Vấn Đề Cải Biên Tiểu Thuyết Cổ Điển Trung Quốc Trên Sân Khấu Cải Lương Việt Nam

Mỗi tác phẩm văn học khi được cải biên thành tác phẩm sân khấu đều là tác phẩm có giá trị nhất định trong sự đón đợi của công chúng, điều đó có thể được minh chứng qua các tác phẩm sân k

ĐẶNG NGỌC NGẬN

VẤN ĐỀ CẢI BIÊN TIỂU THUYẾT

CỔ ĐIỂN TRUNG QUỐC TRÊN SÂN KHẤU

CẢI LƯƠNG VIỆT NAM

Ngành: Lý luận văn học

Mã số: 9220120

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2022

Người hướng dẫn khoa học:

TS PHAN THU VÂN

TS HÀ THANH VÂN

Phản biện độc lập 1: PGS.TS NGUYỄN KIM CHÂU Phản biện độc lập 2: PGS.TS TRẦN YẾN CHI

Phản biện độc lập 3: TS NGUYỄN DIỆU LINH

Phản biện 1: PGS.TS VÕ VĂN NHƠN

Phản biện 2: PGS.TS NGUYỄN KIM CHÂU

Phản biện 3: PGS.TS ĐINH PHAN CẨM VÂN

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường tại: D.201, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG - HCM

vào hồi 14 giờ 00 phút ngày 24 tháng 03 năm 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, ĐHQG - HCM; Thư viện Trung tâm

ĐHQG-HCM; Thư viện Tổng hợp TP HCM.

MỞ ĐẦU 0.1 Lý do chọn đề tài

Người ta vẫn nói rằng “Có tích mới dịch nên tuồng”, điều đó cho thấy vấn đề cải biên một tác phẩm văn học thành một tác phẩm sân khấu là rất bình thường, nhưng không phải bất cứ tác phẩm văn học nào của nhân loại cũng được cải biên thành tác phẩm sân khấu Mỗi tác phẩm văn học khi được cải biên thành tác phẩm sân khấu đều là tác phẩm có giá trị nhất định trong sự đón đợi của công chúng, điều đó có thể được minh chứng qua các tác phẩm sân khấu cải biên từ tác phẩm văn học nói chung, tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói riêng

Trong thực tiễn hiện nay, vấn đề tiếp nhận các tác phẩm văn học cổ điển của nước ngoài nói chung, văn học Trung Quốc nói riêng, nhất là tìm hiểu về vấn đề cải biên chúng trên sân khấu vẫn còn nhiều khoảng trống Thực hiện đề tài sẽ là cơ hội để người viết có cái nhìn khách quan, khoa học

về việc tiếp thu, sáng tạo và nghiên cứu của các bậc tiền bối Qua đó, người viết hy vọng sẽ góp một phần nhỏ vào việc tìm hiểu, đánh giá vấn đề giao lưu, cải biên văn học nước ngoài, cụ thể là văn học Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt Nam

Từ những lý do đã nêu trên, chúng tôi thực hiện đề tài nghiên cứu

“Vấn đề cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân khấu cải lương

Việt Nam”

0.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

0.2.1 Lịch sử nghiên cứu ngoài nước

Năm 1957, trong công trình Tiểu thuyết đến phim (Novel into Film)

do trường đại học Johns Hopkins ấn hành với 237 trang sách, tác giả Bluestone đã có một nghiên cứu sơ bộ về lý thuyết cải biên với tên gọi

“thuật giả kim bí ẩn” (the mysterious alchemy)

Năm 1997, trong công trình Phương Đông và phương Tây, khi bàn

“Về vấn đề các quan hệ văn học”, tác giả N.Konrat đã nhấn mạnh mối quan

hệ văn học luôn được xây dựng trên hình thức cơ bản là sự cải biên cốt truyện của tác phẩm nguồn dựa trên những yếu tố phù hợp với quan niệm cũng như thị hiếu của đất nước mà tác phẩm cải biên ra đời

Năm 2000, với công trình Chia sẻ thời gian trên sân khấu, dịch kịch

tại nhà hát và xã hội (S.Time-Sharing on Stage Drama Translation in

Theatre and Society) Sirkku Aaltonen đã cho rằng văn bản sân khấu sau khi

dịch cũng chính là một tác phẩm cải biên

Năm 2005, Phyllis Zatlin trong công trình Dịch sân khấu và cải biên

phim (Theatrical Translation and Film Adaptation) đã nhấn mạnh vai trò

của dịch thuật trong cải biên tác phẩm văn học thành sân khấu và phim

Năm 2012 nhà nghiên cứu Henry Whittlesey trong công trình A

Typology of Derivatives: Translation, Transposition, Adaptation (Hệ thống

các loại hình phát sinh: dịch thuật, chuyển vị, cải biên) in trên tạp chí Khoa

học Dịch thuật (Translation Journal) đã cho rằng cải biên là một hiện tượng rất phổ biến trong giai đoạn hậu hiện đại, sự cải biên xuất hiện ở nhiều lĩnh vực như văn chương, âm nhạc và điện ảnh

Năm 2018, trước vấn đề làm thế nào để cải biên tác phẩm văn học sang thể loại sân khấu, nhất là các tác phẩm văn học cổ điển Trung Quốc

được thành công, trong bài viết Từ văn học đến kịch: làm thế nào để cải

biên tác phẩm cổ điển (从文学到戏剧：如何以经典再创经典) của tạp chí

Nhân dân nhật báo, Luo Huaiyu (罗怀臻), nhà viết kịch, phó chủ tịch Hiệp

hội kịch nghệ Trung Quốc đã nhấn mạnh rằng để cải biên một tác phẩm văn học cổ điển sang sân khấu kịch thì “chìa khóa” của sự thành công ấy chính

là sự hòa hợp giữa yếu tố văn chương và kịch tính của tác phẩm kịch được cải biên

0.2.2 Lịch sử nghiên cứu trong nước

Năm 1970, thuật ngữ cải biên đã xuất hiện trong Hội nghị lý luận Sân

khấu, với tham luận Tiếp thu và phát triển nghệ thuật truyền thống để xây

dựng chèo hiện đại, tác giả Trần Việt Ngữ đã đánh giá rất cao vở Súy Vân

cải biên, nhất là trong việc “trang trí khá tốt, hợp với phong cách và yêu cầu của vở, như tấm mạng nhện chăng kín phông hậu màn Vân dại…” (Trần Việt Ngữ, 1995, tr.22)

Năm 1976, tác giả Trọng Đức với bài viết Qua bộ phim Ngày Lễ

Thánh suy nghĩ về chuyển thể từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh,

sau khi trình bày về một số tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh

Năm 1998, tác giả Nhan Bảo với bài viết Ảnh hưởng của tiểu thuyết

Trung Quốc đối với văn học Việt Nam, đăng trên Tạp chí Văn học số 9, đã

trình bày một cách khái quát về các tác phẩm văn học Việt Nam được cải biên (cải tác) từ tác phẩm văn học Trung Quốc

Năm 2010, trong công trình Lý luận văn học, khi bàn về những tác

phẩm văn học được cải biên thành sân khấu, Huỳnh Như Phương đã nhận

định “những tác phẩm văn học được chuyển thể thành kịch bản thành công thường là những truyện kể có tính sân khấu, theo cách gọi của Otto Ludwig Cũng trong năm 2015, nghiên cứu về cải biên học tiếp tục được

khẳng định thông qua các công trình nghiên cứu Đó là công trình Chuyển

thể văn học điện ảnh của tác giả Lê Thị Dương do nhà xuất bản Khoa học

Xã hội ấn hành và công trình Chân trời của hình ảnh từ văn chương đến

điện ảnh qua trường hợp Kurosawa Akira của tác giả Đào Lê Na do nhà

xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản Có thể nói cả hai công trình đều được chăm chút một cách hết sức kỹ lưỡng, bởi lẽ cả hai công trình đều được 2 tác giả phát triển từ luận án tiến sĩ của mình

Năm 2016, tác giả Lê Quốc Hiếu với đề tài Khảo sát việc cải biên

Truyện Kiều thành tác phẩm sân khấu, điện ảnh in trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học số 8 (2016) đã rất công phu trong việc khảo sát và hệ thống các tác

phẩm điện ảnh, sân khấu, trong đó có sân khấu cải lương cải biên từ Truyện

Kiều của Nguyễn Du

Vào năm 2017, khi bàn về câu chuyện cải biên tác phẩm văn học, tác giả Phùng Ngọc Kiên đã đem đến cho công chúng một công trình nghiên

cứu rất thú vị, đó là Những thế giới song song, khả thể và giới hạn trong

(tái) diễn giải văn chương

Năm 2018, Nguyễn Văn Nhị với công trình Vấn đề chuyển thể từ tác

phẩm văn học sang kịch bản sân khấu: Trường hợp Nguyễn Ngọc Tư đã tìm

hiểu khái quát về vấn đề chuyển thể truyện ngắn sang kịch bản văn học

Năm 2020, trong công trình Những thế giới song hành: từ truyện

ngắn đến điện ảnh, Nguyễn Văn Hùng đã tập trung soi chiếu sự cải biên từ

truyện ngắn Việt Nam sau năm 1986 sang điện ảnh với kỳ vọng thể hiện “sự hồi đáp của tôi về phim chuyển thể” qua các lý thuyết cải biên học, phiên dịch học, liên văn bản, văn hóa học, giải cấu trúc, phê bình nữ quyền, phê bình kí hiệu học,…

Cùng năm 2020, Đào Lê Na với bài nghiên cứu Kể chuyện tiếp biến

qua các phương tiện truyền thông như là cải biên: từ truyện ngắn Trăng nơi đáy giếng đến sân khấu và điện ảnh in trên Tạp chí Văn học, số tháng

11 đã xem xét sự vận động của cải biên học hiện nay cũng như nội hàm thuật ngữ “kể chuyện tiếp biến qua các phương tiện truyền thông” với

trường hợp Trăng nơi đáy giếng

0.3 Mục đích, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

0.3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án nhằm tìm hiểu vấn đề cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt Nam, khảo sát quá trình tiếp nhận, cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt Nam và có những nhận định, đánh giá khách quan, thỏa đáng về phạm vi, mức độ ảnh hưởng của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đối với sự phát triển của cải lương Việt Nam cũng như vai trò tích cực của các soạn giả cải lương Việt Nam trong việc cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Đồng thời, qua việc nghiên cứu vấn đề cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt Nam giúp ta có cái nhìn cụ thể, sâu sắc hơn trong việc cảm thụ tác phẩm văn học cũng như tác phẩm sân khấu cải lương cải biên từ chúng

0.3.2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Với đề tài Vấn đề cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân

khấu cải lương Việt Nam, đối tượng nghiên cứu trực tiếp và xuyên suốt của

luận án là vấn đề cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt Nam

Trong sự tìm hiểu và khảo sát của mình, người viết nhận thấy có khoảng hơn 60 tác phẩm sân khấu cải lương được cải biên từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Tuy nhiên, với hạn chế khách quan của bản thân, người viết chủ yếu khảo sát và nghiên cứu trên một số tác phẩm sân khấu cải

lương được cải biên từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc (Tam quốc diễn

nghĩa, Tây du kí, Thủy hử, Hồng lâu mộng)

0.4 Phương pháp nghiên cứu

Luận án nghiên cứu về lý thuyết cải biên học từ văn học đến sân khấu, lựa chọn nghiên cứu vấn đề cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đến sân khấu cải lương Việt Nam trên cơ sở kế thừa các lý thuyết nghiên cứu như lý thuyết tiếp nhận, lý thuyết văn hóa học, lý thuyết liên văn bản và

sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: Phương pháp liên

ngành; Phương pháp nghiên cứu loại hình và phương pháp hệ thống; Phương pháp lịch sử - xã hội; Phương pháp so sánh – đối chiếu; Phương pháp phê bình văn hóa – lịch sử

0.5 Đóng góp của luận án

Với đề tài này, người viết hy vọng sẽ có thể đóng góp được một số

vấn đề sau:

Thứ nhất, tìm hiểu việc cải biên tác phẩm văn học thành tác phẩm sân khấu nói chung, tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt Nam nói riêng

Thứ hai, người viết mong muốn phần nào có thể hệ thống một cách khoa học về các bài ca cũng như kịch bản các tác phẩm sân khấu cải lương được cải biên từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

Thứ ba, theo sự khảo sát của chúng tôi việc nghiên cứu về vấn đề cải biên hầu hết các tác giả mới đang dừng lại ở các tác phẩm điện ảnh chứ chưa đi sâu vào nghiên cứu về các tác phẩm sân khấu nói chung trong đó có cải lương

0.6 Cấu trúc của luận án

Luận án Vấn đề cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân

khấu cải lương Việt Nam gồm có 553 trang, ngoài phần Mở đầu (21 trang),

Kết luận (4 trang), Tài liệu tham khảo (34 trang với 429 đề mục), Phụ lục (325 trang) được xây dựng thành ba chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và những cơ sở lý thuyết

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ

NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề cải biên tiểu thuyết Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt Nam

Năm 1971, dù không nhấn mạnh đến vấn đề cải biên so với nhiều

công trình khác, song với công trình Theatre in Southeast Asia (Sân khấu ở

Đông Nam Á) được UNESCO xuất bản tại Paris, tác giả James R Brandon cung cấp cho giới nghiên cứu về sự phát triển các thể loại sân khấu, trong

đó có sân khấu truyền thống Việt Nam

Năm 1987, Viện sân khấu cho xuất bản công trình Kiến thức sân

khấu phổ thông, đã trình bày về những hình thức cải biên trong ca nhạc cải

lương

Vấn đề cải biên tiểu thuyết Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt

Nam đã được đề cập đến trong cuốn Hồi kí 50 năm mê hát (nhà xuất bản

Phạm Quang Khai, Sài Gòn năm 1968) của tác giả Vương Hồng Sển

Năm 1997, tác giả Tuấn Giang với công trình Ca nhạc và sân khấu

cải lương do nhà xuất bản Văn hoá Dân tộc, Hà Nội ấn hành đã đưa ra

những đặc điểm chung về cải lương và sự hình thành ca nhạc tài tử cải lương

Năm 2001, tác giả Nguyễn Nam với bài viết Quá trình truyền nhập

và lưu hành Tiễn đăng tân thoại ở Việt Nam đã trình bày khái lược việc tiểu

thuyết cổ điển Trung Quốc được cải biên tại Việt Nam

Năm 2002, tác giả Bobbie Kalman đã nghiên cứu về văn hóa Việt

Nam nói chung với công trình Văn hóa Việt Nam: Văn hóa (Đất đai, dân

tộc và văn hóa) (Vietnam the Culture: The Culture (Lands, Peoples, and

Cultures))

Năm 2004, trong công trình Nghệ thuật sân khấu Việt Nam, Trần

Trọng Đăng Đàn đã phác họa một cách khái quát về các loại hình nghệ thuật sân khấu

Năm 2006, Tuấn Giang tiếp tục ra mắt công chúng cuốn sách Nghệ

thuật cải lương do nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

ấn hành Trong cuốn sách, tác giả đã bàn về việc cải biên các tác phẩm văn học thành sân khấu cải lương trong quá trình phát triển của chúng

Năm 2007, tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc và tác giả Đỗ Hương với

công trình 100 câu hỏi về sân khấu cải lương do nhà xuất bản Tổng hợp và

nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn ấn hành dù không nghiên cứu về cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt Nam một cách

cụ thể

Năm 2011, tác giả Đào Lê Na với công trình nghiên cứu Kịch bản cải

lương Nam bộ trước năm 1945 đã trình bày khá kỹ lưỡng về vấn đề xây

dựng kịch bản cải lương Nam bộ

Năm 2013, với công trình 100 năm Nghệ thuật cải lương, tác giả

Hoàng Chương đã không làm độc giả nói chung và các nhà nghiên cứu về sân khấu cải lương nói riêng thất vọng

Năm 2017, trong công trình nghiên cứu Tìm hiểu nghệ thuật đờn ca

tài tử, nghà nghiên cứu Võ Trường Kỳ đã trình bày kỹ lưỡng về nghệ thuật

đờn ca tài tử

Năm 2018, dù không đặt trọng tâm vấn đề cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt Nam làm đối tượng nghiên

cứu, nhưng với những ngữ liệu trong công trình Bước đường của cải lương,

tác giả Nguyễn Tuấn Khanh đã chỉ ra những sự ảnh hưởng nhất định của sân khấu cải lương từ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

1.2 Khái quát về vấn đề cải biên và một số lý thuyết có khả năng vận dụng trong nghiên cứu vấn đề cải biên

1.2.1 Quan niệm về cải biên

Theo Từ điển Văn học in năm 2005 của nhà xuất bản Thế Giới, cải biên được định nghĩa là “biến nội dung một tác phẩm nghệ thuật cũ thành

một tác phẩm nghệ thuật mới và vẫn giữ lại dáng dấp cơ bản của tác phẩm cũ” (Đỗ Đức Hiểu, 2005, tr.335)

Cải biên học, “không chỉ tập trung vào các bộ phim lấy chất liệu từ văn học mà còn mở rộng ra các phương tiện truyền thông khác Do đó, phương pháp tiếp cận để nghiên cứu các tác phẩm cải biên hiện nay cũng có

sự chuyển dịch từ liên văn bản (intertextuality) đến liên phương tiện truyền thông (intermediality)” (Đào Lê Na, 2020)

1.2.2 Lý thuyết tiếp nhận, văn hóa học và liên văn bản trong nghiên cứu cải biên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trên sân khấu cải lương Việt Nam

1.2.2.1 Lý thuyết tiếp nhận

1.2.2.2 Lý thuyết văn hóa học

1.2.2.3 Lý thuyết liên văn bản

1.3 Khái quát về sự cải biên tác phẩm văn học trên sân khấu cải lương Việt Nam

1.3.1 Sự giao thoa giữa văn học và nghệ thuật sân khấu cải lương

Văn học và sân khấu vốn là những loại hình nghệ thuật vì con người, cùng có những chức năng chung và chịu sự chi phối bởi đời sống xã hội Cả hai đều lấy chất liệu của cuộc sống để hiển lộ mình, với vai trò là tấm gương phản chiếu cuộc sống, chúng đã đem đến những giá trị tốt đẹp cho nhân loại từ trước đến nay

Văn học chính là chất liệu giúp tác phẩm sân khấu cải lương cải biên được hình thành và chính sân khấu cải lương là một trong những mảnh đất màu mỡ vun đắp, giúp văn học thăng hoa, ít nhiều góp phần đưa văn học đến gần với độc giả, với khán giả một cách trọn vẹn và mới mẻ

1.3.2 Sự cải biên tác phẩm văn học trên sân khấu cải lương

Thật vậy, một tác phẩm sân khấu cải lương cải biên từ tác phẩm văn học Trung Quốc nói chung, muốn độc đáo tất phải cải biên được cái hồn

của tác phẩm văn học Trung Quốc sang sân khấu cải lương Việt Nam

Điều đó cho thấy, việc cải biên một tác phẩm văn học, trong đó có văn học Trung Quốc trên sân khấu cải lương, là cả một quá trình dày công sáng tạo mà tác giả cải biên muốn đem lại cho công chúng thưởng lãm nghệ thuật

Tiểu kết

Qua phần trình bày ở trên, chúng tôi xin tạm kết vài điều như sau: