Lấy chủ nghĩa Mác – Lê-nin, tư tưởng Mao Trạch Đông làm nền tang cho con đường kiến thiết xã hội, đồng thời cũng thi hành chính sách “Một quốc gia – hai chế độ” với hai đặc khu hành chín
Trang 1Mục lục
1 Đặt vấn đề 2
2 Nội dung 2
2.1 Khái quát sự hình thành và phát triển chế độ chính trị và pháp luật Trung Quốc đương đại 2
2.2 Hệ thống pháp luật Trung Quốc đương đại là hệ thống pháp luật hỗn hợp 3
2.2.1 Sự dung hòa của ba dòng họ pháp luật 3
a Pháp luật Trung Quốc đại lục là hệ thống pháp luật XNCH 3
b Pháp luật Hồng Kông chịu ảnh hưởng của dòng họ pháp luật Common law 4
c Pháp luật Macao chịu ảnh hưởng của dòng họ pháp luật Civil law 5
2.2.2 Vấn đề chuyển tiếp trong pháp luật Trung Quốc đại lục 6
3 Kết luận 6
4 Danh mục tài liệu tham khảo
Trang 21 Đặt vấn đề
Trung Quốc là một quốc gia rộng lớn với lịch sử lâu đời, từ một quốc gia vài nghìn năm phong kiến bước lên xây dựng chủ nghĩa xã hội chỉ trong mấy mươi năm,
có một tương quan chính trị - pháp lý tương đối phức tạp và nhiều biến động Lấy chủ nghĩa Mác – Lê-nin, tư tưởng Mao Trạch Đông làm nền tang cho con đường kiến thiết
xã hội, đồng thời cũng thi hành chính sách “Một quốc gia – hai chế độ” với hai đặc khu hành chính là Hồng Kông và Macao có chế độ nền tảng là tư bản chủ nghĩa, hệ thống pháp luật Trung Quốc đương đại ngày nay đặc biệt phức tạp, là sự dung hòa, kết hợp của ba dòng họ lớn trên thế giới gồm thông luật (Common law), Châu Âu lục
địa (Civil law) và dòng họ pháp luật Xô – viết, có thể coi là một hệ thống luật hỗn hợp Bài làm của nhóm sẽ chứng minh nhận định này
2 Nội dung
2.1 Khái quát sự hình thành và phát triển chế độ chính trị và pháp luật
Trung Quốc đương đại
Trung Quốc là quốc gia có lịch sử gắn liền với chế độ phong kiến tập quyền và Nho giáo trị Từ khi lập quốc cho tới giai đoạn cuối của thời kì Nhà Thanh, ở nước này duy trì một hệ thống pháp luật tương đối lạc hậu, chủ yếu là hình pháp với những hình phạt hà khắc, mà hệ thống dân pháp cùng các quan hệ dân sự thì được điều chỉnh một cách lỏng lẻo và thiếu hệ thống, không được coi trọng
Cuối thời kì nhà Thanh, trước sự xâm lấn của phương Tây trên nhiều góc độ trong đó bao gồm cả văn hóa pháp lý, các hoạt động cải tổ hệ thống pháp luật cũng bắt đầu được tổ chức hướng tới mô hình của phương Tây tuy nhiên đều thất bại Sau sự thành công của cách mạng Tân Hợi là một cuộc cách mạng theo đường lối dân chủ tư sản, chính trị và pháp luật Trung Quốc lúc này thay đổi mạnh mẽ theo hướng lấy tiêu chuẩn phương Tây và dòng họ civil law làm nền tảng, tuy nhiên chỉ được một thời gian ngắn thì cuộc nội chiến giữa Quốc dân Đảng và Cộng sản Đảng nổ ra
Trang 3Năm 1949, Đảng Cộng sản dành thắng lợi, khai sinh ra nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, định hướng xã hội đi theo con đường xã hội chủ nghĩa Trải qua nhiều biến cố từ Đại nhảy vọt – Văn cách tới lần cải cách mở cửa năm 1978 và cho tới nay, pháp luật Trung Quốc Đại lục có nhiều thay đổi rõ rệt, mang tính hệ thống và ngày càng hoàn thiện
Hai vùng lãnh thổ Hồng Kông và Macao trước đây được nhà Thanh bán cho Anh quốc và Bồ Đào Nha trong chiến tranh nha phiến, sau được trao trả lại cho Trung Quốc về mặt chủ quyền lần lượt vào năm 1997 và 1999 Từ đó tới nay, Trung Quốc luôn duy trì phương thức “Một quốc gia, hai chế độ” trên lãnh thổ, tức là duy trì chế
độ và định hướng XHCN ở Đại Lục và chế độ, thể chế TBCN ở Hồng Kông và Macao Hệ thống pháp luật Trung Quốc đương đại vì thế mà rất đa dạng
2.2 Hệ thống pháp luật Trung Quốc đương đại là hệ thống pháp luật
hỗn hợp.
2.2.1 Sự dung hòa của ba dòng họ pháp luật
a Pháp luật Trung Quốc đại lục là hệ thống pháp luật XHCN
Pháp luật Trung Quốc Đại lục là hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa điển hình Ngay từ trong Hiến pháp, các nhà lập pháp Trung Quốc đã đặt nền móng và xác định nền tảng, định hướng của hệ thống pháp luật TQĐL là định hướng xã hội chủ nghĩa, chế độ chính trị xã hội chủ nghĩa, Nhà nước xã hội chủ nghĩa Pháp chế xã hội chủ nghĩa được đặt lên vị trí thượng tôn, được Nhà nước bảo vệ
Gắn bó chặt chẽ với hệ tư tưởng Mác – Lê-nin1, Hiếp pháp và hệ thống pháp luật TQ lục địa hướng tới bảo vệ và xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, thực hiện vai trò và sứ mệnh của giai cấp công nhân, bảo vệ quan hệ công hữu và quyền lợi của toàn dân thông qua tăng cường vai trò của Chính quyền nhân dân Ở TQ, hệ thống
1 Vấn đề lồng ghép Tư tưởng Mao Trạch Đông, Lý luận Đặng Tiểu Bình, Tư tưởng quan trọng “ba đại diện”, Quan điểm Phát triển khoa học, Tư tưởng xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc thời đại mới Tập Cận Bình vào pháp luật Trung Quốc đại lục nói riêng và Hiến pháp TQ nói chung, xin xem phụ lục (1).
Trang 4pháp luật không được phân định thành Luật Công và Luật Tư, khoảng cách giữa chúng rất mập mờ Nhà nước tham gia quản lý ở hầu hết các lĩnh vực của xã hội, tùy thuộc vào mức độ như quan sát, can thiệp,,…
Về nguồn luật, Trung Quốc đại lục coi trọng pháp luật thành văn chỉ công nhận văn bản quy phạm pháp luật là nguồn luật duy nhất có tính chất bắt buộc, ngoài ra còn
có tập quán trong các quan hệ dân sự Án lệ, hay tiền lệ pháp, không được coi trọng và
áp dụng tại Trung Quốc với tư cách là một nguồn luật Trung Quốc cũng không tham gia quá nhiều các điều ước quốc tế, đồng thời còn bảo lưu nhiều vấn đề liên quan khiến cho các điều ước quốc tế ở Trung Quốc đại lục không được coi là một nguồn luật phổ biến
Hệ thống pháp luật TQ đại lục đương đại ra đời rất muộn so với các hệ thống pháp luật khác trên thế giới, đồng thời cũng là non trẻ hơn nhiều so với các quốc gia khác trong cùng dòng họ pháp luật XHCN, đồng thời có nhiều biến động liên tục khi chính sách phát triển kinh tế xã hội của Trung Quốc đại lục thay đổi
Về tư pháp, hệ thống Tòa án Trung Quốc được tổ chức theo cấp hành chính (mặc dù chức năng về cấp xét xử có phân định), từ cơ cấp – trung cấp – cấp cao và tối cao theo đúng mô hình của dòng họ pháp luật Xô – viết Tòa án xét xử chỉ áp dụng pháp luật thành văn, trọng tố tụng thẩm vấn
b Pháp luật Hồng Kông chịu ảnh hưởng của dòng họ pháp luật Common law
Đặc khu hành chính Hồng Kông là một bộ phận đặc biệt thuộc lãnh thổ Trung Quốc, đã từng thuộc Anh và chỉ được trao trả chủ quyền cho Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 1997, và tiếp tục duy trì gần như thể chế chính trị như giai đoạn thuộc Anh Có điều này là do Trung Quốc đại lục thực hiện chiến lược “Một quốc gia, hai chế độ”, tức về mặt chủ quyền thì Hồng Kông vẫn thuộc Trung Quốc, nhưng chế độ ở Hong Kong không theo định hướng XHCN, mà là TBCN
Trang 5Đặc điểm của hệ thống pháp luật Hồng Kông cũng vì thế rất đặc biệt, và hầu hết tương đồng với dòng họ pháp luật Common law của Anh Quốc Thứ nhất, Hong Kong vẫn giữ lại quyền lập pháp (mà tạo cho nó sự độc lập nhất định vói hệ thống pháp luật TQĐL) và có một “Hiến pháp” riêng, có hệ thống các luật không trái với Hiến pháp này, phù hợp với đặc điểm kinh tế xã hội ở Hồng Kông
Tính chất của dòng họ common law thể hiện rõ nhất ở tổ chức hệ thống tòa án
và luật áp dụng trong hoạt động tố tụng tại tòa (luật tố tụng hay nguồn luật) Hồng Kông có hệ thống tòa án tư pháp riêng, cấp xét xử cao nhất là phúc thẩm và tòa án được tổ chức theo mô hình cấp xét xử Về hình sự, Hồng Kông vẫn duy trì chế độ xét
xử bồi thẩm đoàn như mô hình tố tụng hình sự của Anh và Mỹ, còn về dân sự và các quan hệ tranh chấp tư thì luật áp dụng là các án lệ, không chỉ của Hồng Kông mà tòa
án còn có quyền viện dẫn án lệ của các nước trong cùng dòng họ common law nếu xét thấy cần thiết Riêng cấp xét xử phúc thẩm ở Hồng Kông còn có thể mời thẩm phán của các nước có hệ thống pháp luật thuộc dòng họ common law tham gia
c Pháp luật Macao chịu ảnh hưởng của dòng họ pháp luật Civil law
Cũng giống như đối với Hồng Kông, chính quyền Bắc Kinh duy trì chế độ theo khuynh hướng TBCN ở Ma cao, mà một phần của chính sách “Một quốc gia, hai chế độ”, cùng với đó là giữ gần như nguyên vẹn hệ thống pháp luật như của Macao trước khi trở về với Trung Quốc Theo đó ngoài một Hiến pháp cơ bản của riêng đặc khu do Đại lục ban hành, Macao vẫn giữ nguyên hệ thống các Bộ luật, Luật, nghị định,… và các văn bản khác ở hình thức thành văn điển hình của dòng họ pháp luật Civil Law, đã hình thành và phát triển trong một thời gian dài
Macao không những có cơ quan lập pháp riêng do nhân dân địa phương bầu ra với tính chất là cơ quan dân biểu, cơ quan hành pháp độc lập mà hệ thống tư pháp của
nó cũng được tổ chức riêng với Đại lục, theo mô hình 2 cấp xét xử là sơ thẩm và phúc thẩm Mô hình xét xử ở Macao là mô hình tranh tụng theo đúng tính chất của dòng họ
Trang 6civil law, tòa án được bổ nhiệm, miễn nhiệm bởi Trưởng Đặc khu dựa trên kĩ năng xét
xử và phẩm chất nghề nghiệp của từng người
Pháp luật Macao phân định rõ công pháp và tư pháp, trong đó tư pháp đặc biệt phát triển khi Macao có bộ luật dân sự khá đồ sộ, có tính chất hệ thống hóa và pháp điển hóa cao Nguồn luật chính ở Macau vẫn là pháp luật thành văn (của Macao) còn tiền lệ pháp chỉ là hình thức bổ trợ, không thông dụng thậm chí chỉ mang tính lý luận Đây là những đặc điểm điển hình cho thấy pháp luật Macao là hệ thống pháp luật civil law
2.2.2 Vấn đề chuyển tiếp trong pháp luật Trung Quốc đại lục
Khởi nguồn là hệ thống pháp luật mang bản chất của dòng họ pháp luật XHCN vào những năm 1949, cho đến nay, pháp luật của TQ đại lục đã có nhiều thay đổi khiến cho bản chất XHCN không còn mang tính tuyệt đối nữa (điều này không phủ định các đặc trưng XHCN của nó) Giai đoạn chính quyền của Mao Trạch Đông, TQ
đã chứng minh cho cả thế giới thấy thông qua cuộc Đại nhảy vọt và Đại cách mạng văn hóa vô sản: việc tổ chức quản lý nhà nước, xây dựng luật không thể nóng vội và mang tính tả khuynh, thiếu thực tế, đồng thời cũng bộc lộ nhiều điểm hạn chế của mô hình kinh tế kế hoạch hóa thậm chí bế quan tỏa cảng
Từ năm 1978 tới nay, Trung Quốc thực hiện cải cách mở cửa đồng thời có những thay đổi hàng loạt về thể chế pháp lý nhằm thu hút đầu tư, công nghệ,… nước ngoài và khuyến khích sản xuất nội địa, cải cách mạnh mẽ các thiết chế công
Pháp luật Trung Quốc công nhận quyền tư hữu tài sản và tư liệu sản xuất, công nhận các hoạt động kinh tế ngoài nhà nước – tư nhân và là tiền đề ra đời hàng loạt các luật như Luật Công ty, Luật Kinh doanh vốn, Luật thương mại,… đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu lý luận pháp lý Gần đây nhất, Trung Quốc lần đầu cho ra đời Bộ luật Dân
sự, là sự pháp điển hóa cao độ Luật Nguyên tắc chung của dân sự, Luật Hợp đồng, Luật Bồi thường thiệt hại,… cho thấy sự kết nối của pháp luật TQ đại lục với dòng họ
Trang 7pháp luật Civil law ngày càng lớn Ở TQ, ranh giới giữa hệ thống luật tư và luật công bắt đầu xuất hiện Với việc vừa duy trì định hướng XHCN, vừa phát triển nền kinh thế thị trường, pháp luật Trung Quốc buộc phải thay đổi theo hướng đa dạng, chuyển dịch
để đón lõng các lợi ích kinh tế nhưng vẫn phải duy trì quản lý xã hội Bởi vậy, có thể nói, bản chất XHCN trong hệ thống pháp luật TQ đại lục đương đại không mang tính chất tuyệt đối, mà có sự thích ứng, dung hòa, chuyển tiếp với các dòng họ pháp luật khác
3 Kết luận
Với những phân tích trên, tựu trung lại, ta thấy rằng hệ thống pháp luật Trung Quốc đương đại là hệ thống pháp luật hỗn hợp, từng phần mang bản chất của ba dòng
họ pháp luật lớn là Civil Law ở Macao, Common Law ở Hồng Kông, có tính chất đa dạng, phong phú Việc nghiên cứu hệ thống pháp luật Trung Quốc có ý nghĩa quan trọng, có thể cung cấp những kinh nghiệm của TQ khi đi lên từ một nước nghèo với
cơ chế lạc hậu đã trở thành một trong những đại cường quốc trên thế giới
Trang 84. Danh mục tài liệu tham khảo
4.1 Trường Đại học Luật Hà Nội, “Giaso trình Luật so sánh”, NXB Công
an nhân dân, Hà Nội, 2009
4.2. Phiên Quốc Bình – Mã Lợi Dân, “Pháp luật Trung Quốc”, NXB
Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2012