Trải qua nhiều giai đoạn hình thành và phát triển, EU ngày càng cho thấy tính hiệu quả của mô hình liên kết khu vực mà một trong những phương pháp tạo ra sự gắn kết đó là trao cho công d
Trang 1MỤC LỤC BÀI LÀM
1 Đặt vấn đề 2
2 Triển khai vấn đề 3
2.1 Quy định của EU về quyền di chuyển và cư trú của công dân Châu Âu 3
2.1.1 Khái niệm công dân Châu Âu và công dân EU 3
2.1.2 Quyền di chuyển và cư trú của công dân Châu Âu 3
2.1.3 Quyền di chuyển và cư trú của công dân EU 4
2.2 Quyền di chuyển và cư trú của thành viên trong gia đình công dân EU 7
3 Kết luận 9
4 Danh mục tài liệu tham khảo 10
5 Phụ lục: Bản đồ Châu Âu và Liên minh Châu Âu 11
11
Trang 21 Đặt vấn đề
Liên minh châu Âu (sau đây gọi tắt là EU) là tổ chức quốc tế có liên kết
toàn diện nhất trên thế giới hiện nay, điều đó được thể hiện cụ thể trong từng lĩnh vực của Liên minh như kinh tế, tiền tệ,… và là mẫu hình để rất nhiều liên kết khu vực học tập, trong đó có ASEAN Trải qua nhiều giai đoạn hình thành và phát triển, EU ngày càng cho thấy tính hiệu quả của mô hình liên kết khu vực
mà một trong những phương pháp tạo ra sự gắn kết đó là trao cho công dân của mỗi nước thành viên cũng như thành vien trong gia đình của họ được quyền tự
do đi lại và cư trú trong lãnh thổ của các nước thành viên khác
Quyền tự do đi lại và cư trú của công dân là một trong những quyền nhân thân quan trọng, được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc tế1 và pháp luật của các quốc gia Công dân có quyền tự do đi lại đến nơi mình muốn hoặc có một nơi cư trú nhất định theo sự lựa chọn của bản thân mà không gặp cản trở từ phía người khác, tuy nhiên sự tự do lựa chọn này phải căn cứ trên cơ sở quy định của pháp luật Thông thường, kể cả trong các văn kiện pháp lý quốc tế hay luật quốc gia, quyền tự do đi lại và cư trú của công dân vốn gắn với yếu tố “quốc gia”2, do đó, có thể khẳng định rằng cơ chế của EU đã đáp ứng được yêu cầu của học thuyết về siêu quốc gia trong tiến trình nhất thể hóa khu vực
Thông qua việc phân tích và bình luận các quy định của pháp luật EU về quyền di chuyển và cư trú của công dân Châu Âu và thành viên trong gia đình của công dân EU, bài làm sẽ triển khai các nội dung và đưa ra những minh họa cũng như ý nghĩa của cơ chế đó
1 Trong TFEU thì Điều 21 quy định về nội dung này không có tên điều khoản, nhưng nội dung nhắc đến cụm từ the right to move and reside freely Lại cũng có những tài liệu khác gọi là (the right of) freedom of movement là một quyền con người được tạo nên bởi ba yếu tố cơ bản: tự do di chuyển trong lãnh thổ một nước
Tổ chức Di cư Quốc tế (2011), Giair thích thuật ngữ về Di cư
https://publications.iom.int/system/files/pdf/glossary27_2ndedvietnamese.pdf
2 Điều 13 Tuyên ngôn Quốc tế nhân quyền (UDHR) và Điều 12 Công ước quốc tế về các quyền dân
sự và chính trị năm 1966 (ICCPR)
Trang 32 Triển khai vấn đề
2.1 Quy định của EU về quyền di chuyển và cư trú của công dân Châu Âu
2.1.1 Khái niệm công dân Châu Âu và công dân EU
Cần nhấn mạnh rằng Châu Âu không đồng nghĩa với Liên minh Châu Âu Châu Âu là một châu lục, một khu vực địa lý còn Liên minh Châu Âu là một liên kết quốc tế trên cơ sở các quốc gia Châu Âu Do đó, không phải quốc gia Châu Âu nào cũng là thành viên của Liên minh Châu Âu và thuật ngữ công dân Châu Âu có ngoại diên rộng hơn nhiều so với công dân Liên minh Châu Âu Điều này đến từ việc có nhiều quốc gia Châu Âu dù có quan hệ rất mật thiết với
EU nhưng không gia nhập EU (cập nhật đến 2018, có 22 quốc gia Châu Âu chưa gia nhập EU mà đáng chú ý có Thụy Sĩ, Na Uy,…) và/hoặc đã từng là thành viên EU nhưng rời Liên minh Châu Âu (trường hợp của Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland) (hình 1 trong phần Phụ lục)
Do đó, cần phân biệt hai khái niệm công dân Châu Âu và công dân EU Không có định nghĩa pháp lý cho công dân Châu Âu, nhưng công dân EU thì chiểu theo quy định tại Điều 20.1 Hiệp ước về vận hành của Liên minh Châu Âu
(sau đây gọi là TFEU)3, một công dân EU (citizen of the Union) là người có
quốc tịch của một nước thành viên EU và theo đó được hưởng cơ chế pháp lý công bằng trong nội khối EU
2.1.2 Quyền di chuyển và cư trú của công dân Châu Âu
Quyền tự do di chuyển và cư trú của công dân Châu Âu bao gồm hai phần
là của công dân EU được điều chỉnh bởi hành lang pháp lý nội khối như mục 2.1.3 dưới đây, và quyền di chuyển tự do và cư trú giữa các quốc gia không phải thành viên EU với nhau và với EU Trung tâm và cơ sở chính của các quyền này được xác lập trong Thỏa thuận và Hiệp định Schengen
3 Có thể xem toàn văn Hiệp ước này tại:
https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:12012E/TXT:en:PDF
Trang 4Hiệp định Schengen được tạo ra nhằm bãi bỏ việc kiểm soát biên giới lẫn nhau (hay tạo ra một biên giới chung) để công dân đi lại tự do, nhằm thúc đẩy thương mại và du lịch từ năm 1984 và tới năm 1990, các nước trên ký thêm một văn bản thay thế gọi là Hiệp ước Schengen và lần lượt có thêm các nước khác gia nhập Nhiều quốc gia không phải thành viên EU như Luxembourg, Na Uy và Thụy Sĩ cũng là thành viên Schengen Bên cạnh việc tạo ra một biên giới chung, Hiệp ước Schengen còn có quy định chung về chính sách đường biên giới như quy chế chung về tị nạn, thành lập Hệ thống thông tin Schengen giúp cảnh sát và
cơ quan lãnh sự truy cập kho dữ liệu chung về tội phạm Ngoài ra, cảnh sát trong khu vực Schengen có quyền truy bắt nghi can xuyên biên giới trong khối
Về nội dung cơ bản, tinh thần của Hiệp ước Schengen về quyền tự do đi lại và cư trú của công dân các quốc gia thành viên Hiệp ước khá tương đồng với TFEU của EU Công dân các nước tham gia Hiệp ước Schengen có thể đi lại tự
do bằng đường hàng không, đường bộ và đường biển giữa các nước mà không cần xin thị thực và không bị kiểm soát ở khu vực biên giới Ðối với công dân các nước ngoài EU, chỉ cần được cấp thị thực nhập cảnh một trong 24 nước nói trên là có thể đi lại tự do trong toàn khối
2.1.3 Quyền di chuyển và cư trú của công dân EU
Khái niệm công dân EU hẹp hơn công dân Châu Âu, nhưng cũng vì vậy
mà hành lang pháp lý điều chỉnh quyền di chuyển và cư trú trong Liên Minh của nhóm đối tượng này tường minh hơn, mang tính chất nội khối
- Cơ sở trực tiếp của Quyền di chuyển và cư trú của công dân EU Quyền tự do đi lại và cư trú của công dân EU trong phạm vi các nước thành viên được quy định ngay tại Điều 20.2.(a) và có thể coi là một trong các quyền cơ bản nhất trong số 04 quyền và nghĩa vụ pháp lý cơ bản của công dân
EU được quy định tại các điểm 20.2.(a-d) Cụ thể hóa điều 20.2.(a), Điều 21
Trang 5TFEU quy định: “1 Mọi công dân của Liên minh có quyền di chuyển và cư trú
tự do trong lãnh thổ của các Quốc gia Thành viên, tuân theo các giới hạn và điều kiện quy định trong các Hiệp ước và bởi các biện pháp được áp dụng để mang lại hiệu quả cho chúng; 2 Nếu hành động của Liên minh cần chứng minh
là cần thiết để đạt được mục tiêu này và các Hiệp ước không cung cấp các quyền hạn cần thiết, Nghị viện và Hội đồng Châu Âu, hoạt động phù hợp với thủ tục lập pháp thông thường, có thể thông qua các điều khoản nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện các quyền nêu trong đoạn 1; 3 Với những mục đích tương tự như những mục đích nêu tại khoản 1 và nếu các Hiệp ước không quy định các quyền hạn cần thiết, Hội đồng, hoạt động theo một thủ tục lập pháp đặc biệt, có thể áp dụng các biện pháp liên quan đến an sinh xã hội hoặc bảo trợ xã hội Hội đồng sẽ hành động nhất trí sau khi tham khảo ý kiến của Nghị viện Châu Âu.”
- Quy định chi tiết về quyền tự do đi lại và cư trú của công dân EU Các điều kiện để công dân và thành viên gia đình của họ thực hiện quyền
đi lại và cư trú tự do trong lãnh thổ của các Quốc gia Thành viên được quy định trong Chỉ thị Tự do Di chuyển 2004/38/EC4, theo đó:
(i) Công dân EU có thể sống ở một quốc gia EU khác trong tối đa ba
tháng mà không cần bất kỳ yêu cầu nào ngoài việc phải có chứng minh nhân dân hoặc hộ chiếu hợp lệ
(ii) Để ở lại một quốc gia EU khác trong hơn ba tháng, công dân EU
phải đáp ứng các điều kiện nhất định tùy thuộc vào tình trạng của họ (ví dụ: công nhân, lao động tự do, sinh viên, v.v.) và có thể được yêu cầu tuân thủ các thủ tục hành chính
4 https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/eu-citizenship/movement-and-residence_en
Trang 6(iii) Công dân EU có quyền thường trú tại một quốc gia EU khác sau khi
cư trú hợp pháp tại đó liên tục trong 5 năm
(iv) Các thành viên gia đình của công dân EU, công dân EU hoặc công
dân của một quốc gia không thuộc EU, có quyền đi cùng hoặc tham gia cùng công dân EU tại một Quốc gia thành viên EU khác Họ có thể được yêu cầu tuân thủ các điều kiện hoặc thủ tục nhất định Với quy định như vậy, EU đã mở rộng cánh cửa hội nhập nội khối thông qua viẹc việc cho phép công dân EU được di chuyển tự do và cư trú hợp pháp trên lãnh thổ các nước thành viên khác trong liên minh
Về mặt chính trị, như đã phân tích, EU có thể nói đã đạt đến cao độ trong quá trình hợp nhất và hợp tác khi công dân của các quốc gia thành viên được hưởng quy chế pháp lý công bằng và bình đẳng Như
đã đặt ra trong phần đầu tiên, việc xóa nhòa biên giới giữa các quốc gia
EU nói riêng và Châu Âu nói chung đã thể hiện mức độ hội nhập sâu rộng Các công dân EU trở thành công dân của một “quốc gia” vô hình – và bản thên EU cũng đã có tư cách pháp nhân theo quy định của TFEU
Về kinh tế và lao động, quyền tự do di chuyển và cư trú hợp pháp cũng
đã tạo cho người dân EU khả năng được lao động, học tập và cống hiến tại bất cứ đâu trong Liên minh Các doanh nghiệp có thể dễ dàng tuyển dụng lao động thông qua việc tự do dịch chuyển thể nhân và tiết kiệm được chi phí Có được điều này là do tại EU, các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội là tương đối giống nhau do đó cho phép các bên mở cửa và xóa đi khoảng cách quốc tịch
2.2 Quyền di chuyển và cư trú của thành viên trong gia đình công dân EU
Trang 7Các thành viên gia đình của công dân EU, công dân EU hoặc công dân của một quốc gia không thuộc EU, có quyền đi cùng hoặc tham gia cùng công dân
EU tại một Quốc gia thành viên EU khác Họ có thể được yêu cầu tuân thủ các điều kiện hoặc thủ tục nhất định Những người sau đây được định nghĩa trong Điều 2 (2) của Chỉ thị Tự do Di chuyển 2004/38/EC là thành viên gia đình mang tính chất đặc biệt sẽ được hưởng quy chế thành viên trong gia đình công dân
EU, gồm:
(i) Vợ chồng – hay người phối ngẫu/bạn đời;
(ii) Đối tác mà công dân EU đã ký kết quan hệ đối tác đã đăng ký, trên
cơ sở pháp luật của bất kỳ Quốc gia Thành viên nào, nếu pháp luật của Quốc gia Thành viên chuyển đến coi quan hệ đối tác đã đăng ký tương đương với hôn nhân;
(iii) Con cháu trực hệ dưới 21 tuổi hoặc đang phụ thuộc cũng như của
vợ/chồng hoặc bạn đời như đã định nghĩa ở trên; và (iv) Những người thân trực hệ phụ thuộc trong dòng tăng dần và những
người của vợ/chồng hoặc bạn đời như đã định nghĩa ở trên
Có thể nhận định rằng việc EU cho phép các thành viên gia đình của công dân được tự do di chuyển và cư trú cùng với/kèm theo công dân EU là một quy định hiện đại bởi nó cho phép các gia đình dễ dàng ổn định, làm ăn và tránh việc
ly tán Thực chất, việc cấp quyền cho thành viên gia đình công dân EU sẽ tương
tự như việc các quốc gia cho phép công dân nước mình bảo lãnh vợ/chồng và thành viên trong gia đình đến sinh sống tại nước bản xứ, phù hợp với quy định của học thuyết siêu quốc gia
Bên cạnh đó, quy định của EU cũng hướng đến bảo vệ quyền của người đồng tính, song tính và chuyển giới thông qua việc quy định từ spouse thay vì husband/wife Nhiều nước ở khu vực EU và khối Schengen như Hà Lan, Nauy,
Trang 8Canada… cho phép kết hôn đồng tính hay Anh, Pháp, Đức… cho phép đăng ký kết đôi5 đã dẫn đến tình trạng các quốc gia khác nhau có quan điểm khác nhau trong quá trình thực thi TFEU và Chỉ thị Tự do Di chuyển 2004/38/EC về vấn đề thành viên gia đình vì nhiều nước thành viên không công nhận hôn nhân đồng tính Sự khác biệt này thậm chí đã dẫn tới một vụ việc6 tranh chấp pháp lý giữa công dân EU và quốc gia thành viên EU Theo phán quyết của Tòa án Công lý Châu Âu, bởi vì thuật ngữ “vợ/chồng” bao gồm cả người đồng tính, đồng thời, các quốc gia thành viên EU cũng phản đối việc phân biệt đối xử với người đồng tính Do vậy, việc từ chối quyền cư trú gây ảnh hưởng đến quyền tự do của mỗi công dân và toà án đã kêu gọi các nước nên thừa nhận hôn nhân đồng giới và cho họ quyền được đi lại và cư trú tự do
Tuy nhiên, các quy định về hệ thống đi lại tự do không cần visa, không bị kiểm soát ở đường biên giới của EU lại có các hạn chế nhất định liên quan đến quá trình kiểm soát nhập cư trước làn song di cư ồ ạt của người Bắc Phi và Trung Á, dẫn tới tỷ lệ tội phạm gia tăng Các điều kiện để được nhập cảnh quy định tại Điều 5 của Chỉ thị Tự do Di chuyển 2004/38/EC chưa đủ chặt chẽ vì chỉ yêu cầu hộ chiếu và thông tin theo Quy định (EC) số 539/2001, dẫn tới nhiều
5 https://moj.gov.vn/tctccl/tintuc/Pages/tin-tuc-hoat-dong.aspx?ItemID=242
6 Anh Adrian Coman một công dân Mỹ gốc Romania đã gặp và quen với anh Claibourn Hamilton -một công dân Mỹ ở New York vào tháng 6/2002 Hai người quyết định sống chung với nhau từ năm 2005-2009 Sau đó, Coman chuyển đến Brussels làm việc tại Nghị viện châu Âu với vai trò trợ lý nghị viện, trong khi Hamilton ở lại New York Họ đã kết hôn ở Brussels vào năm 2010 Vào tháng 12/2012, anh Coman muốn hai vợ chồng chuyển đến Romania ở hẳn để có thể sống gần với gia đình Họ liên lạc với chính quyền Romania, tìm hiểu quy trình để Hamilton có quyền làm việc và cư trú hợp pháp trong hơn 3 tháng với tư cách là thành viên của gia đình Coman Theo quyền tự do của EU, các cặp vợ chồng không phải là người EU kết hôn với công dân EU có thể cư trú lại nếu là thành viên của một gia đình thuộc quốc gia thành viên EU Do vậy, cặp đôi này đã tìm kiếm một giấy phép cư trú cho Hamilton dựa trên quyền tự do đi lại Tuy nhiên, chính quyền Romania nói rằng không thể phân loại Hamilton là vợ/chồng theo tiêu chuẩn ở quốc gia này, vì Romania không công nhận hôn nhân đồng giới Anh Hamilton và anh Coman đã kiện lên tòa án Romania về vấn đề phân biệt đối xử dựa trên khuynh hướng tình dục Sau đó, Tòa án Hiến pháp của Romania đã phải yêu cầu Tòa án Tư pháp EU xác định anh Hamilton có nên được coi là vợ/chồng theo tiêu chuẩn của công dân EU và có được quyền vĩnh trú hay không.
https://vietnammoi.vn/cac-cap-vo-chong-dong-tinh-duoc-phep-di-lai-va-cu-tru-hop-phap-tren-toan-eu-109316.htm
Trang 9trường hợp kết hôn giả hoặc giả làm thành viên gia đình để nhập cảnh và nhập
cư vào EU dẫn tới bất ổn xã hội Do đó, các quốc gia EU sẽ cần xem xét các quy định này để đưa ra định hướng điều chỉnh phù hợp
Có thể thấy rằng các nhà lập pháp và lập quy EU đã tạo ra được một hành lang pháp lý khá hiệu quả và phù hợp với khu vực để trao cho người dân EU nói riêng và người dân Châu Âu nói chung quyền được tự do đi lại và cư trú theo thời hạn và thậm chí thường trú/vĩnh trú, qua đó tạo ra một khu vực Châu Âu hội nhập sâu rộng Qúa trình hình thành các quyền này ở EU tương đối phức tạp
vì liên quan đến cả hai hệ thống là pháp luật chung của khối, các hiệp định với bên thứ ba như Schengen cũng như pháp luật và chính sách của mỗi quốc gia, do
đó đòi hỏi những nghiên cứu bài bản và chuyên sâu
Trang 104 Danh mục tài liệu tham khảo
4.1 Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), Giáo trình Luật quốc tế, NXB.
CAND, Hà Nội
4.2 Lê Minh Tiến và Phạm Hồng Hạnh (2011), Tập bài giảng Pháp luật Liên
minh Châu Âu
4.3 Tổ chức Di cư Quốc tế (2011), Giải thích thuật ngữ về Di cư, địa chỉ;
https://publications.iom.int/system/files/pdf/glossary27_2ndedvietnamese pdf
4.4. https://moj.gov.vn/tctccl/tintuc/Pages/tin-tuc-hoat-dong.aspx?ItemID=242
4.5.
https://vietnammoi.vn/cac-cap-vo-chong-dong-tinh-duoc-phep-di-lai-va-cu-tru-hop-phap-tren-toan-eu-109316.htm
4.6.
https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/eu-citizenship/movement-and-residence_en