Mở đầu Hoạt động trải nghiệm HĐTN đã xuấthiệnvà phát triển từ lâu trênthế giới nhưng ở ViệtNam thì đây vẫn còn là một hình thức mới mẻ, đang trên đường khẳng địnhdần vị thếcủa mình trong
Trang 1NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG II
Trần Thị Mai Lan * , Hoàng Thu Trang ** , Chu Thị Rích Ngọc *
* Trường Đại học Hùng Vương, tỉnh Phú Thọ
** Trường Tiểu học Cao Mại, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ
ABSTRACT
Experiential activity is a compulsory educational activity in the 2018 general education program, with the goal to develop students ’ main qualities and core competencies in relationships with themselves, social,
natural, and occupational environment from the primary level However, under different research angles, education researchers also offer concepts, characteristics, and ways of applying experiential activities in different ways in teaching This article refers to the theory’ of experiential activities from the perspectives of
a form of teaching organization, describes the concepts, principles, and processes of organizing experiential activities in teaching the topic “ Plants and animals ” at some primary schools according to the 2018 general
education program.
Keywords' Experiential activities, “Plants and animals ” topics, topic teaching
Received: 26/01/2022; Accepted: 8/02/2022; Published: 14/02/2022
1 Mở đầu
Hoạt động trải nghiệm (HĐTN) đã xuấthiệnvà
phát triển từ lâu trênthế giới nhưng ở ViệtNam thì
đây vẫn còn là một hình thức mới mẻ, đang trên
đường khẳng địnhdần vị thếcủa mình trong giáo dục
bởi tính tích cực củanónhưng chủ yếu theo hướnglà
bản chấtcủa mộthoạt động,còn theohướng làmột
hình thức tổ chứcdạy học(DH) trong các môn học
thì còn nhiều khoảng trống
Chủ đề Thực vật và Động vật (TVvà ĐV) ở tiểu
học cónhiều nội dunggắn liền với cuộc sốnghàng
ngày của học sinh(HS), khi dạy chủ đềnàygiáoviên
(GV) cần tạo điềukiện cho HS vận dụng vốn kinh
nghiệm, kiến thức, kỳ năng (KN) trong việc giải
quyết các vấn đề thực tiễn Một trong những hình
thức tổ chức DH tích cực hiện nay được sử dụng là
tổ chứcHĐTN trong dạyhọc chủ đề (DHCĐ)này
để HS đượchoạtđộng thực hànhtrải nghiệm(TN),
gắn kếtcơ bản giữa lí thuyết và thực tiễn; tìm tòi, mở
rộng kiến thức vàkhả năng ứngdụng củakiếnthức
vào thực tiễn, từ đóhình thànhvà phát triểnnăng lực,
phẩmchấtcủaHS
Bài báo này đề cậpđến lí thuyết về HĐTN dưới
góc độ là một hình thức tổ chức DH, mô tả khái
niệm, các nguyên tắc và quy trình tổ chức HĐTN
trong DHCĐ TVvà ĐV ởtiểu học theoChương trình
Giáo dục phổ thông2018
2.1 Khải niệm về TN và HĐTN
Trong Từđiển Tiếng Việt, tác giả HoàngPhêđịnh
nghĩa: TN đượchiểu đơn giản nhất lànhững gìcon
người từng kinhqua thực tế,từng biết, từng chịu HĐTN là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục
định hướng,thiết kế và hướng dẫn thực hiện,tạocơ
hộicho HS tiếpcận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thácnhững kinh nghiệm đã có vàhuy
động tổnghọp kiến thức,KN của cácmôn học khác
nhau để thực hiện những nhiệmvụ được giao hoặc
giải quyết nhữngvấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hộiphù hợpvớilứa tuổi; thông qua đó, chuyển hoánhững kinhnghiệm đã trảiqua thành tri thứcmới,K.N mới góp phần phát huy tiềm
năng sáng tạo vàkhả năng thích ứngvới cuộc sống, môi trườngvà nghề nghiệp tương lai[1],
HĐTN có thể là mộthình thức tổ chức DH, là
một trong sốcáchình thức tổ chức DH, giáo dục để
tổ chức các hoạt động giáo dục, là một “CÁCH” để
HS chiếm lĩnh tri thức, KN,kĩ xảo, hình thành năng
lực, phẩm chất [5], Ngoài ra, HĐTN cóthểđược hiểu là mộtnội dung giáo dục, hoặc là bản chất của mộthoạt động, hoặc
được hiểu tương đươngvới mộtmôn học, giốngvới quan điểm trong Chương trình Giáo dục tổngthể 2018
2.2 Vai trò của HĐTN trong DHCĐ TV và ĐV ở tiểu học
Nộidung giáodục môn Tự nhiênvà Xã hội được
TẠP CHÍ THIẾT BỊ GIÁO DỤC - số 259 KỲ 2 - 2/2022.55
Trang 2II NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG
tổ chức theocác chủ đề: gia đình, trường học, cộng
đồng địa phương, TV và ĐV,con ngườivàsức khoẻ,
Trái Đất và bầu trời Các chủ đề này được phát triển
theo hướng mở rộng và nâng cao từ lớp 1 đến lớp 3
Chương trình môn Khoa học tổ chứcnội dung giáo
dục theo các chủ đề: chất; năng lượng; TV và ĐV;
nấm, vikhuẩn; con người và sức khoẻ; sinh vật và
môi trường Những chú đề này đượcpháttriền từ lớp
4đếnlớp 5
Chủ đề TV và ĐV là một trong những chù đề
được học xuyên suốtvà pháttriểntừ lớp1 đến lớp 5
Cụthể như sau[2, 3]:
Lớp Mạch nội dung chù đề TV và ĐV
1 - TV và ĐV xung quanh
- Chăm sóc, bão vệ cây trồng và vật nuôi
2 - Mõi trường sống của TV và ĐV
- Bảo vệ môi trường sống của thực vật, động vật
3
- Các bộ phận cùa thực vật, động vật và chức năng cùa
các bộ phận đó
- Sừ dụng họp li TV và ĐV
4
- Nhu càu sống của TV và ĐV
- ứng dụng thực tiền về nhu cầu sống của thực vật,
động vật trong chăm sóc cây trồng và vật nuôi
5 - Sự sinh sàn ở TV và ĐV
- Sự lớn lên và phát triển cùa TV và ĐV
Học tập thông qua TN là học tập thông qua sự
phản ánh về việc làm, thường tương phản với học
vẹt, giáo khoa Học tập TN có liên quan nhưng
không đồng nhất với giáo dục thựcnghiệm, học tập
hành động,học tập khám pháhay học tập dịchvụ
Khi tổ chức HĐTNtrong DHCĐ TV và ĐV cho
HS tiêuhọc,không nhấtthiết phải là hoạt độngquy
mô lớn, ởngoài trời, mới được gọi làTN GV tổ
chức cho HS trực tiếp tham gia vào các hoạt động
trên lớp học, được tương tác với con người, TV và
ĐV, sự vật và hiện tượngxung quanh các em, được
tự làm những cái mớimẻmàtrướcđóchưa từnglàm
(thí nghiệm), chưa từng nói, qua đó lấy được kinh
nghiệm cho bản thân, các em tư duy, động não về
những cái chưa biết,cái mới đểchiếmlĩnhkiếnthức
mới, đồng thời rèn luyện được các KN từđó phát
triển nănglực và phẩm chất thông qua mônhọc
2.3 Nguyên tắc tổ chức HĐTN ở tiểu học
Đe tổ chức HĐTN một cáchcóhiệuquả,cần tuân
thủ theo một sốquy tắc nhất định sau đây:Đám bảo
tính TN và phát huy khả năng sáng tạo của HS tham
gia hoạt động; Đảm bảo mục tiêu giáo dục-, Đảm
bảo tính vừa sức; Đám bảo sự thống nhất giữa vai
trò tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của HS và vai
trò chủ đạo cùa GV.
2.4 Quy trình tổ chức HĐTN trong DHCĐ Thực và Động vật
Chúng tôiđề xuất quy trình tổ chức HĐTN trong
DHCĐ Thực và Động vật ờ tiểu học gồm: Bước 1.
Đê xuảt nhiệm vụ, bước 2 TN trong thực tiễn, bước
3 Làm báo cáo kết quả TN, bước 4 Trình bày, thào luận tập thê các bảo cáo TN, bước 5 Ket luận, the chê kiến thức thu được qua TN [4],
Chúng tôi đã thiết kế được 05 chủ đề tổ chức HĐTN trong DHCĐ TV và ĐV ở trường tiểu học
theoquy trình trên Dưới đây, chúngtôitrình bày tóm
lược chủ đề “Nhà thựcvật học nhí” trong DHCĐ TV
và ĐV của môn Khoahọc lớp 4 theoChương trình Giáodục phổ thông2018
NHÀ THỰC VẬT HỌC NHÍ
Thời lượng: 01 tiết + thờigian ở nhà
I Mục tiêu
1 Năng lực
1.1 Năng lực khoa học: Nhận biết đượccác yếu
tố cần cho sự sống và phát triển của thực vật (ánh
sáng, không khí, nước, chất khoáng và nhiệt độ);
Thực hiện được thí nghiệm về cácyếu tố cần chosự song vàpháttriểncủathực vật
1.2 Năng lực chung: Thàoluậnnhómđể làm báo
cáokết quả TNlàmthí nghiệmvề các yếu tố cần cho
sự sống và pháttriển của thực vật; bày tỏ được tình cảm, cảm xúc của bàn thân sau khi hoàn thànhbáo
cáo sản phẩm TN; bướcđau biết sửdụng ngôn ngũ
kếthợp với hìnhảnh, cử chìđểtrìnhbàykết quả báo
cáo củanhóm
2 Phẩm chất: Có ý thức vận dụng những kiến
thức về các yếu tố cần cho sựsống vàphát triển của
thực vật trong trồng trọt; yêuthiênnhiênvàcó những
việc làmthiết thực bảo vệthiên nhiên; thường xuyên tham gia cáccông việc chăm sóc, bảo vệ câyxanh ở trường, lớp vàgiađình
- Phương pháp:Thuyết trình, thực hành, DH hợp
táctheo nhóm nhỏ
- Hìnhthức tổ chức DH: HĐTN
III Lập kế hoạch cho hoạt động
- Thời gian: 1 tiết trên lớp học và thời gian ở nhà
- Địa điểm: Tại lớp học và ở nhà
- Lực lượng tham gia:GV phụ trách môn, HS
- Phương tiện, cơ sở vật chất:
+Các cây đậuhoặc cây khác tùy từngđịa phương
và cácchậu trồng, kèm các vật liệu theoyêucầu + Máy chiếu,giấy, bút bi, bút màu,bútdạ,
- Phân công nhiệm vụ: Tùy từng hoạt động cụ
thế
56 TẠP CHÍ THIẾT BỊ GIÁO DỤC - sô 259 KỲ 2 - 2/2022
Trang 3NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG II
4.1 Hoạt động 1: Đe xuất nhiệm vụ
- Mục tiêu: Xác định được các bước làm thí
nghiệm về cácyếu tố cần cho sự sống và pháttriển
củathực vật
- Địa điêm và thời gian: Tạilớp học trong thời
gian 15phútcủatiết học tuần trước
- Các bước tiến hành:
+ GV: Hướng dẫn thực hiện TN trong thực tiễn (phụ lục 2) và làm báo cáo kết quả TN (phụ lục 3);
hoàn thành phiếu học tập (PHT) 1, 2 trong phụ lục
1,5
PHỤLỤC’
Phân còng nhiệm vự thực hiện trài nghiệm
1 Chu nhôm:
)GV chia lóp thành 5 nhom, moi nhóm 6 HS.
Mồi nhóm nhận từ GV 5 áy dịu Mỗi nhóm sè thực hiẹn nhiệm vụ như nhau.
2 Nhiệm vụ:
Đè bià được thục vạt cán gì đè sõng, chúng ta làm thi nghiệm như sau:
^Cìíiiàn bị' 5 cày đậu, 5 cháu trong đó 4 chịu chứa đàt máu (đàt ttong có dnh chat khoáng) vả ị
(hậu chứa soi, keo trong suòt, binh tưởi nước, dụng cụ trong cày [
‘Cáứ nên hành:
Láy 5 cày dậu Các cày từ 1 đá 4 được ttóng trong đát có chứa các chàt khoáng nhự
phau Cày 5 được ttõng ttong chậu soi đâ được nia sạch Sau đó:
■ Cây 1: Đạt ữong phòng tòi, tưới nước thường xuyên.
- Cây 2: Đẻ ở noi có ánh sáng, tưới nước thường xuyái, nhưng bói một lớp keo mong)
Ịrong suốt lèn 2 mặt lá nham ngăn can sự trao đói khi cua lá (nhung không gây đọc cho lá).
- Cày 3: Đè ơ nơi có ánh sáng nhưng không tưới nước.
- Cây 4 và cây 5: Đè ờ nơi có ánh sáng, tưới nước thướng xuyên
ptực hiẹn theo dõi sự song và phát tnên cùa các cày đậu trong trong dtạu trôn theo từng ngày.
y Lưu ý: lượng nước tưới vừa đu ám đát.
PHV1VC J
Kèt quĩ bao cao tìú nghiện
Nhom 5 ô
khoang K«tqua
Ị Ngày thư nhát
Cây 1 Cay 2 Cay 3 Cây 4 Cày 5
_?ígàỵ thư ha a
Cây 1 Cay 2 CW5 Cay 4 Cày 5
ỉNgiỵ thư ba
Caỹl uaý-2 Càý 3 Cay 4 Caỹ 5
Ngay thư tu
Cay 1 Cáý 2 Caỹ-3 daỹ 4 Cay 5
■ Ngạy thứ aim
Cay 1 Cây 2 vaý’
Cạy 4 Bp
Nga V thứ sa a
Cay 1 caýã Cạy 4 Cạýs 'Cay 1 Cãỵ2 kgày thứ hãy
Cay 4 CỉỵS
^Kêtlnậu-giãi thích kêtqná Cacyêatõ cán thiât cho sưúìugva phat tnèn cưa thục vật la
I
-PHỤLỤC? -PH1ỂU HỌC TẠP : Nhóm số :
Cáu 1 Chọa eâ« tri lòi đúng
a > Đi thúng minh CẶ’ fÕn kháng khí người ta đã làm thí ngh tém như thè nào ?
Á Khõnẹ tưới nước cho ciy B- Khònẹ bõn phàn cho cây
Ịc Đạt cây trong phòng lạnh
Đ Bôi một lóp keo mông, trong suót lén hai mat lá.
£ > Đễ chứng minh cày càn chả: khoang, người ro 38 thực hiộnthínghiêm như thi nào ?
A Đêciy ngoái ánh sáng
B Tưới nước cho cây hãng ngày
p Trong cây trong đầt máu mờ
Đ Trông cây trong sỏi đi được nia sạch 77ú ng/rtậm trỏng cắy đậu đưọv trông trong đàỉcó đã chát khoắng vào trong phòng rái, roi Ịưới nườc thường xuyên nhám chứng minh điiu gi”
Ạ Cây cân nưỡc
B Cây cân anh sáng
c Cây cân chât khoáng
p Cáy cân khôngkhĩ Ịdỳ Cây sè thè nào nití khàng được Tưới nước ?
Ạ Cây se dì chuyên đên nơi có nươc.
B Cạy 5 ẽ phát trien tôt và khoẽ mạnh
ịc Cây sê héo vàeuôí củng sẽ chét
?> Fi sao những ngày nằng nông, ta cấn tưới nhtiu nước cho cây han?
Ạ Vìláeây thoát it hơinuõchơn
B Vỉ lã cây thoát nhiêu hơi nuõc hon C- Vi lượng hơi nước do lâ thoát ra khốngđói
Vào gìaì đoạn nào cày án quả cán ừnưóc?
Ạ Luc cây còn non B- Lúc ciy trường thanh
C Khi quá chín h)Thực vật cân có gì thi mới sông và phát triên binh thường" *
Ạ không khi, nhiệt độ
B nước, chát khoáng
C ánh sáng
p cà 3 đáp ăn Ciu 3 Viet têu 1-2 cây thnộc mỗi loại sau âây:
ị» Cây sông duơi nước
b.Cáy ưa ám: .
£ Cây chịu được khò hy
TẠP CHI THIET BỊ GIAO DỤC so 259 KỸ 2
Trang 4-I NGH-IÊN CỨU ỨNG DỤNG
+ HS: Các nhóm thào luận và thống nhất cách
thựchiện thí nghiệm
4.2 Hoạt động 2: TN trong thực tiễn
- Mục tiêu: Thựchiệnđược thí nghiệm về các yếu
tố cần chosự sống và phát triên của thực vật
- Địa diêm và thời gian: Tạinhà cùaHS trong 1
tuần
- Các bước tiến hành:
+ HS: Các nhómthực hiệnchăm sóc vàquan sát
theohướng dẫn của GV ờhoạtđộng 1
+ GV: Trao đôi nội dung công việcvới các nhóm
4.3 Hoạt động 3: Làm báo cáo kết quả TN
- Mục tiêu: Các nhóm làm được báo cáo thuyết
trinh về sânphẩm của nhóm minhthực hiện
- Địa điềm và thời gian: ơ nhà trong thời gian
cùng thực hiện thí nghiệm ớhoạtđộng 2
- Các bước tiên hành:
+ HS: Thảo luận vàthốngnhất làm nộidung báo
cáo thuyết trinh theo hình thức cua mỗi nhóm đà
thốngnhất.Thựchiện PHT 1,2
+ GV: Hỗ trợthôngtin cho HS(nếucần)
4.4 Hoạt động 4: Trình bày, thảo luận tập thể
các báo cảo TN
- Mục tiêu: Trình bày và thảo luận được báocáo sản phâmTNcủanhóm
- Địa điểm và thời gian: Trên lớp trong thời gian
35 phút
- Các bước tiến hành:
gian
đạt được
1 Khởi động 4' Ke lại câu chuyện “Cóc kiện
trời”
Ke lại câu chuyện Nhớ lại nội dung câu
chuyện
2 Liên hệ nội dung câu chuyện
với nội dung bài học mới
2’ Liên hệ nội dung câu chuyện với nội dung bài học mới
Lăng nghe Liên hệ nội dung câu chuyện
với nội dung bài học mới
3 Đại diện các nhóm báo cáo
san phâm của nhóm 15’
Thống nhát trước toàn lớp về cách báo cáo và thời gian báo cáo sản phàm của nhóm
Cừ đại diện của nhóm lên báo cáo sàn phàm cùa nhóm
Ket quả báo cáo sàn phẩm cùa nhóm
4 Thào luận chung toàn lớp 8’ Hướng dẫn, tồ chức các nhóm
thào luận
Mồi nhóm đặt câu hỏi cho các nhóm còn lại đề thảo luận
Các nhóm được thào luận
và giãi trình về các nội dung
mà các nhóm khác chưa rõ
5 Đánh giá sản phẩm các
nhóm
6’ Hướng dẫn HS tự đánh giá sản phâm nhóm mình, đánh giá sản phàm nhóm bạn Sau đó GV đánh giá sản phấm từng nhóm.
HS tự đánh giá sản phẩm nhóm mình, đánh giá sản phâm nhóm bạn.
HS tự đánh giá được sản phẩm nhóm mình, đánh giá sản phẩm nhóm bạn, lắng nghe GV đánh giá.
4.5 Hoạt động 5: Kết luận, thể chế kiến thức
thu được qua TN
- Mục tiêu: Nhận biết được cácyếu tố cần cho sự
sốngvàpháttriểncủathực vật
- Địa điêm và thời gian: Trên lớp trong thờigian
05 phút
- Các bước tiến hành
+ GV: Hướng dẫn HS tự tổng hợp kiến thức, tự
rút ra kết luận Chốtlại kiến thứctrọngtâm cho HS
+ HS: Tựrút ra kết luận Lĩnh hộikiến thức trọng
tâm của chủ đề Rèn luyệnKN vàý thức bảo vệmôi
trường
Thực tế dạy học cho thấy, HS hứng thúhọc tập
khi thực hiện TN thínghiệmvà chủ động hoàn thành
các câu hỏi trong PHT1, 2 Trình bày báo cáo kết
quàTN của các nhómsôi nổi với đa dạng sản phẩm,
tích cực phảnbiệngiữa các nhóm.Như vậy, tố chức
HĐTN trong DHCĐTV và ĐV ở trường tiểu học là
một trong những hình thức tổchức DH tích cựcđáp
ứng Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 - phát
triển nănglựcngười học
1 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Thông tư số
32/2018/TT- BGDĐTngày 26 tháng 12 năm 2018 về
Chương trình giáo dục phô thông - Chương trình tổng thể, Hà Nội
2 Bộ Giáodục và Đào tạo (2018), Thông tư sổ 32/2018/TT- BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 về
Chương trình giáo dục phô thông - Môn Tự nhiên và
Xã hội, Hà Nội
3 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Thông tư số
32/2018/TT- BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 về Chương trình giáo dục phố thông - Môn Khoa học,
Hà Nội
4 Tưởng Duy Hải (chu biên), Nguyễn Thanh
Hường, NguyễnThị Quyên, Phạm Quỳnh (2017), Tổ
chức HĐTNsảng tạo trong DH Sinh học, NXB Giáo dục ViệtNam, Hà Nội
5 Dương Giáng Thiên Hương (2017), HĐTN sáng tạo - li thuyết và vận dụng trong DH tiểu học,
Tạp chí Khoa học cùa Trường ĐHSPHà Nội, Vol
62,No 1A, pp 98-108
58 TẠP CHÍ THIẾT BỊ GIÁO DỤC - số 259 KỲ 2 - 2/2022