Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu 2.1 Mục tiêu Đề bài hoàn thành với mục tiêu cơ bản là: Rèn luyện kĩ năng tổ chức các hoạt động giáo dục kĩ năng sống cho học sinh ở trường THCS thông qua
Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
Mục tiêu
Đề bài hoàn thành với mục tiêu cơ bản là: Rèn luyện kĩ năng tổ chức các hoạt động giáo dục kĩ năng sống cho học sinh ở trường THCS thông qua bài học địa lí ở trên lớp Thông qua đó góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy học môn Địa lí.
Nhiệm vụ
- Tổng quan có chọn lọc những vấn đề lí luận có liên quan đến KNS, giáo dục KNS, nội dung giáo dục KNS
- Thiết kế một giáo án giáo dục KNS cho học sinh thông qua bài học địa lí ở trên lớp
Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Trên thế giới
Trong những năm gần đây, thuật ngữ “Kĩ năng sống” đã xuất hiện khá phổ biến Theo một số tài liệu, kĩ năng sống những trải nghiệm có hiệu quả nhất, giúp giải quyết hoặc đáp ứng các nhu cầu cụ thể, trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của con người Kĩ năng bao gồm cả hành vi vận động của cơ thể và tư duy trong não bộ của con người Kĩ năng có thể hình thành một cách tự nhiên, thông qua học tập hoặc rèn luyện của con người
Trong một số chương trình giáo dục của Qũy Nhi đồng Liên Hợp Quốc trước tiên là chương trình “Giáo dục những giá trị sống” với 12 giá trị cơ bản cần giáo dục cho thế hệ trẻ Nhưng nghiên cứu về KNS trong giai đoạn này mong muốn thống nhất một quan niệm chung về KNS cũng như đưa ra một bản danh mục các kĩ năng cơ bản mà thế hệ trẻ cần có Phần lớn các công trình nghiên cứu về KNS ở giai đoạn này quan niệm vệ KNS theo nghĩa hẹp, đồng nhất nó với kĩ năng xã hội Dự án được Tổ chức giáo dục Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) tiến hành tại một số nước trong đó có các quốc gia Đông Nam Á là một trong những nghiên cứu có tính hệ thống và tiêu biểu cho hướng nghiên cứu về KNS nêu trên
Như vậy, có thể nói rằng việc rèn luyện KNS cho học sinh các trường THCS không chỉ riêng quốc gia nào, mà đây là một vấn đề mang tính toàn cầu, đã được nhiều nước rất quan tâm nghiên cứu.
Ở Việt Nam
Kĩ năng sống đã và đang được quan tâm, tuy nhiên trong nhà trường chủ yếu học sinh chỉ được dạy kĩ năng học tập và chính trị, còn việc giáo dụ KNS chưa được quan tâm nhiều
Xuất phát từ nhu cầu của xã hội nên được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu về vấn đề rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh mà tiêu biểu là: “Cẩm nang tổng hợp kĩ năng hoạt động của thanh niên” của tác giả Phạm Văn Nhân
[2002]; “Kĩ năng thanh niên tình nguyện”, tác giả Trần Thời (1998) Viện chiến lược và chương trình giáo dục, Hà Nội Những công trình này đặt cơ và tạo ra những hướng nghiên cứu về kĩ năng sống và giáo dục kĩ năng sống ở Việt Nam
Tác giả Nguyễn Thanh Bình đã đề cập đến trong các nghiên cứu là xác định những vấn đề lí luận cốt lõi về kĩ năng sống và giáo dục kĩ năng sống, các loại kĩ năng sống Điều đặc biệt là tác giả đã trình bày được các phương pháp, cách thức giáo dục KNS Những công trình này góp phần đáng kể, mở ra hướng nghiên cứu về KNS và giáo dục KNS ở Việt Nam
Tác giả Nguyễn Đức Thạc trong tạp trí giáo dục số 81/2004 cũng đã đề cập đến việc “rèn luyện kĩ năng sống một huống tiếp cận mới về chất lượng giáo dục 6 giáo dục đào tạo” Tác gải đã khẳng định việc rèn luyện kĩ năng sống là một hướng tiếp cận mới, đó cũng là hướng để nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo
Ngoài ra, có một số tác giả khác nghiên cứu về KNS cho tuổi vị thành niên Tác giả Đào Thị Oanh có: “Một số cở sở tâm lí học của việc giáo dục kĩ năng
5 sống cho học sinh” tác giả đã phân tích rõ những cơ sở tâm lí học đẻ rèn luyện KNS cho học sinh đó là các kĩ năng giao tiếp, kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng đương đầu với cảm xúc căng thẳng, kĩ năng giải quyết mâu thuẫn một cách tích cực
Như vậy, vấn đề giáo dục KNS trong nhà trường nói chung đã có nhiều tác giả đề cập đến Các công trình này là những cơ sở giúp cho tôi kế thừa phát huy để nghiên cứu đề tài “Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua bài học địa lí “Bài 23: Sông và hồ” lớp 6 THCS”.
Phương pháp nghiên cứu
Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết
5.1.1 Phương pháp thu thập, phân tích và tổng hợp tài liệu Đây là một phương pháp nghiên cứu rất quan trọng trong việc tiếp cận vấn đề Tài liệu thu thập được về mặt lí luận sẽ giúp chúng ta hiểu biết được các thành tựu trong quá khứu và những vấn đề cập nhật hiện tại
Sau khi phân tích và nhóm tài liệu, xử lí theo yêu cầu của đề tài sẽ giúp chúng ta phát hiện những vấn đề trọng tâm cũng như vấn đề gì đang bỏ ngỏ
Từ đó tổng hợp được tài liệu toàn diện và khái quát những vấn đề nghiên cứu Các tài liệu mà tác giả thu thập được rất phong phú từ các sách báo, các đề tài nghiên cứu khoa học và các luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ, các tài liệu bàn về KNS trên mạng Internet…tất cả các tài liệu đó tác giả nghiên cứu, phân tích, đánh giá để có cái nhìn toàn diện, sâu sắc về vấn đề nghiên cứu
5.1.2 Phương pháp thống kê toán học Đề tài được thực nghiệm tại trường THCS Nguyễn Tri Phương, do đó kết quả thực nghiệm sẽ được thống kê, xư lí và tính toán Trên cơ sở những số liệu đã được xử lí để rút ra một số kết luận cần thiết
Các giáo án thiết kế được thực nghiêm tại trường THCS Nguyễn Tri Phương, tác giả đã tiến hành điều tra ở các lớp thực nghiệm với 237 em học sinh, các lớp đối chứng 153 em học sinh với những nội dung khác nhau Sau khi phát phiếu điều tra xin ý kiến tôi đã phân tích, xử lí số liệu thống kế Những số liệu được phân tích, tính toán một cách tỉ mỉ trong mối tương quan tổng thể, từ đó có những đánh giá và rút ra những kết luận cần thiết.
Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
5.2.1 Phương pháp điều tra, khảo sát Điều tra xã hội học còn có nhiều phương pháp giúp người thu thập có được thông tin một cách toàn diện, tuy nhiên phương pháp phổ biến nhất và đem lại kết quả khá chính xác là phương pháp phỏng vấn
Phương pháp được thực hiện nhằm tìm hiểu các nguyên nhân về thực trạng giáp dục kĩ năng cho học sinh THCS và tìm hiểu quan điểm của các đối tượng được phỏng vấn về việc giáo dục KNS trong bài học “Sông và hồ” môn Địa lí 6 trên địa bàn quận Ba Đình, thành phố Hà Nội
Trong qua trình thực hiện đề tài, tôi đã gặp gỡ, trao đổi với nhiều giáo viên, học sinh ở trường THCS Nguyễn Tri Phương, quận Ba Đình Qua các cuộc tiếp xúc, nói chuyện tôi đã nhận thấy rằng việc lồng ghép các kiến thức KNS cho họ sinh rất cần thiết Trong quá trình phỏng vấn tác giả không chỉ phỏng vấn ở những lớp được lồng ghép kiến thức KNS mà còn phỏng vấn cả những lớp không dạy
Trên cơ sở những ý kiến đó tôi xác định sự cần thiết phải rèn KNS cho học sinh lớp 6 tại trường THCS Những thông tin mà tôi thu được là cơ sở cần thiết để khẳng định được kết quả nghiên cứu của đề tài
Trong quá trình tiến hành thực nghiệm THCS Nguyễn Tri Phương, tôi đã gặp gỡ, xin ý kiến và thảo luận với các giáo viên trong trường về các bài giảng, các nội dung giáo dục KNS được lồng ghép cũng như dự đoán sự phản hồi của các em Ngoài ra tôi cũng đã trao đổi nhờ giáo viên tiến hành giảng một số bài trong chương trình Sau mỗi tiết giảng dạy và sau quá trình thực nghiệm, tôi và các giáo viên đã tiến hành đánh giá và rút kinh nghiệm
5.2.3 Phương pháp thực nghiệm Đề tài đã thiết kế giáo án liên quan đến giáo dục KNS qua một số bài học
“Sông và hồ” lớp 6 Tôi đã vận dụng thử nghiệm trong các bài giảng để tăng khả năng ứng dụng của đề tài Đề tài được thực nghiệm, tôi và các giáo viên đã tiến hành đánh giá và rút kinh nghiệm ở trường THCS Nguyễn Tri Phương Khi đã thực nghiệm ở trường trung học cơ sở có bài tôi đã xin ý kiến đóng góp cho giáo án và trực tiếp giảng dạy của giáo viên cơ sở Khi dạy học xong các bài đó tôi đã xin ý kiến của hcọ sinh Tại các trường thực nghiệm tôi cũng xin ý kiến cả các lớp không lồng ghép KNS Tuy nhiên, với thời gian nghiên cứu cũng như những điều kiện khác, chỉ tiến hành thực nghiệm ở một số trường cụ thể mà chưa tiến hành trên diện rộng Trong khi thực hiện đề tài, tôi vẫn tiếp tục thử nghiệm để sau này khi trường sẽ vận dụng tốt hơn kết quả nghiên cứu của đề tài
5.2.4 Phương pháp bổ trợ (Phương pháp biểu đồ) Đây là một phương pháp phổ biến và thông dụng trong môn Địa lí Các biểu đồ đều mang một thông tin nhất định Vì vậy, trong đề tài thể hiện kết quả nghiên cứu tác giả xây dựng được 3 biểu đồ thể hiện kết quả nghiên cứu về sự cần thiết phải lồng ghép nọi dung giáo dục KNS cho hcọ sinh trung học cơ sở thông qua bài học “Sông và hồ” lớp 6.
Đóng góp của đề tài
Về lí luận
Đề tài hoàn thành góp phần phát triển về lí luận về giáo dục KNS cho học sinh lớp 6 và bước đầu thiết lập cơ sở lí luận về giáo dục KNS trong môn địa lí thông qua việc lồng ghép những nội dung cụ thể trong bài học Những vấn đề trên thể hiện qua một số quan điểm sau:
Giáo dục KNS nói chung và thông qua bài “Sông và hồ” môn địa lí 6 trên địa bàn quận Ba Đình, thành phố Hà Nội nói riêng nhằm giúp phát triển toàn diện cho các em học sinh Trên cơ sở đó giúp các em biết cách ứng xử trong cuộc sống, con người, vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn sản xuất sau này để trở thành công dân tốt, đáp ứng được nhu cầu lao động trong tương lai Việc tích hợp và lồng ghép thông qua một số bài học cụ thể không chỉ đem lại sự sinh động, phong phú trong nội dung bài dạy mà còn góp phần hình thành những suy nghĩ, tư duy nhận thức mới cho học sinh lớp 6 tại trường THCS Nguyễn Tri Phương.
Về thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của đề tài khẳng định:
Học sinh lớp 6 tại trường THCS Nguyễn Tri Phương còn rất hạn chế về KNS Một trong những nguyên nhân của thực trạng này là do giáo dục THCS, đặc biệt là nội dung môn học chưa được quan tâm thỏa đáng về vấn đề giáo dục KNS cho học sinh, chưa xác định phương pháp hiệu quả để lồng ghép các nội dung liên quan tới KNS vào từng môn học trong đó có môn địa lí
Tích tích hợp và lồng ghép nội dung, vấn đề cụ thể vào một số bài học trong môn Địa lí 6, là nội dung cần được triển khai nhằm giúp hoc sinh lớp 6 ở quận
Ba Đình được trang bị những kĩ năng cơ bản và hiệu quả nhất, phù hợp với sự phát triển của nền giáo dục gắn với thực tiễn Đề tài hoàn thành là nguồn tư liệu giúp sinh viên, giáo viên ở trường THCS tham khảo để có thể lồng ghép các
KNS trong các bài học “Sông và hồ” lớp 6 và có thể nghiên cứu và thiết kế các bài học khác trong chương trình địa lí hoặc ở các bộ môn khác.
Bố cục đề tài
Chương I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI HỌC ĐỊA LÍ “SÔNG
Chương II: CÁCH THỨC GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH QUA BÀI HỌC ĐẠI LÍ “SÔNG VÀ HỒ” LỚP 6 THCS
Chương III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM VỚI BÀI “SÔNG VÀ HỒ” TRONG SÁCH GIÁO KHOA ĐỊA LÍ LỚP 7 THCS
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH Ở NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG
QUAN NIỆM VỀ KĨ NĂNG SỐNG
1.1 Kĩ năng sống là gì?
Có nhiều quan niệm khác nhau của nhiều tổ chức, nhà nghiên cứu trên thế giới:
- Quan niệm rộng nhất là quan niệm do Tổ chức Văn hóa Khoa học và
Giáo dục của Liên hiệp quốc (UNESCO) đưa ra, dựa trên cơ sở là 4 mục tiêu cơ bản của việc học: Học để biết – Học để làm – Học để làm chính mình – Học để cùng chung sống Dựa vào đó, UNESCO định nghĩa “`Kĩ năng sống là năng lực cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày”
- Quan niệm hẹp hơn là quan niệm do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đưa ra, dựa trên lý thuyết học tập xã hội của Bandura (1977), tức là nhấn mạnh sự học tập qua quá trình trải nghiệm của con người, qua sự tích lũy kinh nghiệm sống, cấu trúc kinh nghiệm và chủ động nắm lấy kinh nghiệm Theo đó, WHO định nghĩa “Kĩ năng sống là những năng lực giao tiếp đáp ứng và những hành vi tích cực của cá nhân có thể giải quyết có hiệu quả những yêu cầu và thách thứ của cuộc sống hàng ngày”
- Theo Qũy cứu trợ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF), “Kĩ năng sống là những kỹ năng tâm lí xã hội có liên quan đến tri thức, những giá trị và
11 thái độ, cuối cùng thể hiện ra bằng những hành vi làm cho các cá nhân có thể thích nghi và giải quyết có hiệu quả các yêu cầu và thách thức của cuộc sống”
- Theo Wikipedia: “Kĩ năng sống là tập hợp các hành vi tích cực và khả năng thích nghi cho phép mỗi cá nhân đối ph hiệu quả với các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày; nói cách khác là khả năng tâm lí xã hội Đó là tập hợp các kĩ năng mà con người tiếp thu qua giáo dục hoặc trải nghiệm trực tiếp được dùng để xử lí các vấn đề và câu hỏi thường gặp trong đời sống con người Các chủ đề rất đa dạng tùy thuộc vào chuẩn mực xã hội và mong đợi của cộng đồng Kĩ năng sống có chức năng đem lại hạnh phúc và hỗ trợ các cá nhân trở thành người tích cực và có ích cho cộng đồng”
Trong đề tài này chúng tôi hiểu: Kĩ năng sống là khả năng làm chủ bản thân của mỗi con người, khả năng ứng xử phù hợp với người khác, với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các tình huống của cuộc sống
1.2 Phân loại lĩ năng sống
Kỹ năng sống được tiếp cận theo nhiều quan điểm khác nhau, và điều này cũng ảnh hưởng đến việc phân loại các kỹ năng sống a Theo quan niệm do Tổ chức Văn hóa Khoa học và Giáo dục Liên hiệp quốc (UNESCO) đưa ra kĩ năng sống được phân loại thành:
- Các kỹ năng cơ bản:kỹ năng đọc, kỹ năng viết, tính toán cho các chức năng hàng ngày Những kỹ năng này không mang đặc trưng tâm lý nhưng là nền tảng cho những năng lực thực hiện các chức năng của cuộc sống
- Các kỹ năng chung (kỹ năng nhận thức, kỹ năng cảm xúc, kỹ năng xã hội) như các kỹ năng ra quyết định, kỹ năng tư duy phê phán, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giao tiếp,
- Các kỹ năng trong tình huống, ngữ cảnh, vấn đề cụ thể của đời sống xã hội như:
+ Các vấn đề về giới, giới tính
+ Các vấn đề về phòng chống HIV/AIDS, chống ma túy, rượu, thuốc lá,… + Các vấn đề về môi trường, phòng chống bạo lực…
+ Các vấn đề về gia đình, trường học…
+ Các vấn đề về sức khỏe, dinh dưỡng
Mỗi cá nhân phải có cả 3 thành tố này trong sự thống nhất, tính chỉnh thể của chúng b Theo quan niệm của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đưa ra các kỹ năng sống phân loại thành 3 nhóm:
- Nhóm các kỹ năng nhận thức: kỹ năng tự nhận thức, đặt mục tiêu, các định giá trị, tư duy sáng tạo, tư duy phê phán, ra quyết định, giải quyết vấn đề…
- Nhóm các kỹ năng xã hội: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng cảm thông, kỹ năng hợp tác…
- Nhóm các kỹ năng cảm xúc: kỹ năng ứng phó với cảm xúc, kỹ năng ứng phó với căng thẳng, tự giám sát và điều chỉnh cảm xúc… c Theo Qũy cứu trợ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) đưa ra các kỹ năng sống được phân loại thành:
* Nhóm kỹ năng xã hội:
+ Truyền thông bằng lời và không bằng lời
+ Biểu lộ cảm xúc, phản hồi
+ Kỹ năng quan hệ, tương tác liên nhân cách
- Kỹ năng đàm phán, thương lượng, từ chối
+ Thương lượng và xử lý mâu thuẫn
+ Kỹ năng tự khẳng định
- Kỹ năng quan hệ xã hội
- Kỹ năng làm việc nhóm/ hợp tác
- Kỹ năng động viên (advocacy skills)
+ Kỹ năng ảnh hưởng và thuyết phục
+ Kỹ năng tạo mạng lưới và động viên
* Nhóm kỹ năng phát triển nhận thức:
- Kỹ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề:
+ Kỹ năng thu thập thông tin
+ Đánh giá hệ quả tương lai của những hành động hiện tại đối với bản thân và người khác
+ Xác định các giải pháp khá nhau cho vấn đề
+ Kỹ năng phân tích ảnh hưởng của các giá trị, thái độ, động cơ của bản thân và người khác
- Kỹ năng suy nghĩ có phán đoán:
- Kỹ năng tư duy sáng tạo
* Nhóm kỹ năng đối phó với cảm xúc và làm chủ bản thân:
- Kỹ năng quản lí căng thẳng
- Kỹ năng quản lí cảm xúc:
+ Làm chủ sự tức giận
+ Xử lí những đau buồn và lo âu
+ Đối phó với những sự mất mát, lạm dụng, chấn thương
- Kỹ năng tự điều chỉnh (tự chỉnh ý thức, tự chủ)
+ Ý thức về giá trị bản thân/Kỹ năng xây dựng sự tự tin
+ Ý thức về bản thân, bao gồm ý thức về quyền, ảnh hưởng, giá trị, thái độ, mặt mạnh, mặt yếu của bản thân
Tuy có sự khác biệt về quan niệm về kĩ năng sống nhưng các tổ chức UNESCO, WHO và UNICEF đã thống nhất 10 kỹ năng sống cơ bản, được xem như cần thiết nhất cho tất cả mọi người
1 Kĩ năng ra quyết định
2 Kỹ năng giải quyết vấn đề
3 Kỹ năng tư duy sáng tạo
4 Kỹ năng tư duy, phê phán/ suy nghĩ có phán đoán
5 Kỹ năng truyền thông có hiệu quả
6 Kỹ năng giao tiếp giữa người với người
7 Kỹ năng tự nhận thức bản thân
9 Kỹ năng ứng phó với cảm xúc
10 Kỹ năng ứng phó với stress
Việc phân loại kỹ năng sống chỉ mang tính chất tương đối, tùy thuộc vào khía cạnh xem xét và đặc thù của từng quốc gia Qua một số cách phân loại trên thấy rằng cách phân loại của tổ chức Qũy Nhi đồng Liên hiệp quốc (UNCICEF) dễ hiểu hơn cả, phù hợp với việc tổ chức giáo dục kỹ năng sống
1.3 Vai trò của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trong nhà trường
Giáo dục kĩ năng sống đã và đang là một vấn đề quan trọng trong việc giáo dục toàn diện cho học sinh sinh viên và mọi lứa tuổi Trí thông minh, sự hiểu biết cộng thêm thái độ tích cực chỉ mang lại cho chúng ta một nửa thành công Chính những kỹ năng mà chúng ta sử dụng trong cuộc sống hàng ngày, cách ứng xử, giao tiếp nó quyết định một nửa còn lại, những kỹ năng đó được gọi là kỹ năng sống Vậy kỹ năng sống có ý nghĩa như thế nào trong cuộc sống mỗi chúng ta?
* Kỹ năng sống ảnh hưởng đến thói quen lành mạnh
HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG
2.1 Thế nào là hoạt động giáo dục
Theo Đặng Thành Hưng: “Hoạt động giáo dục là hoạt động do người lớn tổ chức theo kế hoạch, chương trình giáo dục, trực tiếp điều hành chúng và biết chịu trách nhiệm về chúng chính là nhà trường, các giáo viên và các nhà giáo dục có liên quan như cha mẹ học sinh, các tổ chức giáo dục xã hội và các cơ sở giáo dục nhà nước” (Dạy học hiện đại, lý luận, phương pháp và kỹ thuật, NXB ĐHQG Hà Nội, 2002)
2.2 Hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh
Theo Wikipedia: “Giáo dục kỹ năng sống là một quá trình tác động sư phạm có mục đích, có kế hoạch nhằm hình thành năng lực hành động tích cực, có liên quan tới kiến thức và thái độ, giúp cá nhân có ý thức về bản thân, giao tiếp, quan hệ xã hội, thực hiện công việc, ứng phó hiệu quả với các yêu cầu, thách thức của cuộc sống hàng ngày…”
Cần phân biệt hai khái niệm “kỹ năng” và “khả năng” Khả năng là những kỹ năng sống phát triển phù hợp nhất đối với từng loại nghề nghiệp, môi trường hoặc giai đoạn sống nhất định của con người, ví dụ như: khả năng nói trước đám đông, khả năng làm việc độc lập, khả năng thích nghi với sự thay đổi của môi trường sống, khả năng biên tập báo chí, khả năng phân tích thị trường, khả năng dự báo sự kiện, khả năng ghi nhớ…
2.3 Nội dung giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trong trường Trung học phổ thông
18 Ở nước ta hiện nay, giáo dục kỹ năng sống đang được quan tâm, tuy nhiên trong nhà trường, chủ yếu học sinh được dạy kỹ năng học tập, việc giáo dục kỹ năng sống như tên gọi của nó (Life skills) với ý nghĩa là học làm người (learning to be) và nhất là kỹ năng thích ứng, hòa nhập với cuộc sống, ứng phó tích cực với các tình huống trong cuộc sống (learning to live together) chưa được quan tâm nhiều
Dựa trên cơ sở phân tích kinh nghiệm quốc tế và thực trạng giáo dục kỹ năng sống ở Việt Nam những năm qua, có thể đề xuất nội dung giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trong nhà trường phổ thông bao gồm các kỹ năng sống cơ bản, cần thiết sau:
- Kỹ năng tự nhận thức
- Kỹ năng xác định giá trị
- Kỹ năng kiểm soát cảm xúc
- Kỹ năng ứng phó với căng thẳng
- Kỹ năng tìm kiếm sự hỗ trợ
- Kỹ năng thể hiện sự tự tin
- Kỹ năng lắng nghe tích cực
- Kỹ năng thể hiện sự cảm thông
- Kỹ năng giải quyết mâu thuẫn
- Kỹ năng tư duy phê phán
- Kỹ năng tư duy sáng tạo
- Kỹ năng đưa ra quyết định
- Kỹ năng giải quyết vấn đề
- Kỹ năng đảm nhận trách nhiệm
- Kỹ năng đạt mục tiêu
- Kỹ năng quản lí thời gian
- Kỹ năng tìm kiếm và xử lí thông tin
Cần lưu ý: Nội dung giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trong nhà trường phổ thông tập trung vào các kỹ năng tâm lý-xã hội là những kỹ năng được vận dụng trong những tình huống hàng ngày để tương tác với người khác và giải quyết hiệu quả những vấn đề, những tình huống của cuộc sống Việc hình thành những kỹ năng này không loại bỏ mà ngược lại phải gắn kết và song hành với việc hình thành các kỹ năng học tập (study skills) như: đọc, viết, tính toán, máy tính,…
Nội dung giáo dục kỹ năng sống cần được vận dụng linh hoạt theo từng lứa tuổi, cấp học, môn học, hoạt động giáo dục và điều kiện cụ thể Ngoài các kỹ năng sống cơ bản trên, tùy theo đặc điểm vùng miền, địa phương giáo viên có thể lựa chọn thêm một số kỹ năng sống khác để giáo dục cho học sinh của trường, lớp mình cho phù hợp
2.4 Hình thức và phương pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trong nhà trường phổ thông
2.4.1 Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp
- Dạy thành tiết học riêng (thành môn học ngoại khóa)
Hiện tại ở nước ta, đã có một số trường học phổ thông, đặc biệt là những trường tư thục, trường quốc tế đã và đang tổ chức giáo dục kỹ năng sống thành một môn học ngoại khóa trong suốt tiến trình năm học Phần lớn các trường phổ thông ở nước ta nói chung và Trung học cơ sở nói riêng việc
20 giảng dạy thành một môn học riêng chưa được thực hiện Tuy nhiên, hoạt động này đã được một số giáo viên giảng dạy lồng ghép vào buổi sinn hoạt lớp, nhưng không thường xuyên
- Tích hợp các kỹ năng sống thông qua hoạt động chào cờ đầu tuần
Việc tích hợp các kỹ năng sống đã được các Ban giám hiệu, Tổng phụ trách đội, ở nhiều trường phổ thông thực hiện thông qua sinh hoạt ở những tiết chào cờ đầu tuần Hoạt động này không chỉ được phổ biến bằng cách dạy dỗ, nhắc nhở, mà còn được tổ chức thông qua các hoạt động khác như cho các em đóng vai, đóng kịch, hái hoa dân chủ,…
- Tích hợp các kỹ năng thông qua các hoạt buổi sinh hoạt truyền thống
Các trường đều tổ chức các buổi sinh hoạt truyền thống nhân dịp kỉ niệm ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam 22/12, ngày tết cổ truyền của dân tộc và ngày thành lập đoàn 26/3 Trong các buổi sinh hoạt truyền thống này, nhà trường đã tổ chức rất nhiều các hoạt động để ôn lại truyền thống, cũng như các trò chơi dân gian như kéo co, nhảy bao,… Các trường cho rằng thông qua các hoạt động này, các em cũng được rèn luyện không chỉ về thể chất, trí tuệ mà cả kỹ năng sống như: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng ra quyết định,…
- Tích hợp trong các hoạt động dã ngoại
Hoạt động này chưa được các trường chú trọng vì nó bị chi phối bởi nhiều yếu tố như tài chính, sự an toàn khi đi xa,…Do đó, mức độ tổ chức của các trường chưa nhiều, nhà trường mới chỉ tổ chức những hoạt động giao lưu với các trường lân cận; các hoạt động như thăm bà mẹ Việt Nam anh hùng hoặc những hoạt động đi dã ngoại cho học sinh,…
2.4.2 Sử dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực để tạo điều kiện, cơ hội cho học sinh được thực hành, trải nghiệm kỹ năng sống trong quá trình học tập các môn học ở trên lớp
Các PPDH và KTDH tích cực có vai trò to lớn trong việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh, các phương pháp và kỹ thuật dạy học này có thể sử dụng để giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS nói riêng và Trung học nói chung trong quá trình dạy học các môn học trên lớp cũng như việc tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp a Kỹ thuật khăn trải bàn
- Học sinh được chia thành các nhóm nhỏ từ 4-6 người Mỗi nhóm sẽ có một tờ giấy A0 đặt trên bàn, như là một chiếc khăn trải bàn
- Chia giấy A0 thành phần chính giữa và phần xung quanh, tiếp tục chia phần xung quanh thành 4 hoặc 6 phần tùy theo số thành viên của nhóm (4 hoặc 6 người)
- Mỗi thành viên sẽ suy nghĩ và viết các ý tưởng của mình (về một vấn đề nào đó mà giáo viên yêu cầu) vào phần cạnh “khăn trải bàn” trước mặt mình Sau đó thảo luận nhóm, tìm ra những ý tưởng chung và viết vào phần chính giữa “khăn trải bàn” b Kỹ thuật phòng tranh
Kỹ thuật này có thể sử dụng cho hoạt động cá nhân hoặc hoạt động nhóm
- GV nêu câu hỏi/ vấn đề cho cả lớp hoặc cho cả nhóm