhà khoa học

của Cộng hoà Liên bang Đức, ở quốc gia này

có số lượng lớn các luật thuộc các lĩnh vực

chuyên ngành chứa đựng các quy phạm pháp

luật hình sự - quy phạm quy định hành vi vi

phạm các luật này mà có thể bị xử lí bằng

hình phạt28 Trong số các luật này có một số

luật như Luật Công nghệ gen (năm 1990),

Bộ luật về Lương thực, thực phẩm (năm

2005), Luật Giao thông đường bộ (sửa đổi

năm 2020), V.V Các luật này có nội dung

chính là điều chỉnh các vấn đề thuộc lĩnh vực

chuyên ngành nhung trong đó có một hoặc

một số điều luật xác định những hành vi bị

coi là tội phạm cũng như quy định các biện

pháp trách nhiệm hình sự kèm theo, trong đó

có hình phạt Những điều luật quy định về

tội phạm trong các luật chuyên ngành này là

bộ phận của các luật chuyên ngành nhưng lại

có ý nghĩa góp phần đảm bảo cho các luật

28 w Gropp, Luật hình sự Phần chung, Nxb springer,

2005, in lần thứ 3, tr 81 và trang tiếp theo.

29 Nguyễn Ngọc Hoà (chủ biên), Trách nhiệm hình sự

của pháp nhân thương mại - Nhận thức cần thông nhất?, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2020, tr 241.

30 về Luật hình sự phụ ở Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, xem: Hạ Dũng (chủ biên), Nghiên cứu so sảnh lập pháp hình sự Trung Việt, Nxb Pháp luật

(Trung Quốc), 2014, (song ngữ Trung Việt), tr 151

và các trang tiếp theo.

31 Điều 8 BLHS Nhật Bản quy định: “Các quy định

chung của phần này cũng có thế được áp dụng đối với các tội phạm mà hình phạt được ghi nhận bởi các luật hoặc quy định khác, Xem: BLHS Nhật

Bản (bản tiếng Anh) tại https://www.japaneselaw translation.go.jp/en/laws/view/3 5 81 /en#j e_pt 1, truy cập 25/4/2022.

32 Xem: Nguyễn Ngọc Hoà (chủ biên), Trách nhiệm hình sự của pháp nhăn thương mại - Nhận thức cần thống nhất?, sđd, tr 262 và các trang tiếp theo.

chuyên ngành được tuân thủ trong thực tế Ở Cộng hoà Áo, " Phần riêng của BLHS Ao quy định về 25 nhóm hành vi bị xử phạt (Ngoài ra), còn có một số nhóm tội phạm khác và những nhóm tội phạm này được quy định trong các luật hình sự phụ, như Luật Thông tin, Luật Thực phấm, Luật Hình sự tài chỉnh ”29 Tương tự như vậy, ở Cộng hoà nhân dân Trung Hoa cũng có số lượng luật hình sự phụ tương đối lớn30; Nhật Bản cũng xác định nguồn của pháp luật hình sự gồm cả Luật hình sự phụ31 Điều đặc biệt là trách nhiệm hình sự của pháp nhân về các tội cụ thể đều được thể hiện ở Luật hình sự phụ32 Tóm lại, nguồn của ngành luật hình sự

có thể là bộ luật hình sự, các luật hình sự đơn lẻ (chỉ có quy phạm pháp luật hình sự)

và các luật chuyên ngành có quy phạm pháp luật hình sự (quy phạm pháp luật hình sự như

là quy phạm kèm theo các quy phạm pháp luật chuyên ngành để đảm bảo tính khả thi của các quy phạm này) Nhiều quốc gia trên thế giới xây dựng ngành luật hình sự theo hướng có BLHS và các luật có quy phạm

18 TẠPCHÍ LUẬT HỌC SỐ 4/2022

NGHIÊN cứư - TRAO ĐỠI

pháp luật hình sự33 Trong đó, BLHS quy

định những vấn đề chung về tội phạm, về

trách nhiệm hình sự và hình phạt cũng như

quy định những tội danh thông thường, còn

các luật có quy phạm pháp luật hình sự quy

định tội thuộc những lĩnh vực chuyên biệt

33 Quan điểm này có thể được thể hiện rõ trong điều

luật định nghĩa khái niệm tội phạm cùa BLHS Vi

dụ: Điều 1 BLHS Thuỵ Điển quy định: “Tội phạm

là hành vi được quy định trong Bộ luật này hoặc luật

hoặc các văn bản pháp luật khác ” (Xem: BLHS

Thuỵ Điển, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2010);

Điều 3 BLHS Cộng hoà nhân dân Trung Hoa quy

định: “Chi những hành vi mà pháp luật quy định rõ

ràng là hành vi phạm tội thì người có hành vi đó mới

bị kết án hoặc bị xử phạt ” (Xem: BLHS Cộng hoà

nhân dân Trung Hoa, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2007;

Điều 1 BLHS Cộng hoà Liên bang Đức quy định:

Một hành vi chỉ có thể bị xử phạt nếu việc xử phạt

đã được luật quy định trước khi hành vi được thực

hiện (Xem: BLHS Cộng hoà Liên bang Đức, Nxb

Công an nhân dân, Hà Nội, 2010); V.V

34 Xem: Thông tư số 442-TTg ngày 19/01/1955 của Thủ tướng Chính phủ; Chi thị số 772-TATC ngày 10/7/1959 của Toà án nhân dân tối cao.

3 Nguồn của pháp luật hình sự Việt

Nam từ năm 1945 đến nay

- Trước năm 1986 - thời điểm BLHS năm

1985 có hiệu lực, Việt Nam không có cả bộ

luật hình sự lần (đạo) luật hình sự Văn bản

quy phạm pháp luật chứa đựng các quy

phạm pháp luật hình sự và được coi là nguồn

của ngành luật hình sự trong giai đoạn này

chỉ bao gồm những văn bản dưới luật, trong

đó chủ yếu là các pháp lệnh Trong giai đoạn

này, các pháp lệnh được áp dụng là Pháp lệnh

Trừng trị các tội phản cách mạng (năm 1967),

Pháp lệnh Trừng trị các tội xâm phạm tài sản

xã hội chủ nghĩa và Pháp lệnh Trừng trị các

tội xâm phạm tài sản riêng của công dân (năm

1970), Pháp lệnh Trừng trị tội hối lộ (năm

1981), Pháp lệnh Trừng trị các tội đầu cơ,

buôn lậu, làm hàng giả, kinh doanh trái phép

(năm 1982) V.V Văn bản quy phạm pháp luật

quy định được nhiều nhóm tội phạm trong

giai đoạn này là sắc luật số 03 năm 1976 Trong đó, các nhóm tội phạm được quy định một cách đơn giản gồm: Các tội phản cách mạng, các tội xâm phạm tài sản công cộng, các tội xâm phạm thân thể, nhân phẩm, sức khoẻ, tài sản riêng của công dân, các tội kinh

tế, các tội chức vụ, hối lộ và các tội xâm phạm trật tự, an toàn công công Ngoài các pháp lệnh và sắc luật kể trên, thông tư cũng được coi là nguồn của ngành luật hình sự34 Tóm lại, trong giai đoạn này, nguồn của pháp luật hình sự Việt Nam không bó gọn trong một văn bản quy phạm pháp luật mà gồm nhiều văn bản quy phạm pháp luật thuộc các hình thức văn bản khác nhau và tất

cả đều thuộc Luật hình sự đơn lẻ

- Từ năm 1986, Việt Nam xác định văn bản quy phạm pháp luật duy nhất được phép quy định tội phạm, trách nhiệm hình sự và hình phạt là BLHS Điều này được thể hiện rất rõ tại quy định về khái niệm tội phạm trong cả ba bộ luật - BLHS năm 1985, BLHS năm 1999 và BLHS năm 2015 Cả ba bộ luật này, khi định nghĩa khái niệm tội phạm tại Điều 8 đều khẳng định tội phạm là hành vi nguy hiếm cho xã hội “được quy định trong

bộ luật Tương tự như vậy, trong ba bộ luật này, điều luật quy định về cơ sở cũa trách nhiệm hình sự đều khẳng định: “Chì

người nào phạm một tội đã được BLHS quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự”

(khoản 1 Điều 2 BLHS năm 2015) Như vậy, theo các BLHS của Việt Nam, nguồn của pháp luật hình sự Việt Nam là BLHS và không có các nguồn khác, không có văn bản quy phạm pháp luật nào được phép có quy

NGHIÊN cứt - TRA o ĐỜI

phạm pháp luật hình sự, không có luật hình

sự đơn lẻ cũng như luật hình sự phụ

Do bị ràng buộc bởi quy định này mà tất

cả các luật khác chỉ có thể chỉ dẫn đến BLHS

trong trường hợp muốn xác định trách nhiệm

hình sự cho những hành vi vi phạm quy định

của luật ở mức phải bị coi là tội phạm Đó là

các luật phòng chống các nhóm hành vi nguy

hiểm cho xã hội nhất định (sau đây được gọi

tắt là các luật phòng, chống) như: Luật Phòng,

chống ma tuý; Luật Phòng, chống bạo lực

gia đình; Luật Phòng, chống tham nhũng;

Luật Phòng, chống buôn bán người V.V

cũng như là các luật chuyên ngành như Luật

Bảo hiểm xã hội; Luật Bảo vệ môi trường;

Luật Đất đai V.V Theo đó, các luật phòng,

chống và các luật chuyên ngành khi được

ban hành cũng như khi được sửa đổi luôn đặt

ra yêu cầu tội phạm hoá cũng như phi tội

phạm hoá những hành vi vi phạm nhất định

cho BLHS và yêu cầu này ngày càng phát

triển về tốc độ và phạm vi cùng với sự phát

triển của xã hội nói chung Tuy nhiên, khả

năng của BLHS đáp ứng các yêu cầu này là

có giới hạn Từ đó, phát sinh nhu cầu cần

phải mở rộng nguồn của pháp luật hình sự

Khi tiến hành soạn thảo BLHS năm 1999

thay thế cho BLHS năm 1985, vấn đề giữ

nguyên không cho phép hay cho phép các

luật khác cũng có quy phạm pháp luật hình sự

đã được đặt ra Tuy nhiên, ngay từ đầu, vấn

đề này đã được đưa ra ngoài phạm vi sửa đổi

Vấn đề mở rộng nguồn của pháp luật hình

sự tiếp tục được đưa ra khi soạn thảo BLHS

năm 2015 thay thế cho BLHS năm 1999

Theo đó, cần “nghiên cứu khả năng mở rộng

nguồn của luật hình sự theo hướng tội phạm

và hình phạt không chỉ được quy định trong

BLHS mà còn cỏ thế được quy định trong các

luật chuyên ngành ”35 Trong lần sửa đổi này,

đã có bước tiến xa hơn trong việc xem xét mở rộng nguồn của pháp luật hình sự khi ban soạn thảo đã có sự nhất trí với việc cho phép các luật khác cũng được quy định tội phạm

và hình phạt36 Tuy nhiên, kết quả cuối cùng vẫn không như mong đợi37 BLHS năm 2015 vẫn khẳng định sự “độc quyền” của mình trong quy định tội phạm và hình phạt

35 Bộ Tư pháp, Báo cáo kết quả tổng kết thực tiền thi hanh BLHS, thấngO2/2OÌ5,tr.33.

36 về hoạt động nghiên cứu khoa học liên quan đến vấn đề này, có thể nêu một số ví dụ: Nguyễn Ngọc Hoà, “Nguồn của pháp luật hình sự - những yêu cầu được đặt ra cho pháp luật hình sự Việt Nam”,

Tạp chí Luật học, số 7/2011; Nguyễn Ngọc Hoà,

“Các định hướng sửa đổi, bổ sung BLHS Việt Nam”, Tạp chí Luật học, số 4/2013; Bộ Tư pháp,

Khả năng mở rộng nguồn của luật hình sự, Tọa

đàm của Hội đồng khoa học Bộ (4/2014); Hồ Sỹ Sơn, “Nguồn của luật hình sự nhìn từ góc độ so sánh pháp luật hình sự một số nước trên thế giới”,

Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 6(326)/2015.

37 Bộ Tư pháp, Báo cáo về việc tiếp thu và giải trình ỷ

kiến của Hội đồng thấm định đối với dự án BLHS (sửa đổi), tháng 02/2015.

4 Mở rộng nguồn của pháp luật hình

sự - cơ sở lí luận và thực tiễn

Bó hẹp nguồn của pháp luật hình sự chỉ

là BLHS là quan niệm không đúng về mặt lí luận nhưng có thể phù hợp với thực tế khi ban hành BLHS đầu tiên năm 1985 Khi đó, BLHS này có thể đáp ứng được yêu cầu chống và phòng ngừa tội phạm Tuy nhiên, với sự phát triển của xã hội và song hành với

nó là diễn biến ngày càng phức tạp của tình hình tội phạm, BLHS với vị trí là nguồn duy nhất của pháp luật hình sự ngày càng không đáp ứng được kịp thời và đầy đủ yêu cầu chống và phòng ngừa tội phạm BLHS năm

1985 là kết quả của việc pháp điển hoá, đánh dấu bước ngoặt trong lịch sử lập pháp hình

20 TẠPCHÍLUẬT HỌC SỐ 4/2022