Tội phạm ma túy ở châu phi và kế hoạch hành động của liên minh châu phi

NGHIÊN CỨURESEARCH Tội phạm ma túy ở châu Phi Kiều Thùy Dương Khoa Cảnh sát Phòng chống Tội phạm về Ma túy, Học viện cảnh sát Nhân dân Theo Liên hợp quốc, các hoạtđộngmua bán và sử dụng

NGHIÊN CỨU

RESEARCH

Tội phạm ma túy ở châu Phi

Kiều Thùy Dương

Khoa Cảnh sát Phòng chống Tội phạm về Ma túy, Học viện cảnh sát Nhân dân

Theo Liên hợp quốc, các hoạtđộngmua bán và sử dụng trái phép chấtma túy ởchâu Phi luônở mức cao nhất,có tới 87%tổng số thuốc phiện dượcphẩm tịch thu được trên thế giới vào năm2018 là ở châu Phi Năm 2019, Liên minh châu Phi (AU) đã thông qua Kế hoạch hành động về phòng chốngtội phạm và

kiểm soát ma túy (2019 - 2023) nhằmphòngchốngmuabán và sử dụng ma túy dưới mọi hình thức ở khu vực này Tuy nhiên, những rào cảnvề chính sách vànhững khó khăn trong thu thập thông tin liên quan đến

ma túy ở châu Philànhững nguyên nhânchính khiến những nỗlực trong phòng chốngtộiphạm vàkiểm

soát ma túyở châu lụcnàygặpnhiều thách thức

Ma túyvà tội phạm ma túy có liên quan chặt chẽ

theo nhiều cách khác nhau Một cách trựctiếp, tội

phạm liên quan đến ma túy là tội sở hữu, sản xuất và

phân phối cácloại ma túyđược phân loại là có khả

nănglạm dụng và thuộccácloạithuốc bấthợp pháp

như cần sa, cocaine, heroin, morphine và ampheta­

mine.Mặt khác, ma túy cũng liên quanđếntộiphạm

vì buôn bán, sản xuất, tàng trữ ma túy thường được

thựchiệnvà kiểm soát bởi các băng đảng ma túy, tội

phạm cótổ chứcvà băng nhóm, tạo ra các hoạt động

bất hợp pháp

Với cách xác định đó, thực trạng sửdụngma túy

và cácvụ tịch thu ma túy lớn ở châu Phi phảnánh

tình hình tộiphạmma túy ở châu lục này.Theo Văn

phòng Liên hợp quốc về Tội phạm và Ma túy

(UNODC),năm 2016 có khoảnghơn 34triệungười

sử dụng cần sa và 1,8triệu người sửdụng cocaine ở

khu vựcTây Phi và Trung Phi Việc tiêuthụ vàtiêm

chíchheroin đang gia tăng ởĐông Phi vàNam Phi,

do không có các dịch vụ ytế cần thiết đã làm tăngtỷ

lệ lây truyền HIV và viêm gan ở nhữngngười tiêm

chích ma túy, đặc biệt phụ nữ và thanh niên (UN,

2018) Cho đến nay, tiêu thụ và buôn bán ma túy

diễn ra trên cảnăm khu vực là Bắc Phi, Trung Phi,

Nam Phi, Tây Phi và Đông Phi Việc sử dụng ngày

càngnhiều cocaine, tramadol, chất kích thích dạng

amphetamine (ATS)và cácchất kích thích thần kinh

mới (NPS) cũng diễn ra trên toàn lục địa

Các nhà nghiên cứu ước tính rằng, số người sử

dụng ma túy ở khuvực châuPhi cận Sahara sẽtăng

gần 150% trong ba thập kỷtới Nghĩa là đến năm

2050 sẽ có thêm 14triệu người châu Phi sử dụng

ma túy bấthợppháp, nâng tổng số 23 triệu người ở

châu Phi cậnSahara sử dụng ma túy Trongđó, Đông

Phi sẽ là khu vực có mức tăng mạnh nhất về tỷ lệ dân sốsửdụngma túy bất hợp pháp, Tây Phi vẫn là thịtrườngma túylớn nhất lục địavới số người sử

dụng ma túy được dự báo sẽ tăng hơn gấp đôi (từ khoảng 5,7 triệu người vào năm 2018 lên 13 triệu

ngườivào năm 2050) (ENACT, 2019) Điều nàycho thấy châu Phi trở thành một thịtrườnghấp dẫn cho việc buôn bán ma túy, thúc đẩy việc sản xuất trái

phép chất ma túy trên toànchâu lục

Do là địa bàn chung chuyển, nơima túyquá cảnh

trêncáctuyếnđường buôn bánra thế giới nênhiện

tượng ma túy ở châu Phi ngày càng trở nên nguy

hiểm Theo Báo cáo Ma túy thế giới năm 2017 của Liên hợp quốc, 2/3 lượng cocaine được buôn lậu giữa Nam Mỹ và châu Âu đi qua Tây Phi, cụ thể là Benin, Cape Verde, Ghana, Guinea-Bissau, Mali,

Nigeria và Togo Kenya, Nigeria và Tanzania là một trong những quốc gia cólưu lượngthuốc phiện cao

nhất đi từ Pakistanvà Afghanistan đến các điểm đến

ở phương Tây (The Africa Center for Strategic Studies, 2017)

Vận chuyển thuốc phiện ngày càng tăng qua Tây Phi,trên đường đến các thị trường châuAu và Bắc

Mỹ Các vụ bắtgiữ tội phạm buônbán heroin đang

gia tăng ởkhắp khu vực, đặc biệt là ở các sân bay

Lagos ở Nigeria, Accra ở Ghana và Cotonou ở Benin, tếp đó là Ouagadougou ở Burkina Faso, Lome

Togovà Bamako ở Mali

Thịtrường ma túy nảy sinh và hội tụ nhiều các

hoạtđộng bất hợpphápkhác từrửa tiền đếnbuôn người và khủngbố, là mối đe dọa xuyên quốc gia lớn

ở châu Phi Trong đó, nhiềucuộcxung đột và khủng

bố ở châu Phi được cung cấptiền từcáchoạt động buôn bán ma túy Theo (The Africa Center for

Strategic Studies, 2017), cáctổ chức khủng bố trên lục địanày đã kiểmsoátcáctuyến đườngbuôn bán

n,

đi

ma túy ở châuPhi để kiếm tiền Thị trường ma túy

còn trở thành nơi hợp tác và cạnh tranh giữa các

nhóm tộiphạm có tổ chức trên khắp các quốc gia Ở

châu Phi, sự tham gia của các nhómtội phạm có tổ

chức tập trung xung quanh thị trường cocaine,

heroin và cần sa

Dựa trên quan điểm cho rằng hành vi chống đối

xã hộicó thể góp phần vàotội phạm, nghiên cứu của

(Priviledge Cheteni và cộng sự, 2018) chỉ rõ, tội

phạm liên quan đến ma tuý thúcđẩy ngườiphạm tội

phạm nhiều tội khác nhau Mặt khác,tội phạm liên

quan đến ma túy thường liênquanđến nghèo đóivà

bất bình đẳng; nghèođói, bấtbình đẳng và thunhập

có ảnh hưởng đến tội phạm liên quan đếnma túy;

tối phạm vềma tuýđược thực hiện do người phạm

tội tìmthấycơhội để thực hiện

Trước thực trạng ma túy và tội phạm ma túy

Igày càng phức tạp ở châuPhi, một sốgiải pháp đã

tược thực hiện ở phạmvi khuvực, trong đó có thể

kể đến Sáng kiến Bờ biển Tây Phi (WACI) được các

nhà lãnh đạo Tây Phithành lập năm 2009 WACIsử

dụng phương pháp tiếp cận đa phương để tăng

cường các cơ quan thực thi pháp luật và công lý

cũng như quản lýcác đơn vị tội phạm xuyên quốc

gia ở mỗi quốc gia trong số bốn quốc gia để phối

hợp liên ngành, hợp tác xuyên biên giới và hành

động chung Nhờ đó, các vụ bắt giữ số lượng lớn

cotaine trong khu vực bắt đầu giảm (ước tính

khoảng 18 tấn cocaine được chuyển qua khu vực

vàonăm 2010, so với47 tấn năm 2007) (TheAfrica

Center for StrategicStudies, 2017)

Bên cạnh đó, từnăm 1996, AU đã thôngqua các

kế hoạch hành động để giảiquyết vấn đề kiểm soát

ma túy và phòng chống tội phạm ma túytrên toàn

lục địa, các cơ chế thể chế tại các quốc gia thành

viêp, cộng đồng kinh tế khu vực và tạiủy ban AU đã

được thành lập để điều phối các hoạt động kiểm

soátt và phòng chống ma túy (AU, 2019)

t

túy

huôn khổ của AUPA (2019-2023) phù hợp và

In ánhlậptrường chung với: (i) Chươngtrình Nghị

sự 2063 củaAU; (ii) Phiên họp đặcbiệtcủa UNGASS

6 về vấn đề matúy thế giớivà; (iii) Mục tiêu Phát

triểilibềnvữngcủa LHQ đến năm 2030 (SDG)

Mụctiêu: Cảithiện sức khỏe, an ninhvà phúc lợi

kinh tế - xã hộicủa người dân châu Phibằng cách

giảiquyết vấn nạn buôn bán ma túy và sửdụng ma

túy dưới mọi hình thức, ngăn chặn sự gia tăng của

viẹc

quy

phả

201

sử dụng ma túy Kế hoạch được soạn thảo từ

trình tham vấn các quốc gia thành viên (Cơ

quan Chính sáchAU xác nhận và thông qua) Ma trận

thựờhiện bao gồm cấp châu lục, khuvực và quốc gia

dựatrên 9trụ cột sau đây (AU, 2019):

Trụ cột 1: Các biện pháp để giải quyết vấn đề giảm nhucầusửdụngthuốc vàcác vấnđề sức khỏe liên quan đến việc sử dụngma túy

Trụ cột 2: Tiếp cận và cung cấp các chất được

kiểm soát để tạo điều kiện thuận lợi cho các mục đích ytế và khoa học, đồng thời ngăn chặn sự tiếp

cậncác loại thuốc này nhằm mục đích phi y tế Trụ cột 3: Các biệnpháp để giải quyết tình trạng

cungcấp ma túy,chống lại cáctác nhân tạo điềukiện

cho buôn bánmatúy:vũkhí, tham nhũng và rửa tiền Trụ cột 4: Các biện pháp nhằm phòng ngừa tội

phạm và cảicách tư pháp hình sự Trụcột 5: Các vấn đề xuyên suốt tập trungvào

ma túy vàquyềncon người liênquan đến tất cả các

nhóm dễ bị tổn thương, đặc biệt làthanh niên, phụ

nữ, trẻ em Trụcột 6: Xử lý các vấn đề thực tiễn đang phát triển: (như phân phối vàsử dụng các chất kíchthích thầnkinhmới (NPS), chấtkích thích dạng ampheta­

mine (ATS))

Trụ cột 7: Phát triển cácphương tiệnsinhkế thay thế cho người dân (đặc biệt là nông dân khu vực nông thôn): Giáo dục nghề nghiệp và đào tạo tạo việc làm chothanh niênvà phụ nữ, phát triển cơsở

hạ tầng kinh tế vàxãhội

Trụ cột 8: Tăng cường hợp tác quốc tếvà khu vực dựa trên nguyên tắc trách nhiệmchung

Trụ cột 9: Tăng cường quản lý, giám sát,báo cáo,

và đánh giá cấp châu lục, khu vực vàquốc gia đốivới

AUPA (2019 - 2023) Tiến độ thực hiện AUPA (2019 - 2023) được

đánh giá hai năm một lần Các nước thành viên sẽ báo cáo hai nămmột lần về tiến độ của họtrongviệc thực hiện AUPA vàbáo cáodịch tễ học ma túy quốc giahàngnăm Các báo cáo này được đánh giá thông qua một diễn đàn của Bộ Y te, Dân số vàKiểm soát

matúy.Ngoài ra,để thựchiện AUPA (2019- 2023),

AU hợp tácvới mạnglưới các đối tác quốctế và khu

vựcbao gồm:Văn phòngUN về Ma túy và Tội phạm

(UNODC); Tổ chức Y tếThế giới (WHO); Bộ Ngoại giao Mỹ, Cục Ma tuý quốc tế và các vấn đề thực thi Pháp luật (INL); Hiệp hội quốc tế về sử dụng chất gây nghiện (ISSUP);Cộng đồng kinh tễkhuvực châu

Phi; Kế hoạch Colombo

Kế hoạch AUPA được đánh giá là có tính toàn diện, phương pháp tiếp cận tống thể của kế hoạch

đê giải quyết vấn đề buôn bán và tiêu thụ ma túy

trên lục địa làcầnthiết,nhưng các chính sách về ma

túy giữa các quốc gia thành viên phải nhất quán cùng vàcó sự phối hợpchặt chẽgiữa các quốc gia thì

mới có thể đối phó được xu hướng sản xuất, buôn bán và sử dụng ma túy đang ngày càng gia tăng ở châu Phi

NGHIÊN CỨU

RESEARCH

Châu Phi đang chứng kiến sự gia tăng số người

nghiện ma túy, kéo theotội phạm matúy ngày càng

phức tạp, đặc biệt là tội phạm sản xuất trái phép

chất ma túy Có nhiều nguyên nhân khiến việc sử

dụng và buôn bán matúy trên lục địa ngày càng gia

tăng Nguyênnhân chínhlànghèođói, xung đột,bạo

lực,bất bìnhđẳnggiới, bấtbình đẳng thu nhập, tỷ lệ

thanh niên cao, tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên cao,

quá trình đô thịhóa nhanh, nguồn lực tư pháphình

sự yếu, cơhộiđiềutrị sức khỏe tâm thần thấp, tình

trạng vôgia cư cao, nhiều nơi địa hình khônggian

hẻo lánh Như khu vực Tây Phicó địa bànphức tạp,

hẻo lánh, khó quảnlý cộng với hậu quả của những

cuộc chiến tranh, xung đột khiến an ninh không

được quản lý, là địabàn lí tưởng để tội phạmma túy

hoạt động

Thựctếchothấy, thông tin liên quan đển ma túy

ởchầu Phi rấtkhó tiếp cận vàthốngkê 1/5 dân số

thế giớisống ởchâuPhi và hơn1/4 tổng số quốc gia

trên thế giới làở châu Phi, nhưng châu lục này cho

đến nay vẫn là khu vựcít được ghi nhậnnhất vềdữ

liệu và thông tin về tội phạm ma túy và ma túy

Nhiều chính phủ châuPhikhông thểcungcấp thông

tin về tìnhhình ma túy và tội phạm ở quốc gia của

mình, cho dù thông tin theo yêu cầu của các hiệp

ước quốc tế về kiểm soáttội phạmvà ma túy Hơn

nữa, số liệu nếu được đưa ra cũngkhông đáng tin

cậy Điều này cản trở nỗ lực củacác chính phủ, tổ

chức khu vực, AU và cộng đồng quốc tế trong xây

dựng và thực thicáckế hoạchhành động

Hàu hết các chính sách của châu Phi về ma túy

còn lỏng lẻo,tạo kẽ hở chotội phạm có tổ chức và

thamnhũng lợi dụng, cũngnhưkhông hiệu quả với

những đốitượngsử dụng matúy Hơn nữa, các biện

pháp nghiêm khắc cũng không làm giảm tỷ lệ sử

dụngmatúy cũng như tìnhtrạng tộiphạm ma túy

Tại Uganda,từ năm 2014 đã thôngqua một đạo luật

cho phép trừng phạtnhững người có hành vi mua

bán ma túyvới mức phạt tù chungthân.Tại Nigeria

cũng thựchiện hình phạt tùchung thânvới mua bán

ma, bấtcứ ai mangtheobênmìnhma túy và các sản

phẩm gâynghiện thì đều có nguy cơ ngồi tù từ 15

đến 25 năm Thế nhưng, những hình phạt nghiêm

khắc này khônglàm giảm tỷ lệsử dụng ma túy vàtội

phạm ma túy Tại Nigeria, có tới 99,9% phạm nhân

ngồi tùvì tộisử dụng ma túy đã tái nghiện ngaykhi

rời khỏi trại giam (Phụ nữTP Hồ Chí Minh, 2020)

Kiểm soát matúy và phòng chống tội phạm ma

túy là cần thiết đểthực hiện Chương trình nghị sự

2063 củaAU và Chươngtrinh nghị sự2030 cua UN

về Pháttriển bền vững Chương trình nghị sự 2063

của AU là khuônkhổ chiến lượcđược chia sẻ đếtăng

trưởng bao trùm và phát triển bền vững cho sự

chuyển đổi kinh tế xãhội của châu lục 50 năm tới

Kế hoạch thực hiện 10 năm đầu tiên của Chương

trình nghị sự 2063 của AU nhằm hướng tới khát

vọng: "Một châu Phi quản trị tốt, tôn trọng nhân

quyền,công lývà phápquyền" nhằmnâng cao chất

lượng của tư pháp và quản trị để thực hiện các quyền của công dân lục địa, bao gồm cả việc xây dựng các thể chế mạnhmẽlàm nền tảng cho sự phát

triển, và "Một châu Phi hòabình và an toàn”, nhằm

giảm thiểucác xuhướng tộiphạm có tổchứcvà sản xuất, buônbánmatúy

AUPA (2019- 2023) đã chothấynỗ lực và quyết

tâm chung của châu Phi trong cuộc chiến đầy khó

khăn và cam go này Tuy nhiên, một chặng đường

dài phía trước đang đặt ra cho liênminh vàcác nước

thành viên tìm ra giải pháp cho nhữngnhữngthách

thức Trước hết, việc thu thập dữ liệu và giám sát

việc sửdụng ma túy cần được mở rộng và phối hợp giữa các quốcgia Tiếp theo, xây dựng chính sách về

ma túy đồng bộ, xóa bỏ kỳ thị đối với người sửdụng

matúy, mở rộngchăm sóc ytế đểđiều trị và chăm

sóc ngườisử dụng ma túy là quan trọng, đồng thời tăng cườngcác phản ứngcủacơ quan thựcthipháp luật xuyên biên giới của các quốc giavàkhuvực để

hạn chế việc cung cấp và sản xuất ma túy bất hợp pháp nhằm phòng chống các hoạt động liên quan đến ma túy tội phạm ma ở châu Phi./

Báo Phụ nữ TP Hồ Chí Minh (2020), Ma túy, trẻ

bụi đời và những "chiến binh đường phố” ở châu Phi,

https://www.phunuonline.com.vn/ma-tuy-tre-bui-doi-va-nhung-chien-binh-duong-pho-o-chau- phi-al421777.html, 15/11/2020

AU (2019), African Union Planof Action on Drug Control and Crime Prevention (2019-2023), Third Ordinary Session of the Specialised Technical

Committee on Health, Population and Drug Control (STC-HPDC-3) 29 July-02 August 2019, Cairo, Egypt ENACT (2019), Africa’s drugs crisis stimulated

by poor policy,

http://enactafrica.org/press/press-releases/, 24Sep 2019

Deo Gumba, Richard Chelin (2021), Changing mindsets is key to controlling Africa’s rising syn­

https://enactafrica.org/enact-observer/, 8 Jun

The Africa Center for Strategic Studies (2017), Interdiction Efforts Adapt as Drug Trafficking in

Africa Modernizes, https://africacenter.org/spot-

light/interdiction-efforts-adapt-drug-trafficking-africa-modernizes/, November 7, 2017

UN (2018),Crime and drugs in West and Central

Africa: Security Council highlights ‘new alarming trends’, https://news.un.org/en/story/2018/12/1029011,

19 December 2018