Tiếp Xúc Văn Hóa Việt - Pháp Trong Lĩnh Vực Giáo Dục Ở Nam Kỳ

Nghiên cứu tiếp xúc văn hóa qua trường hợp giáo dục sẽ cho phép chúng ta nhìn nhận những thay đổi về quan niệm, nhận thức của xã hội đối với giáo dục; thay đổi về văn hóa tổ chức, quản l

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

TS TRẦN LONG

TS TRẦN THANH NHÀN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2022

Công trình được hoàn thành tại:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Phản biện 3: TS ĐINH THỊ DUNG

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án Tiến sĩ Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

Vào lúc………giờ…… Ngày ……tháng …… năm 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại:

Thư viện Đại học quốc gia TP.HCM

Thư viện Trường Đại học KHXH&NV, TP.HCM

Thư viện Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC

CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1 Ngô Thị Minh Hằng 2020 Sự biến đổi môi trường văn hoá giáo dục Nam Kỳ từ truyền thống đến hiện đại giai đoạn 1861 -1945,

Tạp chí Khoa học ĐH Sư Phạm Tp HCM, ISSN: 1859 -3100, 27/02/2020

2 Ngô Thị Minh Hằng 2020 Tổ chức và vận hành hệ thống giáo dục Nam Kỳ thời thuộc Pháp (1861 - 1945), Tạp chí Khoa học Xã

Hội, ISSN: 1859 -0136, 10/02/2020

3 Ngô Thị Minh Hằng 2020 Giáo dục của Thực dân Pháp với các

dân tộc thiểu số ở Nam Kỳ giai đoạn 1862-1945, Tạp chí Phát triển

khoa học và Công Nghệ, Đại học quốc gia Tp Hồ Chí Minh, ISSN: 2588-1043, 20/12/2020

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trước khi Pháp xâm lược Việt Nam, giáo dục của nước ta chịu ảnh hưởng của giáo dục Nho giáo, từ nhận thức, cách tổ chức trường học, phương pháp giảng dạy cho đến chương trình, sách giáo khoa, hình thức thi cử và ngôn ngữ dùng trong nhà trường Một nền giáo dục chỉ hướng đến việc học chữ và thi cử mà coi nhẹ việc học nghề và khoa học tự nhiên

Sau khi thực dân Pháp hoàn thành việc chinh phục bằng quân sự, Pháp đã thực hiện việc chinh phục về mặt tinh thần, mà việc đầu tiên là xây dựng ở Nam Kỳ một hệ thống giáo dục theo mô hình của Pháp Khi xác lập hệ thống giáo dục mới, người Pháp đã từng bước xoá bỏ nền giáo dục Nho học, thay vào đó là một nền giáo dục theo mô hình văn hoá giáo dục phương Tây, thay đổi tổ chức hệ thống các trường học từ tiểu học cho đến đại học, thay đổi cách thức tổ chức lớp học, xây dựng cơ sở vật chất, phát triển đội ngũ giáo viên, học sinh… Tại Nam Kỳ, nơi người Pháp thiết lập hệ thống giáo dục đầu tiên nhưng hệ thống giáo dục ở đây mới chỉ có bậc tiểu học, trung học và các trường dạy nghề, chưa có các trường Đại học và Cao đẳng như ở Bắc Kỳ

Với hệ thống giáo dục này, mục đích của thực dân Pháp nhằm đào tạo những công chức, viên chức bản xứ để làm việc cho bộ máy thống trị thuộc địa Một nền giáo dục được thành lập để phục vụ cho mục đích thống trị, ngoài những hạn chế thì về mặt khách quan nó cũng có những đóng góp nhất định cho văn hóa giáo dục Việt Nam, góp phần đặt cơ sở cho giáo dục Việt Nam hiện đại Nền giáo dục Việt Nam chịu ảnh hưởng của nền giáo dục Pháp trong một thời gian dài và có những yếu tố còn tiếp tục ảnh hưởng cho đến ngày nay Quá trình áp đặt hệ thống giáo dục theo mô hình văn hóa giáo dục Pháp cũng chính là quá trình tiếp nhận và biến đổi văn hóa giáo dục Việt – Pháp ở trong phạm vi cả nước nói chung và ở Nam Kỳ nói riêng

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về giáo dục Việt Nam và tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt - Pháp ở giai đoạn này, nhưng các công trình nghiên cứu chủ yếu tiếp cận dưới góc độ lịch sử, giáo dục, còn ít các công trình nghiên cứu tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt - Pháp dưới góc độ văn hóa Nghiên cứu tiếp xúc văn hóa qua trường hợp giáo dục sẽ cho phép chúng ta nhìn nhận những thay đổi về quan niệm, nhận thức của xã hội đối với giáo dục; thay đổi về văn hóa tổ chức, quản lý trường học; và văn hóa ứng xử trong học đường… Nói một cách khái quát, đó chính là quá trình biến đổi văn hóa giáo dục ở Việt Nam nói chung và Nam Kỳ nói riêng trong thời kỳ thuộc Pháp Nhằm xem xét quá trình tiếp xúc văn hóa Việt – Pháp trong lĩnh vực giáo dục diễn ra như thế nào, phục dựng lại bức tranh tổng thể về sự biến đổi văn hóa giáo dục Nam Kỳ thời Pháp thuộc, từ đó rút ra những hệ quả, đặc điểm, bài học kinh nghiệm

cho sự phát triển của giáo dục Việt Nam hiện nay, Nghiên cứu sinh đã chọn vấn đề “Tiếp xúc

văn hoá Việt - Pháp trong lĩnh vực giáo dục ở Nam Kỳ” làm đề tài luận án tiến sỹ để nghiên

cứu

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu quá trình tiếp xúc văn hoá giáo dục Việt – Pháp ở Nam Kỳ giai đoạn 1858 –

1945 dưới góc nhìn văn hóa ho ̣c, nhằm mu ̣c đích tìm hiểu những ảnh hưởng tích cực của quá trình tiếp xúc đó đối với nền văn hóa Việt Nam giai đoạn này Từ đó, rút ra những kinh nghiệm của sự tiếp xúc này đến giáo dục Việt Nam trong giai đoạn toàn cầu hoá hiện nay

2.2 Nhiệm vu ̣ nghiên cứu

- Tổng quan về tình hình nghiên cứu các công trình liên quan đến luận án

- Hệ thố ng cơ sở lý luận và vận dụng các lý thuyết nghiên cứu để giải quyết các vấn đề

củ a luận án

- Khái quát quá trình tiếp xúc văn hoá giáo dục của Pháp và những chính sách điều chỉnh, cải cách của pháp về giáo dục áp đặt ở Nam Kỳ

- Phân tích quá trình tiếp nhận nền giáo dục Pháp vào Nam Kỳ

- Đưa ra những hệ quả của quá trình tiếp xúc văn hoá giáo dục Pháp và rút ra những bài học kinh nghiệm của giáo dục Việt Nam giai đoạn hiện nay

3 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

3.1 Câu hỏi nghiên cứu

Các câu hỏi nghiên cứu cho đề tài nghiên cứu được đặt ra như sau:

1 Bối cảnh kinh tế xã hội ở Nam Kỳ khi tiếp xúc với giáo dục Pháp? Sự ảnh hưởng của Pháp đến văn hoá Việt Nam trên các lĩnh vực văn hoá như thế nào?

2 Sự tiếp xúc văn hoá giáo dục Pháp giai đoạn 1858 - 1945, người Việt Nam nói chung và Nam Kỳ nói riêng đã tiếp nhận những nội dung mới gì từ văn hóa Pháp? Quá trình tiếp nhận đó đã tạo nên những biến đổi văn hóa giáo dục của dân tộc trên các phương diện nhận thức, tổ chức, ứng xử như thế nào?

3 Những đặc điểm, hệ quả tích cực và hạn chế của quá trình tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt – Pháp ảnh hưởng đến Việt Nam thế nào? Những bài học kinh nghiệm rút ra gì cho nền giáo dục của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay?

3.2 Giả thuyết nghiên cứu

Khi nghiên cứu quá trình tiếp xúc văn hóa Việt – Pháp trên lĩnh vực giáo dục ở Nam Kỳ, văn hóa Việt Nam đã tiếp nhận văn hoá Pháp nhưng có sự sàng lọc và biến đổi để phù hợp với văn hoá bản đia

Người Pháp trong quá trình cai trị thuộc địa đã thiết lập nền giáo dục Pháp – Việt nhằm tuyên truyền nền văn minh của Pháp để người Việt quen đi nền văn hoá bản địa Tuy nhiên, ngược lại với mong muốn của Pháp, những tư tưởng tiến bộ, tự do, bình đẳng, dân chủ đã du nhập vào Việt Nam Qua sự tiếp nhận nền giáo dục mới, cùng với sức mạnh của nền văn hoá bản địa, người Việt Nam đã hấp thu những giá trị ưu tú trong văn hoá Pháp, biến nó thành sức mạnh và công cụ để giải quyết các vấn đề của lịch sử dân tộc Nền giáo dục Pháp – Việt đã làm thay đổi về nhận thức, tổ chức, ứng xử… về học tập, nội dung, quan hệ giữa cách chủ thể giáo dục, góp phần hình thành nền giáo dục dân tộc của Việt Nam giai đoạn cận đại

Trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay, việc tiếp xúc và giao lưu văn hoá với nhiều nước khác nhau trên thế giới rất phổ biến, nền văn hoá Việt Nam, trong đó có giáo dục có nguy cơ

bị mất đi những giá trị bản sắc văn hoá truyền thống của dân tộc

4 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Tìm hiểu nền giáo dục Việt Nam giai đoạn cận đại là một đề tài nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau như: Lịch sử, Giáo dục học, văn hoá học… Và thu hút nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam và thế giới Ở nhiều góc độ khác nhau, các công trình nghiên cứu đã đưa

ra những kết luận và nhận xét đa chiều về văn hoá giáo dục giai đoạn cận đại Nhìn tổng thể, nghiên cứu giáo dục Việt Nam thời cận đại nói chung và nghiên cứu tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt - Pháp nói riêng có các nhóm tác giả và các công trình tiêu biểu sau đây:

4.1 Các công nghiên cứu về giáo dục thời Nguyễn

Các công trình đã trình bày rất cụ thể về lịch sử giáo dục Việt Nam từ thời Bắc thuộc đến thời phong kiến Chính quyền phong kiến đã rất quan tâm đến việc dạy và học để tuyển chọn nhân tài cho đất nước Các công trình cũng đã trình bày khá cụ thể về chế độ khoa cử thông qua các kỳ thi: Hương, Hội, Đình, qua đó thấy được tinh thần hiếu học của các người xưa và vài trò của người thầy trong việc truyền thụ tri thức

4.2 Các công trình nghiên cứu của các tác giả về quá trình tiếp xúc văn hóa Việt – Pháp

Những cuốn sách đã tái hiện rất chi tiết bối cảnh xã hội Việt Nam trước và sau khi Pháp xâm lược Quá trình Pháp tiến hành tổ chức cai trị ở Việt Nam, triều đình chống lại sự bành trướng của Pháp qua thái độ của các quan lại, sĩ phu nỗi dậy chống Pháp Khi tiếp xúc với phương Tây đã làm xuất hiện những tư tưởng canh tân, cải cách văn hoá dân tộc

Khi tiếp xúc và giao lưu với văn hoá Pháp đã làm thay đổi văn hóa Việt Nam trên nhiều phương diện, cụ thể là về tôn giáo, ngôn ngữ, tư tưởng, văn học, nghệ thuật… trong đó

có giáo dục Nền giáo dục mới do Pháp tổ chức đã tác động tích cực đến Việt Nam, đó là đổi mới về nhận thức của dân tộc, đó là chủ nghĩa duy lý, nhìn đối tượng ở khía cạnh toàn nhân loại, chống lại môi giáo điều, đề cao chủ nghĩa cá nhân, chấp nhận đối thoại và tư duy phân tích

4.3 Nhóm các công trình nghiên cứu về lịch sử giáo dục Việt – Pháp

Những cuốn sách liên quan đến lịch sử giáo dục, cung cấp cho người đọc cái nhìn khách quan về lịch sử Việt Nam khi Pháp xâm lược các tác giả giải thích các nguyên nhân khiến Pháp vào Việt Nam và chính sách cai trị của Pháp như: bộ máy cai trị, chế độ thuế khoá, công cuộc khai thác thuộc địa… ảnh hưởng đến xã hội Việt Nam Trước tình hình biến động, những cuốn sách trình bày sự kháng cự của triều đình Huế và các sĩ phu Việt Nam, cũng như thái độ của người dân Việt Nam trước chế độ thuộc địa do Pháp cai trị

Những cuốn sách này đã khái quát hệ thống giáo dục Việt - Pháp trước năm 1945 trên các lĩnh vực như giáo dục tiểu học, trung học, cao đẳng, đại học Tác giả phân tích nền giáo dục ở Việt Nam thời Pháp thuộc đã trải qua 2 cuộc cải cách quan trọng Cuộc cải cách lần

thứ 1 là thiết lập một hệ thống trường lớp theo mô hình của nhà nước Pháp, dần dần loại bỏ

sử dụng chữ Hán trong giáo dục Trong cuộc cải cách lần 2, mục đích của chính quyền Pháp

là dần dần hoàn thiện hơn hệ thống giáo dục cũng như truyền bá chữ Pháp trong toàn cõi Việt Nam Những tác giả cung cấp cho độc giả cái nhìn toàn diện về giáo dục Việt Nam thời Pháp thuộc và ảnh hưởng của nó trên các mặt kinh tế, văn hoá, xã hội của Việt Nam giai đoan cận đại Nền giáo dục mới của Việt Nam giai đoạn này đã đáp ứng được nhu cầu của xã hội Việt Nam khi nền giáo dục truyền thống đã không còn phù hợp, yêu cầu phải đổi mới Nền giáo dục mặc dù mục đích nhằm phục vụ cho lợi ích của giai cấp thống trị của Pháp, nhưng đã đào tạo ra những trí thức tiến bộ, có tinh thần dân tộc, đã biết kết hợp văn hoá Đông - Tây để giải phóng dân tộc

Các công trình trên đây là những công trình nghiên cứu về lịch sử trong đó có phần trình bày về giáo dục và tiếp xúc văn hoá giáo dục như là một bộ phận trong tiến trình lịch sử dân tộc Việt Nam, vì vậy những nội dung giáo dục còn được trình bày ở dạng khái quát, nên không thể trình bày một cách đầy đủ và sâu sắc văn hóa giáo dục ở Việt Nam nói chung và Nam Kỳ nói riêng

4.4 Nhóm các công trình nghiên cứu về tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt – Pháp

Toàn cảnh nền giáo dục đã được các tác giả trình bày qua số lượng trường học, các bậc học, từ đó đưa ra kết luận về nền giáo dục thực dân ở Việt Nam, chỉ ra những mặt “tích cực”

và “tiêu cực” trong chính sách giáo dục của Pháp vào Việt Nam Những Tác giả đã đưa ra

một góc nhìn mới khách quan và toàn diện về nền giáo dục Pháp – Việt giai đoạn này Trường học được tổ chức chặt chẽ, tập trung, đúng giờ, chương trình học theo từng cấp học, theo từng hệ, với nhiều đối tượng học sinh Học sinh chuyển từ lối học thụ động sang lối học chủ động tích cực tham gia vào việc tiếp nhận kiến thức Việc học đi đôi với thực hành, mang tính thực tế hơn, học sinh thay đổi nhận thức và phương pháp tư duy và lối sống, mở

ra một môi trường xã hội cho thanh niên Việt Nam Với sự phát triển của giáo dục và sử dụng chữ quốc ngữ trong trường học, số học sinh đi học tăng lên, tạo cơ hội cho sự phát triển của nghệ thuật, báo chí

Với nền giáo dục mới đã đạo tạo ra nhiều trí thức mới, nhưng mang trong mình tinh dần tự hào dân tộc Những phản ứng của trí thức Nho học trước sự ảnh hưởng của văn minh phương Tây vào Việt Nam Các nhà Nho tiêu biểu giai đoạn này với tư tưởng canh tân đã chủ động tiếp nhận những mặt tích cực của văn hoá phương Tây trên cơ sở dung hợp văn hoá Đông – Tây Xuất hiện những tầng lớp trí thức mới tồn tại song song với tầng lớp trí thức Nho giáo Sự đan xen giữa các thế hệ trí thức đã làm cho văn hoá truyền thống Việt Nam không bị đứt gãy mà vẫn ổn định phát triển cùng với thời cuộc

Những bài viết, sách và công trình khoa học của các tác giả người Pháp, người Mỹ, người Việt nói trên đã đề cập khá toàn diện về tình hình chính trị, kinh tế, văn hoá và giáo dục của Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng Các công trình trên đều có một điểm chung là đi sâu nghiên cứu về quá trình du nhập và phát triển của giáo dục Việt – Pháp Về văn hoá giáo dục ở Nam Kỳ thì các tài liệu chưa đề cập chi tiết, nhiều tài liệu trên được trình

bày dưới góc nhìn của các học giả nước ngoài nên cách nhìn nhận, đánh giá vấn đề chưa được khách quan và toàn diện Nhìn chung các nguồn tài liệu nói trên trình bày về giáo dục Nam

Kỳ thời thuộc Pháp, nhưng phần lớn các công trình đều tiếp cận giáo dục dưới góc độ giáo dục hoặc lịch sử, chưa có công trình nào đi sâu tiếp cận dưới góc độ văn hoá Mặc dù vậy, đây

là nguồn tư liệu phong phú cho phép chúng tôi những chất liệu cụ thể và cái nhìn toàn diện, đa chiều để kế thừa nghiên cứu tiếp xúc văn hoá giáo dục Nam Kỳ

5 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

5.1 Đối tượng nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tiếp xúc văn hoá giáo dục Việt – Pháp ở Nam Kỳ giai đoạn 1858 – 1945, thông qua các trường do người Pháp tổ chức và các trường được Pháp cho phép tổ chức, trong đó nhấn mạnh quá trình biến đổi văn hoá giáo dục ở Nam Kỳ được thể hiện ở các nội dung văn hoá nhận thức giáo dục; văn hoá tổ chức giáo dục; văn hoá ứng xử trong trường thời Pháp thuộc

5.2 Phạm vi nghiên cứu của luận án

 Phạm vi về không gian: Luận án trung nghiên cứu quá trình tiếp xúc văn hoá giáo

dục Việt - Pháp ở Nam Kỳ thời thuộc Pháp Địa giới hành chính của Nam Kỳ lúc bấy giờ tương ứng với khu vực Nam Bộ hiện nay, bao gồm vùng Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ

 Phạm vi về thời gian: Thời gian mà luận án đề cập tập trung nghiên cứu là từ năm

1858 đến năm 1945 Nghiên cứu sinh chọn mốc thời gian này vì năm 1858 là thời điểm thực dân Pháp bắt đầu xâm lược Việt Nam và áp đặt hệ thống giáo dục Pháp – Việt đầu tiên ở Nam

Kỳ, cụ thể là năm 1861, Pháp thành lập ngôi trường đầu tiên là Trường Thông ngôn Bá Đa Lộc (Évque d’ Adran) Năm 1945 là mốc kết thúc thời gian nghiên cứu của đề tài, vì đây là giai đoạn chính quyền đô hộ của thực dân Pháp bị sụp đổ, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà

ra đời Giai đoạn từ năm 1858 – 1945, là giai đoạn thể hiện rõ nhất sự tiếp xúc, ảnh hưởng, biến đổi về văn hoá giáo dục ở Nam Kỳ

 Phạm vi về chủ thể: Chủ thể tiếp nhận văn hoá Việt – Pháp ở đây là người dân Nam

Kỳ đối với văn hoá giáo dục Pháp; chủ thể của văn hoá nhận thức giáo dục chính là xã hội và chính quyền quản lý hành chính đối với việc dạy và học trong trường; chủ thể của văn hoá tổ chức giáo dục chính là chính quyền thực dân ở Nam Kỳ trong việc tổ chức và quản lý việc giáo dục và đào tạo Chủ thể của văn hoá ứng xử trong giáo dục chính là chính quyền thực dân, các cấp quản lý giáo dục với những chủ trương, chính sách, chế độ đãi ngộ đối với người thầy và người học và đối với phụ huynh Còn trong trường học đó là những chủ thể trực tiếp

giữa thầy và trò, giữa trò và trò

 Giới hạn về nội dung: Nam Kỳ là khu vực Pháp đầu tư giáo dục khá sớm nhưng chủ

yếu tập trung đầu tư cho giáo dục phổ thông và giáo dục dạy nghề, còn giáo dục cao đẳng và đại học chưa có, do đó phạm vi nội dung của luận án, nghiên cứu sinh chỉ xác định tập trung nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục phổ thông và giáo dục dạy nghề Nghiên cứu văn hóa giáo dục phổ thông và dạy nghề Việt – Pháp, luận án tập trung vào những nhân tố tác động đến quá

trình tiếp xúc và biến đổi văn hóa giáo dục như chính sách giáo dục của thực dân Pháp đối người dạy và người học, những biến đổi về nội dung, chương trình, phương pháp dạy học, mối quan hệ ứng xử giữa thầy giáo và học sinh, học sinh với học sinh trong trường học Pháp – Việt Tìm hiểu những ảnh hưởng tích cực cũng như hạn chế của văn hoá giáo dục Pháp đối

với giáo dục Việt Nam ở Nam Kỳ

Luận án chỉ tìm hiểu ảnh hưởng tác động của của văn hoá giáo dục Pháp ở Nam Kỳ Việt Nam giai đoạn 1858 – 1945 (không tìm hiểu sự tác động trở la ̣i của văn hóa Việt Nam

vớ i văn hóa Pháp) Để đảm bảo tính liên tục, hệ thống và làm rõ được sự biến đổi văn hóa giáo dục, luận án còn trình bày thêm nghiên cứu về văn hoá giáo dục Nam Kỳ Triều Nguyễn

và có liên hệ văn hoá giáo dục Việt Nam hiện nay

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

Để nghiên cứu đạt được những mục tiêu đề ra, luận án đã sử dụng các cách tiếp cận và các phương pháp nghiên cứu sau đây: Phương pháp hồi cứu tài liệu, Phương pháp so sánh văn hoá, Phương pháp hệ thống – cấu trúc, phương pháp phân tích và tổng hợp, Phương pháp tiếp cận liên ngành: nghiên cứu sinh đã sử dụng cách tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu như phương pháp lịch sử và phương pháp logic của khoa học lịch sử, Phương pháp thống kê

7 NGUỒN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

Để hoàn thành luận án, chúng tôi đã thu thập các nguồn tài liệu sau đây:

- Nguồn tài liệu ở các Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, II, Thư viện quốc gia Việt Nam, Thư viện Đa ̣i ho ̣c Khoa học Xã hội và Nhân văn, Các văn bản về văn hóa, giáo dục của chính quyền thuộc địa Pháp, sách, các bài viết của các nhà thực dân, những nhà nghiên cứu đương thời được lưu trữ tại đây

- Các tài liệu, sách, tạp chí của các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa, giáo dục được xuất bản qua các giai đoạn lịch sử

- Các tài liệu của các cơ quan nghiên cứu, các trường đại học, các cơ quan quản lý giáo dục, văn hóa trong và ngoài nước; tài liệu trên các website có độ tin cậy

8 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN

8.1 Ý nghĩa khoa học: Luận án tập trung hệ thống lại tình hình nghiên cứu của

các tác giả trong và ngoài nước về các khía cạnh khác nhau liên quan đến văn hóa Việt – Pháp Từ góc độ văn hóa học, luận án phục dựng lại bức tranh toàn cảnh quá trình tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt – Pháp ở Nam Kỳ giai đoạn từ giữa thế kỷ XIX đến năm 1945 Luận án

có cách nhìn mới về sự tiếp xúc ảnh hưởng và thay đổi về văn hoá giáo dục của Nam Kỳ giai đoạn này, góp phần bổ sung thêm nghiên cứu tiếp xúc và giao lưu văn hóa Việt – Pháp, những biến đổi của văn hóa giáo dục ở Nam Kỳ thời Pháp thuộc Với những kết quả nghiên cứu, luận

án giúp người đọc nhận thức rõ hơn và đánh giá một cách khách quan về sự biến đổi và tác động của văn hóa giáo dục Việt – Pháp

8.2 Ý nghĩa thực tiễn: Việc nghiên cứu đề tài luận án góp phần lý giải những

thay đổi về văn hoá giáo dục ở Nam Kỳ, từ đó rút ra những đặc điểm, hệ quả, bài học kinh

nghiệm cho việc xây dựng, cũng cố và phát huy vai trò của giáo dục trong sự nghiệp phát triển của đất nước hiện nay Luận án cũng bổ sung thêm một hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu các hiện tượng, các thành tố các hoạt động tinh thần của xã hội của ngành văn hoá

học

Từ những kết quả nghiên cứu, luận án sẽ cung cấp thêm những tư liệu mới, đặc biệt là

tư liệu lưu trữ nghiên cứu về văn hoá giáo dục Việt – Pháp giai đoạn cận đại, tài liệu tham khảo cho giảng dạy, học tập và nghiên cứu về quá trình tiếp xúc văn hóa giáo dục Việt – Pháp

ở Nam Kỳ nói riêng và Việt Nam nói chung

9 CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án còn có 4 chương nội dung sau đây:

Chương 1 Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn

Chương 2 Giáo dục triều Nguyễn ở Nam Kỳ trước khi Pháp xâm lược

Chương 3 Biến đổi văn hoá giáo dục Việt – Pháp ở Nam Kỳ khi tiếp xúc với giáo dục Pháp Chương 4 Đặc điểm và bàn luận về văn hoá giáo dục Việt – Pháp ở Nam Kỳ

PHẨN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài

1.1.1.1 Khái niệm văn hóa

1.1.1.2 Khái niệm văn hóa giáo dục và cấu trúc của văn hoá giáo dục

1.1.1.3 Khái niệm tiếp xúc và giao lưu văn hoá

1.1.2 Cơ sở lý thuyết nghiên cứu của đề tài

Lý thuyết giao lưu và tiếp xúc văn hóa: có thể nói, quá trình tiếp xúc văn hoá như

là một quy chế điển hình của chuyển giao văn hoá, và Việt Nam được xem như một quy chiếu điểu hình của sự chuyển giao trong thời điểm tiếp xúc với văn hoá Phương Tây, cụ thể là với người Pháp Quá trình chuyển giao giáo dục luôn là một trong những vectơ quan trọng để nghiên cứu chuyển giao văn hoá Việt Nam giai đoạn cận đại

Lý thuyết triết lý giáo dục: triết lý giáo dục có quan hệ mật thiết với bộ dấu hiệu nhận diện của các cơ sở giáo dục, trong bộ dấu hiệu nhận diện của các cơ sở giáo dục ở trên thế giới và Việt Nam, số lượng và thành phần của các thành tố có thể khác nhau, song phổ biến nhất là các thành tố Sứ mệnh (mission), Mục đích (Aims, Purpose), Mục tiêu (Objective) Sứ mệnh (mục đích) và mục tiêu là những phạm trù tối thiểu cần thiết cho việc tham gia vào cấu trúc của triết lý giáo dục Hai thành tố này tạo nên câu trúc tối thiểu của triết lý giáo dục Đến lượt mình, mục tiêu giáo dục quy định nguyên lý và những giá trị cốt lõi của văn hoá

giáo dục Bốn thành tố sứ mệnh, mục tiêu, nguyên lý và những giá trị cốt lõi của văn hoá giáo dục tạo nên cấu trúc cơ bản của triết lý giáo dục

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Không gian văn hoá Nam Kỳ

Năm 1834, theo chỉ du ̣ năm Minh Mệnh 15, Nam Kỳ gồm: Gia Đi ̣nh, Biên Hòa, Đi ̣nh Tường, Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên Năm 1867, sau khi chiếm đóng 6 tỉnh Nam Kỳ, thực

dân Pháp đã nhiều lần thay đổi về địa giới cũng như đơn vị hành chính của nhiều tỉnh Năm

1899, thực dân Pháp chia Nam Kỳ thành 20 tỉnh Như vậy, sau nhiều lần phân chia, đến thời điểm này, Nam Kỳ có 20 tỉnh (Gia Đi ̣nh, Châu Đốc, Hà Tiên, Ra ̣ch Giá, Trà Vinh, Sa Đéc,

Bến Tre, Long Xuyên, Tân An, Sóc Trăng, Thủ Dầu Một, Tây Ninh, Biên Hòa, Mỹ Tho, Bà

Ri ̣a, Chợ Lớn, Vĩnh Long, Gò Công, Cần Thơ, Ba ̣c Liêu, Cap Saint Jacques (Vũng Tàu)

1.2.2 Thời gian văn hoá Nam khi Pháp xâm lược

Ngày 31.08.1858, mười ba chiến hạm của liên quân thực dân Pháp – Tây Ban Nha Huy dưới sự tổng chỉ huy của một thiếu tướng hải quân Pháp đã đến thả neo ngoài khơi vịnh Đà Nẵng đã nổ súng xâm lược nước ta Sau khi chiếm Việt Nam, pháp tiến hành hai cuộc khai thác thuộc địa Để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội thực dân Pháp phải thực hiện đào tạo nguồn nhân lực đa dạng ở nhiều ngành, nghề Đây chính là nhân tố thúc đẩy sự phát triển giáo dục của Pháp ở Việt Nam

1.2.3 Chủ thể văn hoá Nam Kỳ

Nam Kỳ là vùng đất mới, có nhiều cộng đồng dân cư đến sinh sống, ngoài người Việt chiếm đa số, còn có người Khmer, người Hoa, người Chăm, Xtiêng, Mạ, Chơro… Khi sinh sống trên vùng đất này, những dân tộc đã tạo nên các mối quan hệ gắn kết, giao lưu văn hóa trên nhiều lĩnh vực Chính sự giao lưu này đã tạo nên những nét văn hoá rất riêng cho vùng đất Nam Kỳ

1.2.4 Khái quát quá trình biến đổi kinh tế - xã hội ở Nam Kỳ khi tiếp xúc văn hoá Pháp

1.2.4.1 Bối cảnh kinh tế - xã hội ở Nam Kỳ trước khi Pháp xâm lược

Trước khi bị thực dân Pháp xâm lược, Việt Nam là một quốc gia độc lập, có chủ quyền

và đã đạt được một số thành tựu nhất định về kinh tế, văn hoá Nam Kỳ cũng nằm trong sự quản lý của chính quyền phong kiến nhà Nguyễn Nền kinh tế Việt Nam thời nhà Nguyễn là chủ yếu dựa trên ngành sản xuất nông nghiệp

1.2.4.2 Quá trình biến đổi kinh tế - xã hội ở Nam Kỳ khi tiếp xúc văn hoá Pháp

Để khai thác tài nguyên và bóc lột nhân dân Việt Nam, sau khi bình định xong về quân

sự, thực dân Pháp đã tiến hành hai cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất và cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai Với các chính sách về kinh tế, văn hóa, xã hội đó, ở Nam Kỳ đã diễn ra quá trình tiếp xúc và biến đổi về xã hội, văn hóa một cách nhanh chóng

Về kết cấu hạ tầng, có nhiều thay đổi, hệ thống giao thông được tổ chức lại, nhiều phương tiện vận chuyển mới được du nhập Với sự phát triển của đô thị, công nghiệp và giao thương buôn bán đã làm xuất hiện những giai cấp và tầng lớp xã hội mới Về tư tưởng, tồn

tại và xuất hiện cùng lúc nhiều hệ tư tưởng khác nhau: nho giáo, dân chủ tư sản và vô sản Xuất hiện các loại hình văn học, báo chí, nghệ thuật mới Chính điều này đã làm cho Nam

Kỳ sớm hội nhập vào nền văn hoá hiện đại của thế giới

1.2.5 Quá trình xác lập hệ thống giáo dục của Pháp ở Nam Kỳ

1.2.5.1 Hệ thống giáo dục ở Nam Kỳ trước khi Pháp xâm lược

Thế kỷ 18, Nguyễn Ánh đặt chức Đốc học, ban bố học quy, tổ chức khoa thi, lối học

cử nghiệp theo Nho giáo ở Nam Kỳ Lúc này, thường thì mỗi làng có một trường tư do một Nhiêu học điều hành Học sinh học lễ nghĩa và điển tích Trung Hoa, các phép tính sơ đẳng

và học chữ Hán, chữ Nôm Thường mỗi Huyện, phủ sẽ có một trường học, nội dung học cũng giống như nội dung ở trường làng, nhưng rộng hơn

Trước khi có khoa thi Hương, các khoa thi ở giai đoạn này gọi là kỳ thi Nho học Tam trường để chọn nhân tài ra làm việc, những sĩ tử cũng phải trải qua những quy định thi cử như kỳ thi Hương Năm 1813, Gia Long mới tổ chức khoa thi Hương đầu tiên ở trường thi Gia Định dành cho sĩ tử Bình Thuận, Biên Hoà, Phiên An, Định Tường, Vĩnh Thanh và Trấn

Hà Tiên Năm 1864, vua Tự Đức mở khoa thi Hương ở tỉnh An Giang, cho các sĩ tử ở cho ba tỉnh miền Tây thuộc quyền kiểm soát của triều đình và ba tỉnh miền Đông do Pháp quản lý Đây cũng là kỳ thi cuối cùng trên đất Nam Kỳ

1.2.5.2 Hệ thống giáo dục của Pháp ở Nam Kỳ

Nam Kỳ là vùng đất đầu tiên Pháp chiếm được đã trở thành thí điểm của những chính sách giáo dục của chính quyền thuộc địa Từ năm 1861 – 1867, một số trường đã được mở ra

ở Nam Kỳ Ngày 21/09/1861, Chamer mở ra trường Bá Đa Lộc (Pigneau de Béhaine) để đào tạo thông dịch viên Năm 1873, Pháp cho mở trường Hậu bổ nhằm đào tạo những người thanh tra dân sự cho Pháp

Ngày 5/11/1874, Pháp ban hành Quy chế giáo dục chia nền giáo dục ra làm hai bậc tiểu học và trung học Ngày 17/03/1979, tổ chức giáo dục cũ được thay thế bằng tổ chức giáo dục mới chia làm ba cấp: cấp I (trường tổng), cấp II (trường quận) và cấp III (trường trung học) Ngày 15/05/1906 Hội đồng hoàn thiện giáo dục Nam Kỳ được thành lập Tháng 04/1913, Hội đồng hoàn thiện giáo dục bản xứ đã quyết định bãi bỏ hẳn việc học chữ Hán trong các trường Pháp – Việt ở hệ thống cấp I và cấp bổ túc

Cuối năm 1917, Toàn quyền Đông Dương Albert Sarraut đã ban hành Bộ “Học chính

tổng quy” để cải cách hệ thống giáo dục Pháp chủ trương nhanh chóng xoá bỏ hoàn toàn

nền giáo dục Nho học Năm 1923, M Merlin lên làm Toàn quyền Đông Dương đã có một số thay đổi và điều chỉnh trong chương trình giáo dục Việt Nam, từ năm 1924 chương trình có mục đích hạn chế việc học của thanh niên và học sinh Việt Nam Năm 1927, Toàn quyền Đông Dương ra nghị định đặt thêm bằng tú tài bản xứ, tức là bằng trung học đệ nhị cấp, tương tương tú tài tây học theo chương trình bên Pháp

Tiểu kết chương 1

Sự tiếp xúc văn hoá giáo dục Pháp – Việt giai đoạn 1858 -1945 là một giai đoạn lịch

sử đặc biệt của dân tộc Việt Nam nói chung và Nam Kỳ nói riêng Đây là giai đoạn văn hoá

Việt Nam có sự thay đổi rõ nét trên tất cả các phương diện từ kinh tế, chính trị, xã hội và văn hoá Thông qua nội dung chương một với những vấn đề lý luận về khái niệm về văn hoá, văn hoá ứng xử, văn hoá giáo dục, văn hoá tổ chức và các lý thuyết về giao lưu và tiếp xúc văn hoá, triết lý giáo dục là cơ sở quan trọng để nghiên cứu sinh vận dụng trong việc nghiên cứu tìm hiểu văn hoá Nam Kỳ giai đoạn cận đại khi tiếp xúc văn hoá Pháp Đó là bối cảnh diễn

ra quá trình tiếp xúc, mục đích của Pháp khi xâm lược và thay đổi cấu trúc xã hội Việt Nam Với nhiều chính sách về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa mà thực dân Pháp áp đặt ở Nam

Kỳ, quá trình tiếp xúc với văn hóa phương Tây được diễn ra một cách nhanh chóng và toàn diện trên nhiều phương diện, trong đó có quá trình tiếp xúc về giáo dục

CHƯƠNG 2 VĂN HOÁ GIÁO DỤC TRIỀU NGUYỄN Ở NAM KỲ

TRƯỚC KHI PHÁP XÂM LƯỢC 2.1 Văn hoá nhận thức trong giáo dục triều Nguyễn

2.1.1 Nhận thức về triết lý giáo dục triều Nguyễn

Triết lý giáo dục Triều Nguyễn chịu sự chi phối bởi quan điểm của Nho giáo và Khổng

Tử Có thể đúc kết lại thành một số tư tưởng chính như sau: thứ nhất, Nho giáo đề cao việc học, đã đưa sự nghiệp giáo dục loài người thành một đạo học lớn, linh thiêng như một tín ngưỡng, trở thành một con đường mà nam nhân nào cũng phải trải qua Thứ hai, quan niệm giáo dục đề cao đạo đức và đạo làm người Đạo làm người chính là phải biết yêu thương người hiền, hết mình thờ cha mẹ, hết mình thờ vua, thật thà giao tiếp với bạn bè Thứ ba, quan niệm giáo dục rất đề cao kẻ sĩ và quý trọng nhân tài Thứ tư, quan niệm về trách nhiệm bổn phận của con người trong xã hội Học để làm quan, để quản lý và giúp xã hội ổn định

2.1.2 Nhận thức về việc học trong giáo dục triều Nguyễn

Chính quyền phong kiến rất coi trọng việc học và thi cử, coi trọng người tài Đây là một nét văn hoá gắn liền với lịch sử phát triển nền giáo dục theo Nho học trong suốt gần 10 thế kỷ Nhà Nguyễn có rất nhiều chính sách tôn vinh và ưu tiên cho những người học hành đỗ đạt Những sĩ tử đỗ Hương cống và Sanh đồ đều được nhà nước miễn thuế thân và được bổ nhiệm chức vụ trong triều đình Ngoài ra, triều đình cũng có nhiều chính sách quan tâm đến quyền lợi của người học như tạo điều kiện về cơ sở vật chất trong việc xây trường học, cấp học bổng cho học sinh học giỏi Đội ngũ giáo quan triều Nguyễn được chọn lựa hết sức kỹ càng phải là những người có tuổi tác chững chạc và đỗ đạt

2.1.3 Nhận thức về người thầy trong giáo dục triều Nguyễn

Trong nhận thức của người dân, người thầy không chỉ là người dạy chữ mà còn là hình ảnh mẫu mực về nhân cách, đạo đức, lối sống, là tâm gương mẫu mực cho trò noi theo

Vì quan niệm như vậy nên người thầy phải là những người có kiến thức rộng, có phẩm chất đạo đức tốt, lối sống gần gũi, thân thiện với mọi người, thường là 40 tuổi trở lên Chính thầy giáo đã ươm mầm cho học trò những kiến thức về văn hóa dân tộc, về ý thức cội nguồn, khơi dậy lòng tự hào dân tộc, tình yêu nước, yêu đồng bào qua mỗi bài giảng Người thầy trong giáo dục truyền thống hầu hết đều là nam giới đóng vai trò làm thầy giáo, nữ giới