Cấu Trúc Tự Sự Hiện Thực Huyền Ảo Trong Một Số Sáng Tác Của Gabriel Garcia Marquez

0.2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Luận án này tổng hợp các nghiên cứu cơ bản về tự sự học, tự sự HTHA và tự sự Hiện thực Huyền ảo của Garcia Marquez, trên cơ sở đó, làm rõ các phương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

Chuyên ngành: Văn học Nước ngoài

Mã số: 62.22.01.20

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI

TPHCM, 2022

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố

Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS Đào Ngọc Chương,

TS Phan Thu Vân

Phản biện 1: PGS TS Trương Đăng Dung

Viện Văn học

Phản biện 2: PGS TS Nguyễn Hữu Hiếu

Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn

Phản biện 3: PGS TS Nguyễn Văn Hạnh

Đại học Sài Gòn

Luận án đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại trường Đại học Sư phạm TPHCM, vào 8h30 ngày 12 tháng 07 năm

2022

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Đại học Sư phạm TP.HCM

- Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM

MỞ ĐẦU 1

0.1 Lý do chọn đề tài 1

0.2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 1

0.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1

0.4 Phương pháp nghiên cứu 1

0.5 Giả thuyết khoa học và câu hỏi nghiên cứu 1

0.6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 2

0.7 Cấu trúc 2

NỘI DUNG 2

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN – CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC HUYỀN ẢO VÀ TỰ SỰ HIỆN THỰC HUYỀN ẢO 2

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

1.2 Yếu tố huyền ảo và Chủ nghĩa Hiện thực huyền ảo 8

1.3 Tự sự và phân tích cấu trúc tự sự 9

CHƯƠNG 2 – CÂU CHUYỆN HIỆN THỰC HUYỀN ẢO CỦA GABRIEL GARCIA MARQUEZ 11

2.1 Yếu tố huyền ảo tái lặp mang tính thần chú 11

2.2 Nhân vật HTHA đóng vai trò thành tố của nghi lễ hiến tế 12

2.3 Bối cảnh tổng hòa thực ảo 14

CHƯƠNG 3 – TRUYỆN KỂ HIỆN THỰC HUYỀN ẢO CỦA GABRIEL GARCIA MARQUEZ 15

3.1 Thời gian tự sự dạng hành trình 15

3.2 Dựng nhân vật kiểu dán nhãn 17

3.3 Lựa chọn tiêu điểm với tính chất mê cung 17

CHƯƠNG 4 – NGHỆ THUẬT KỂ CHUYỆN HIỆN THỰC HUYỀN ẢO CỦA GABRIEL GARCIA MARQUEZ 18

4.1 Cách kể chuyện cổ tích 18

4.2 Độ mờ của tự sự 20

4.3 Tự sự đậm chất thơ 22

KẾT LUẬN 23

Thứ hai, gắn cấu trúc tự sự với HTHA và các sáng tác HTHA của Garcia Marquez là hướng nghiên cứu đang được quan tâm trong nước lẫn quốc tế

Thứ ba, việc giảng dạy học phần Văn học Mỹ Latin, Chuyên đề tác gia Mỹ Latin ở Đại học Sư Phạm TPHCM cũng như các nội dung lên quan đến Văn học Mỹ Latin tại các trường đại học, cao đẳng đặt ra yêu cầu nghiên cứu về Garcia Marquez và tự sự HTHA

0.2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án này tổng hợp các nghiên cứu cơ bản về tự sự học, tự sự HTHA

và tự sự Hiện thực Huyền ảo của Garcia Marquez, trên cơ sở đó, làm rõ các phương diện cơ bản cấu trúc tự sự Hiện thực Huyền ảo trong các sáng tác của Garcia Marquez

0.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng: cấu trúc tự sự Hiện thực Huyền ảo của Gabriel Garcia Marquez

Phạm vi nghiên cứu: tiểu thuyết Trăm năm cô đơn, tiểu thuyết Bão lá

(lần đầu được dịch và khảo sát cụ thể) và 23 truyện ngắn Hiện thực Huyền

ảo (03 truyện ngắn Nỗi cay đắng của ba người mộng du, chết ở Sammara,

Bên kia cái chết do người viết dịch) của G Marquez

0.4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Trong luận án này, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp: duy vật biện chứng, cấu trúc, tự sự học, phê bình huyền thoại, văn hóa – lịch sử

và phương pháp liên ngành Trong đó, cấu trúc được dùng như mạch chính

để khảo sát các thành phần tự sự; phê bình huyền thoại, văn hóa lịch sử, liên ngành được vận dụng để tiếp cận đầy đủ CNHTHA nói chung và tự sự Hiện thực Huyền ảo của Garcia Marquez nói riêng

0.5 Giả thuyết khoa học và câu hỏi nghiên cứu

Luận án được tiến hành dựa trên giả thuyết về nguồn gốc ma thuật của chủ nghĩa Hiện thực Huyền ảo, theo đó các nguyên lý vận hành của ma

thuật có thể được vận dụng để làm rõ các thành phần cũng như mối quan hệ giữa chúng trong cấu trúc tự sự HTHA của Garcia Marquez

Câu hỏi được đặt ra là các phương diện cấu trúc tự sự Hiện thực Huyền

ảo của Gabriel Garcia Marquez có những dạng thức gì, nguyên tắc vận hành chung ra sao, mối quan hệ như thế nào

0.6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Luận án có ý nghĩa kép về mặt khoa học khi tìm kiếm hướng tiếp cận

tự sự học nhằm lý giải bản chất, đặc điểm của chủ nghĩa Hiện thực Huyền

ảo nói chung và cấu trúc tự sự Hiện thực Huyền ảo của G.G Marquez từ hệ thống huyền thoại, ma thuật

Thực tế, luận án này giúp xác định khung lý thuyết để tiến hành các nghiên cứu cụ thể về cấu trúc tự sự HTHA (tránh được những nhầm lẫn khi xác định một tác phẩm là Hiện thực Huyền ảo khi có nhiều đặc điểm gần gũi như yếu tố kỳ ảo, chuyển đảo không gian thời gian, v.v.), giải quyết cấu trúc tự sự Hiện thực Huyền ảo của G.G Marquez từ góc độ văn hóa

ảo của G.G Marquez tương ứng với cấp độ kể chuyện (narration) Chương này làm rõ đặc trưng cơ bản nhất của nghệ thuật kể chuyện HTHA của G Marquez là cách kể chuyện cổ tích, độ mờ nhòe tự sự và giọng kể thi vị

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN – CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC HUYỀN ẢO

VÀ TỰ SỰ HIỆN THỰC HUYỀN ẢO 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Nghiên cứu liên quan đến tự sự

Tự sự đã có lịch sử lâu đời, khởi nguồn từ mối quan tâm đến truyện

kể; trong các tác phẩm của Plato, Aristotle… Công trình Thematics (1965)

của Boris Tomashevsky đã trình bày các vấn đề cơ bản như lựa chọn chủ đề, câu chuyện, cốt truyện, động lực, nhân vật, sức mạnh các phương tiện tổ chức văn bản A.J Greimas đã thiết lập các vai hành động thông qua những

chức năng và cụ thể hóa cách phân loại vai hành động về các hành tố trong

Sémantique Structurale: Recherché de Méthode (1966) Công trình Narrative Situations in the Novel: Tom Jones, Moby-Dick, The Ambassadors, Ulysses (1971) của Franz Stanzel đã hệ thống hóa các kiểu

tình huống tự sự, mối quan hệ chuyển đổi giữa câu chuyện và truyện kể, tức những biến đổi về kiểu, loại, cấp độ của Mittelbarkeit – thể trung gian –

hiện tượng giọng người kể xuất hiện trên văn bản R Barthes, trong “An

Introduction to the Structural Analysis of Narrative” (1975), đã bàn đến

những vấn đề cơ bản của cấu trúc tự sự bao gồm ngôn ngữ văn bản, chức năng, hành động, tường thuật và hệ thống văn bản tự sự Gerard Genette đã phát triển tự sự theo hướng cấu trúc một cách hệ thống, phân cấu trúc tự sự thành ba cấp độ: câu chuyện (story), truyện kể (narrative) và kể chuyện

(narration) trong Narrative Discourse: An Essay in Method (1979) Tự sự

học còn được phát triển qua các công trình của Shlmith Rimmon Kennan

(Narrative Fiction: Contemporary Poetics), Mikel Bal (Narratology:

Introduction to the Theory of Narrative)… cũng như các bài viết của Jose

Angel Garcia Landa trong Narrative Theory (1990), Monika Fludernik trong An Introduction to Narratology (2009), Trần Đình Sử trong Tự sự học

– Một số vấn đề nghiên cứu và lịch sử (2014) và Phạm Ngọc Lan với Một số vấn đề Tự sự học Cấu trúc (2019), v.v Những công trình này đã tiếp cận hệ

thống luận điểm phong phú của các tác giả Tự sự học cấu trúc kinh điển, đồng thời gợi nhiều kiến giải thú vị Vận dụng cách phân tích của Genette, chúng tôi hiểu tự sự bao gồm ba cấp độ lần lượt là câu chuyện (story), truyện kể/văn bản/cốt truyện (plot/narrative) và kể chuyện (narration) Câu chuyện hướng đến ý nghĩa; truyện kể hướng đến các thành phần trong văn bản và kể chuyện là cấp độ hướng đến thủ pháp, giọng điệu v.v tức cách thức tạo ra truyện kể

1.1.2 Nghiên cứu liên quan đến tự sự Hiện thực Huyền ảo

1.1.2.1 Chủ nghĩa Hiện thực Huyền ảo

Đây là mảng nghiên cứu có vai trò nền tảng lý thuyết, được phân loại theo 3 hướng nghiên cứu phổ biến gồm thi pháp, văn hóa lịch sử và phê bình huyền thoại

Hướng thi pháp: Ở nước ngoài, tiêu biểu nhất là Magical Realism: Theory,

History, Community (Lois Parkinson Zamora, Wendy B Faris) Ngoài ra

cùng còn các bài viết khảo sát các nội dung thi pháp như nhân vật (Magical

Romance/Magical Realism: Ghosts in U.S and Latin American Fiction –

Lois Parkinson Zamora), không gian (Metamorphoses of Fictional Space:

Magical Realism – Rawdon Wilson), và thời gian (Past-On Stories: History and the Magically Real, Morrison and Allende on Call – P Gabrielle

Foreman) Ở Việt Nam, CNHTHA cũng có một truyền thống nghiên cứu lâu dài theo hướng thi pháp khi tập trung vào hệ thống hình tượng – nhân vật, không gian, thời gian cũng như yếu tố kỳ ảo/huyền ảo qua các công trình

như: Nghệ thuật Hậu Hiện đại trong tiểu thuyết Gabriel Garcia Marquez (Phan Tuấn Anh), Cấu trúc nghệ thuật của tiểu thuyết Mỹ Latinh (trường

hợp Gabriel Garcia Marquez và Mario Vargas Llosa) (Lê Ngọc Phương)

v.v các bài báo của Đào Thị Thu Hằng (Yếu tố huyền ảo trong tác phẩm

của Yasunari Kawabata và Gabriel Garcia Marquez), Nguyễn Anh Dân

(Yếu Tố Huyền Ảo Trong Tác Phẩm Của Murakami Haruki), v.v

Hướng văn hóa lịch sử, CNHTHA còn được bàn bạc trên nhiều khía cạnh

thông qua các công trình như luận án của David James Smale: Magical

Realism: Transformations and Migrations of a disputed critical category,

luận án Magic Realism in Contemporary American Women's Fiction của

Maria Ruth Noriega Sanchez Một số bài báo vận dụng khuynh hướng này

bao gồm: Naturalizing the Supernatural: Faith, Irreverence and Magical

Realism (Christopher Warnes), Latin American Magical Realism and the Native American Novel (Rachel Tudor), The Magic Realism of a Virtual Second Life (Lisa Dethridge) Công trình Thi pháp của huyền thoại của

Meletinsky cũng thuộc nhóm này Ở Việt Nam, Nguyễn Đức Nam bàn bạc

Một khuynh hướng trong tiểu thuyết hiện thực tiến bộ ngày nay ở châu Mỹ Latinh: Chủ nghĩa Hiện thực Huyền ảo; Nguyễn Trung Đức giới thiệu Luận thuyết “Cái thực tại kỳ diệu Mỹ Latinh” của Alejô Cácpênhtiê, v.v Kỷ yếu Hội thảo khoa học Yếu tố kỳ ảo và huyền thoại trong văn học của Đại học

Khoa học Huế (2013) tổng hợp 46 bài nghiên cứu về yếu tố huyền ảo và huyền thoại từ văn học Việt Nam đến nước ngoài, từ cổ – trung đến hiện

đại Bài Cái huyền ảo trong Văn học Mỹ Latin (Phan Tuấn Anh) dựa vào

cảm quan văn hóa chính trị xã hội phân biệt yếu tố kỳ ảo và huyền ảo

Trong Chủ nghĩa Hiện thực Huyền ảo và Gabriel Garcia Marquez, nhà

nghiên cứu Lê Huy Bắc vận dụng thành công phương pháp văn hóa lịch sử

để khảo sát quá trình thích nghi và biến đổi của dòng văn học huyễn ảo qua

ba giai đoạn chính để hình thành yếu tố kỳ ảo (magical) và CNHTHA

Chúng tôi cũng đã góp bàn về Sức mạnh diễn ngôn tính dục trong một số

tiểu thuyết Mỹ Latin hiện đại (2014), Hóa thân – Trăm năm cô đơn, Từ Biểu hiện đến Hậu biểu hiện (2016b), Phê bình sinh thái và tiểu thuyết Hiện thực Huyền ảo Mỹ Latin (2018a) Tiếp nối con đường văn hóa lịch sử, trong luận

án, yếu tố huyền ảo (magical) được xem như ma thuật (magic), và đến gần với phương pháp phê bình huyền thoại

Hướng phê bình huyền thoại: công trình của M Hart và Wen-chin

Ouyang – A Companion to Magical Realism – đề cập những vấn đề lý thú

như đối tượng huyền ảo, tái sáng tạo, huyền thoại thời đại vàng trong sáng tác của Carpentier, Asturias, Rulfo và Marquez; vai trò của nhà triết học Đức Novalis đối với CNHTHA là rất đáng lưu ý Bên cạnh đó còn có nhiều

bài viết về huyền thoại trong các sáng tác, dấu ấn Thời đại vàng (Hóa thân – Ovid) trong Trăm năm cô đơn, v.v Nhìn chung, các bài viết có nhiều khảo sát và nhận xét tinh tế về Trăm năm cô đơn thông qua các văn bản cổ đại,

phong phú của châu Âu, tuy nhiên vẫn chưa bàn đủ về tính bản địa Mỹ Latin, cụ thể là nền tảng văn hóa chi phối hệ thống thủ pháp nghệ thuật của G.Marquez Ở Việt Nam, từ góc độ phê bình huyền thoại, Đào Ngọc

Chương trong Khuynh hướng huyền thoại và hậu hiện đại trong văn học Mỹ

và văn học Mỹ Latinh đã gắn tính chất Huyền ảo (Magical) của chủ nghĩa

Hiện thực huyền ảo và ma thuật (magic), dùng Cành vàng của Frazer để lý

giải khuynh hướng sáng tác văn học này dưới góc độ nghi lễ, thần chú Trên

cơ sở đó, năm 2015, Đào Ngọc Chương đã có bài viết Những trình diễn ma

thuật trong Mắt biếc của Toni Morrison cụ thể hóa những biểu hiện ma

thuật và thần chú trong nghi lễ trừ tà của cộng đồng người Mỹ gốc Phi Từ

góc độ phê bình huyền thoại, chúng tôi cũng từng bàn về Ma thuật và văn

học – trường hợp tiểu thuyết huyền ảo Mỹ Latin hiện đại (2016c), G.Marquez’s One Hundred Years of Solitude from the View of Mantra

(2018b), Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Mỹ Latin nhìn dưới

lý Tính không của Phật giáo Nguyên thủy (2018c), Chất thơ huyền thoại và huyền ảo – Từ Hồng lâu mộng đến Trăm năm cô đơn (2019), Awakening in Dharma – Treasure Platform Sutra of the Six Patriarch and the Structure of Gabriel Garcia Marquez’s Magical Realism Short Stories (2020), Ma thuật, nhìn từ tiểu thuyết Trăm năm cô đơn (G.G.Marquez) (2021) Đây là hướng

nghiên cứu mới, hứa hẹn nhiều đóng góp; được tiếp tục triển khai trong luận

án này

1.1.2.2 Hình tượng Hiện thực Huyền ảo

Nhân vật, không gian, thời gian là những vấn đề cơ bản, đã được

nghiên cứu theo nhiều khuynh hướng như thi pháp, tự sự Trong Magical

Narratives: Romance as Genre (1975), Fredric Jameson trình bày văn xuôi

hư cấu trong tương tác với các quan niệm văn học sử, đánh giá và xếp loại

trên tiêu chí thể loại Bài viết What is magical realism, really (Rogers, B

H.,2002) bàn về đối tượng tiếp nhận và hình thành nhân vật chính của CNHTHA, công cụ HTHA khai mở các thực tại bên ngoài khung giá trị trung tâm (Châu Âu) … Ở Việt Nam, nghiên cứu hình tượng văn học từ góc

độ thi pháp khá phổ biến; những nghiên cứu về hình tượng HTHA trong sáng tác của G.G Marquez được đặt nền tảng bởi dịch giả, nhà nghiên cứu

Nguyễn Trung Đức Trong lời giới thiệu bản dịch Trăm năm cô đơn,

Nguyễn Trung Đức đã khái quát những vấn đề cơ bản nhất về hình tượng Hiện thực Huyền ảo của tiểu thuyết thông qua thời gian nghệ thuật và nhân vật Bên cạnh đó còn có nhiều công trình liên quan như của Nguyễn Phương

Khánh – Cái huyền ảo trong văn học (2011), Phan Tuấn Anh – Điều kiện

thực tại và văn hóa của chủ nghĩa Hiện thực Huyền ảo Mỹ Latin (2014),

hay luận án Đặc điểm thi pháp tiểu thuyết Gabrel Garcia Marquez (2016)

của Nguyễn Thị Hảo Theo hướng thi pháp, chúng tôi cũng từng có cơ hội trình bày các kiểu nhân vật (hồn ma, hành nhân, huyền sư), không gian

(biển, làng, con đường), thời gian (tuyến tính, chu kỳ) trong Yếu tố kỳ trong

trong truyện ngắn của Gabriel Garcia Marquez (2010b); dạng nhân vật cổ

mẫu Kinh thánh trong Dấu ấn Thiên Chúa giáo trong Văn xuôi Mỹ Latin

hiện đại (2014); Hình tượng đuôi lợn trong Trăm năm cô đơn (2017a); dạng

nhân vật thụ pháp trong Awakening in Dharma – Treasure Platform Sutra of

the Six Patriarch and the Structure of Gabriel Garcia Marquez’s Magical Realism Short Stories (2020)

Hầu như các công trình trên đều ít nhiều bàn đến nhân vật, không gian và thời gian và khá thống nhất với nhau ở các luận điểm như nhân vật huyền ảo mang nét phi thường bao gồm thần tiên, hồn ma, dị nhân, v.v Không gian và thời gian hòa quyện, chuyển đảo một cách linh động, kiểu không – thời gian khá được quan tâm Những luận điểm đó là nền tảng để

đề tài này tiến lên giải quyết vấn đề cấu trúc nhân vật không gian và thời gian trong khung mô hình ma thuật – thần chú – nghi lễ, đồng thời tìm kiếm

kỹ thuật thể hiện nhân vật, định thời gian, dựng không gian

1.1.2.3 Thủ pháp kể chuyện Hiện thực Huyền ảo

Stephen Slemon trong “Magical Realism as Postcolonials Discourse”

(Magical Realism – Theory, History, Community) đã bàn về ngôn ngữ kể

chuyện HTHA thông qua hình ảnh một cuộc đấu tranh giữa các mã nhận thức, ngôn ngữ truyền thống và những giá trị tương lai, tưởng tượng, mang tính biểu cảm Ngoài ra, một số công trình khác cũng ít nhiều đề cập đến thủ

pháp kể chuyện HTHA của G Marquez có thể kể đến như Critical

Companion to popular contemporary writers - Gabriel García Marquéz

(Ruben Pelayo, 2001), Baroque Historiographies: Joyce, Faulkner, and

García Márquez (Perez García Diana, 2009) … Trong các nghiên cứu này, Ordinary Enchantments: Magical Realism and the Remystification of Narrative (2004) của Wendy B Faris khơi gợi nhiều luận điểm quan trọng

về độ mờ của tự sự cũng như giọng kể ngây thơ, bình thản của luận án Ở

Việt nam, Nguyễn Trung Đức trong lời giới thiệu tiểu thuyết Trăm năm cô

đơn (1986) cũng đã bàn về hai người kể chuyện tương ứng với hai loại thời

gian Bên cạnh đó, bài viết Cái kỳ ảo trong văn học tiền hiện đại và cái

huyền ảo trong văn học hậu hiện đại (2006) của Phan Tuấn Anh đã chỉ ra

đặc điểm truyện kể HTHA đậm chất thơ, Lê Huy Bắc trong “Tự sự nhiều

điểm nhìn trong "Cụ già với đôi cánh khổng lồ" của Garcia Marquez”

(2009) đã phân tích kỹ nghệ thuật kể chuyện từ nhiều điểm nhìn khác biệt của G Marquez Ngoài ra, chúng tôi còn tiếp thu được nhiều ý kiến về nghệ

thuật kể chuyện HTHA của G Marquez trong Nghệ thuật trần thuật trong

truyện ngắn G.G Márquez (Nguyễn Thị Vân Anh, 2013), Khuynh hướng Huyền thoại Và Hậu hiện đại trong văn học Mỹ và văn học Mỹ Latinh (Đào

Ngọc Chương, 2013) Bàn về nội dung này, chúng tôi cũng từng đề cập đến lối kể chuyện đẩy nhanh kết cục dưới ảnh hưởng phức cảm khải huyền của

G Marquez trong Dấu ấn Thiên Chúa giáo trong Văn xuôi Mỹ Latin hiện

đại (2014) và so sánh cách kể chuyện của G Marquez với Khôi Vũ trong

Từ Trăm năm cô đơn đến Lời nguyền hai trăm năm (2016a)

1.1.3 Nghiên cứu liên quan cấu trúc tự sự HTHA của G Marquez

Đến nay, công trình nghiên cứu tập trung về tự sự HTHA của Gabriel

Garcia Marquez chưa phong phú nhưng không ít bài viết nhắc đến như Thi

pháp của Huyền thoại (E.M.Melintinsky), lời giới thiệu tuyển tập Magical Realist Fiction (1992) của David Young, Keith Hollaman, James C Jupp

trong The Necessity of the Literary Tradition: Gabriel García Márquez's

"One-Hundred Years of Solitude" (2000), Christopher Warnes trong Magical Realism and the Postcolonial Novel: Between Faith and Irreverence (2009)… Ở Việt Nam, nhà nghiên cứu Lê Huy Bắc (2009) cũng

từng bàn về Tự sự nhiều điểm nhìn trong "Cụ già với đôi cánh khổng lồ"

của Garcia Marquez Trong Nghệ thuật Truyện ngắn Gabriel Garcia Marquez (2011), Lê Thị Thanh Thủy đã bàn đến tự sự nhiều điểm nhìn bên

trong và bên ngoài đều thản nhiên và và nghệ thuật kể chuyện dân gian đơn

giản, tự nhiên, tạo khoảng trống Nguyễn Thị Vân Anh (2013) trong Nghệ

thuật trần thuật trong truyện ngắn G.G Márquez đề cập đến ngôi kể thứ

nhất, thứ ba và trùng phức Ngoài ra, chúng tôi còn được tham khảo nhiều ý

kiến thú vị của Phan Tuấn Anh trong Nghệ thuật hậu hiện đại trong tiểu

thuyết Gabriel García Márquez (2014), Gabriel Garcia Marquez và nỗi cô đơn huyền thoại (2015), của Nguyễn Thị Hảo trong Đặc điểm thi pháp tiểu thuyết Gabriel Garcia Marquez (2016), của Lê Ngọc Phương trong Cấu trúc nghệ thuật của tiểu thuyết Mỹ Latinh (2017) v.v Các công trình này đã

cung cấp tư liệu để chúng tôi bổ khuyết hệ thống phân loại, luận điểm, đặt

ra nhiệm vụ lý giải, làm rõ cấu trúc tự sự HTHA của G.Marquez gắn với ma thuật

Như vậy, nghiên cứu về tự sự HTHA và tự sự HTHA của Garcia Marquez tuy đã được bàn đến nhưng chủ yếu nhấn vào các cấp độ câu

chuyện, truyện kể theo hướng thi pháp Những nghiên cứu về nghệ thuật kể chuyện cũng đã được tiến hành nhưng không đặt trong hệ thống cấu trúc tự

sự, hoặc trong hệ thống khác (hệ thống huyền thoại Meletinsky) Đến nay, chưa nhiều nghiên cứu đặt ba cấp độ cấu trúc tự sự vào hệ thống ma thuật; đây chính là hướng tiếp cận tiềm năng

1.2 Yếu tố huyền ảo và Chủ nghĩa Hiện thực huyền ảo

1.2.1 Yếu tố huyền ảo

Huyền ảo được hiểu như là tính chất của đời sống từ rất sớm Từ quan niệm văn chương mô phỏng hiện thực của Aristotle đến chủ nghĩa Hiện thực thế kỷ XIX-XX, tác phẩm văn học luôn được hy vọng mang đến cái thực, hay hạt nhân hiện thực – tức cái có thể và nên xảy ra Cái nên xảy ra

ấy chính là mong ước, nguyện vọng của con người; theo nghĩa rộng nhất, nó chính là huyền ảo – đã nảy sinh ngay trong lòng hiện thực; CNHTHA có mầm mống như vậy

Khi nói thực tại và huyền ảo được kết nối bằng kiểu quan hệ khi tương đồng, lúc gần gũi chính là chạm đến bản chất ma thuật của đời sống

và yếu tố huyền ảo Hình thức tồn tại hiện thực của tính huyền ảo (magical)

là ma thuật (magic), là một phạm trù phổ quát trong lịch sử gắn với nghi lễ, thần chú, âm nhạc…Mô hình ma thuật/nghệ thuật này cũng rất phổ biến ở

khu vực trung, nam châu Mỹ cổ đại, tiêu biểu nhất là Popol Vuh

Với nguyên tắc tương đồng và tương cận, văn chương HTHA đã phát triển trên nền tảng biện pháp ẩn dụ và hoán dụ nghệ thuật Như vậy, niềm tin đã biến thành thủ pháp Bởi ẩn chứa nhiều mối quan hệ tương đồng và tương cận nên yếu tố huyền ảo giàu cảm xúc, đậm chất thơ Khi tham gia vào thế giới nghệ thuật, yếu tố huyền ảo mang giá trị nhận thức kép ở cả tác giả lẫn người đọc

1.2.2 Chủ nghĩa Hiện thực Huyền ảo

Đến nay, giới nghiên cứu vẫn quy cha đẻ của khái niệm này là Franz Roh – nhà phê bình nghệ thuật, nhiếp ảnh gia, sử học người Đức khi ông bàn đến lần đầu trong hội họa năm 1925 Tuy nhiên, trước đó hai thế kỷ, Novalis đã đưa ra khái niệm Magische Realisten để nói đến những người tìm kiếm cái kỳ diệu nơi sự vật gắn với ý tưởng thần bí siêu hình Đức thế kỷ XVIII Về sau, CNHTHA được gọi bằng nhiều tên, nhưng có khuynh hướng chung là trong khi châu Âu xem HTHA là sự phát triển CN siêu thực thì các nhà văn Mỹ Latin lại tuyên bố CNHTHA là sản phẩm của hiện thực bản địa

Ở cấp độ câu chuyện (story), tác phẩm HTHA kể lại câu chuyện tồn tại hiển nhiên trong đời thường bao gồm sự hòa hợp không phân tách yếu tố hiện thực và huyền ảo Ở cấp độ văn bản/truyện kể (narrative), yếu tố huyền

ảo rải rác trong tác phẩm HTHA mà không có bất cứ lời giải thích nào của

tác giả Ở cấp độ kể chuyện (narration/narrating), tác phẩm HTHA đậm tính huyền thoại khi sử dụng những điểm mờ với lời kể trung tính, khơi gợi người đọc về tính huyền ảo trong đời sống

CNHTHA đã có sự phát triển mạnh mẽ và và phổ biến rộng khắp; mỗi khu vực, nhà văn, tác phẩm có một thế giới HTHA riêng Ba dạng thức

cơ bản của sự phát triển này có thể kể đến với các minh chứng gồm Tử tước

chẻ đôi và Nam tước trên cây (Italo Calvino) là tiểu thuyết HTHA kiểu ngụ

ngôn, Người yêu dấu (Toni Morrison) là tiểu thuyết HTHA vật linh, Nghệ

nhân và Margarita (Bulgakov) là tiểu thuyết HTHA huyền thoại Các tác

phẩm HTHA bên ngoài Mỹ Latin (tiêu biểu như ở Ý, Mỹ và Nga) cho thấy

sự phân biệt HTHA nhận thức và HTHA bản thể là khá thiên lệch, bởi mỗi cộng đồng đều gìn giữ những huyền thoại và niềm tin đẹp nhất có khả năng làm cuộc đời tốt hơn, mới mẻ và phong phú hơn

1.2.3 Chủ nghĩa Hiện thực Huyền ảo Mỹ Latin

Nếu như CNHTHA có thể xuất hiện ở bất kỳ đâu với những dạng thức phong phú thì CNHTHA Mỹ Latin được đặc trưng bởi mạch ngầm tư tưởng bản địa, vận dụng thành công các trào lưu tiểu thuyết hiện đại phương Tây và cảm thức cô đơn Mỹ Latin

1.3 Tự sự và phân tích cấu trúc tự sự

1.3.1 Tự sự

Tự sự – “Narrative” vốn xuất phát từ gốc động từ “narrare” trong tiếng Hy Lạp, nghĩa là thuật lại, giải thích, kể chi tiết; phát triển thành

“narrativus” – kể một câu chuyện, gắn với hành động kể chuyện –

“narration” Quá trình kể chuyện đã được Aristotle thêm vào yếu tố

“mythos” Về sau, tự sự và tự sự học được nhiều nhà nghiên cứu phát triển theo nhiều hướng khác nhau như Todorov, Mieke Bal, Percy Lubbock, Forster, Kennan, … Các ý kiến trên mở rộng nhiều góc nhìn cũng như gọi tên các cấp độ tự sự, thậm chí có sự trùng chập từng phần song vẫn quy về

ba cấp độ: câu chuyện, truyện kể và kể chuyện Điều đáng chú ý là mối quan hệ giữa các bộ phận của truyện kể cũng như các thành phần của quá trình tự sự rất được quan tâm

1.3.2 Phân tích cấu trúc tự sự

Phân tích cấu trúc tự sự nghĩa là khảo sát các cấp độ tự sự bao gồm: câu chuyện, truyện kể và kể chuyện Bên cạnh đó cần chỉ ra mối quan hệ, tác động lẫn nhau giữa các thành tố trong tổng thể, các bình diện trong cấu trúc thống nhất Cách tiếp cận này phân biệt giữa cái biểu đạt, cái được biểu đạt và cách biểu đạt Trong mối quan hệ tương tác này, cấu trúc tự sự HTHA với các dạng thức khác nhau cũng như những cấu trúc tự sự tương tự (có yếu tố huyễn ảo) cũng có thể soi chiếu và làm rõ cấu trúc tự sự HTHA

của G Marquez, qua đó hỗ trợ lý giải những cách hiểu khác nhau đối với hình tượng, cách kể chuyện của G Marquez Điểm mới của luận án là đặt tổng thể này vào một cấu trúc rộng lớn của văn hóa nhằm lý giải các cấp độ

tự sự HTHA trong quan hệ với ma thuật, nghi lễ, và thần chú

1.3.3 Cấu trúc Tự sự Hiện thực Huyền ảo của Gabriel Garcia Marquez

Cấu trúc tự sự HTHA của G Marquez là một tổng thể kết hợp yếu tố hiện thực và huyền ảo bao gồm ba cấp độ câu chuyện, truyện kể và cách thức kể chuyện đặc trưng của G Maquez Để làm rõ cấu trúc này, cần giải quyết ba nhiệm vụ bao gồm tìm mối quan hệ giữa các cấp độ cấu trúc, nhìn cấu trúc tự sự này như một tổng thể liên hệ ma thuật – tâm lý – văn hóa, và tìm đặc điểm riêng của tác giả như giọng kể chuyện, nghệ thuật phóng đại, sáng tạo ngôn ngữ Có thể dùng bảng sau để khái quát hướng đi của luận án

Cấu trúc tự

sự Hiện thực huyền

ảo G Marquez

Nghi lễ hiến

Điềm báo Hành trình, Thời gian Truyện

kể, cốt truyện, văn bản

chuyện, phương thức tự sự

tâm lý tiền học đường

Giọng thi vị,

mờ ảo

Theo đó, nhiệm vụ của luận án là làm rõ sự chuyển hóa theo nguyên lý tương đồng tương cận ma thuật của cấu trúc tổng thể tự sự HTHA trên các cấp độ như thế nào Bên cạnh đó, cần tìm ra sự tác động và vai trò các thành phần ma thuật chi phối motif, nhân vật, điểm nhìn, giọng kể… ra sao Dựa

trên quan điểm Frazer trong Cành vàng, hai nguyên tắc ma thuật được vận

dụng tổng hợp nhằm chỉ ra tính tổng hợp của G Marquez khi trình diễn lối

tự sự vừa vặn, không quá lạm dụng kỹ thuật; dễ đọc, dễ tiếp nhận Theo đó, Marquez huyền thoại hóa kinh nghiệm, trải nghiệm cá nhân theo cách mà người đọc tiếp nhận, nhận ra đó là ẩn dụ của Colombia và Mỹ Latin qua điều kiện lịch sử, nền tảng văn hóa Trên góc độ văn hóa, luận án có thể giải

quyết được mâu thuẫn giữa tính bản địa và thủ pháp của CNHTHA trong khung văn hóa ma thuật phổ quát

CHƯƠNG 2 – CÂU CHUYỆN HIỆN THỰC HUYỀN ẢO CỦA

GABRIEL GARCIA MARQUEZ

Trong hệ thống ba cấp độ tự sự, câu chuyện (fabula/story) thuộc cấp thứ nhất, chỉ nội dung hiện thực mà người đọc tóm tắt, tổng hợp lại, thường

là theo trật tự biên niên, sau khi đọc văn bản Ba nội dung chính của câu chuyện HTHA của G Marquez là motif, nhân vật và bối cảnh

2.1 Yếu tố huyền ảo tái lặp mang tính thần chú

2.1.1 Yếu tố huyền ảo trong tác phẩm Hiện thực Huyền ảo

Với câu chuyện, motif là đơn vị cơ bản; với CNHTHA, yếu tố huyền

ảo có vai trò tương tự Khảo sát yếu tố huyền ảo tái lặp là xem xét thành phần quan trọng trong câu chuyện HTHA, kết nối nó với thần chú, một bộ phận của ma thuật Trong sáng tác HTHA Garcia Marquez có thể kể ra khá nhiều trường hợp tái lặp như thành phố gương, cơn bão, xác chết…Yếu tố này lặp đến một độ nhất định, có tính quyết định hệ thống và nhấn mạnh chủ đề của tự sự, thì sẽ trở thành motif Việc lặp một số yếu tố trong thông điệp giao tiếp tạo nên nhịp điệu cho tự sự; điều này đưa hiện tượng lặp motif huyền ảo trong CNHTHA đến gần với thần chú

2.1.2 Yếu tố huyền ảo tái lặp như là motif tự sự

Theo chúng tôi, motif là những đơn vị cơ bản, thiết yếu, không thể chia nhỏ/lược bỏ trong câu chuyện Vận dụng quan niệm của Tomashevsky

về motif đóng – motif tự do, motif động – tĩnh; Roland Barthes về chức năng – chỉ hiệu có thể nhận ra không phải motif đóng mà chính là những motif tự do, tĩnh, chỉ hiệu (người bay lên trời, vết máu chảy len lỏi về nhà báo tin, vết tro trên trán 17 người con đại tá Buendia) mới thể hiện tính cách, dấu ấn riêng của nhà văn Ba tính chất cơ bản của motif tự sự huyền

ảo của Garcia Marquez gồm tái lặp dưới nhiều dạng thức, tạo/tương tác trong một tổng thể và mang khả năng biến đổi đối tượng, motif tự sự HTHA khi chuyển hóa, kết hợp các yếu tố của đời sống và ước mơ, lý trí và tình cảm, hiện thực và huyền ảo theo nguyên lý tương đồng và tương cận; đặc biệt là gắn với các trải nghiệm cá nhân của nhà văn G Marquez

2.1.3 Chi tiết tái lặp và ý nghĩa thần chú

Khi tìm kiếm mối quan hệ với thần chú, trong tổng thể trên, chúng tôi lưu ý đến những chỉ hiệu thuần túy, đó là một số phát ngôn của nhân vật Người Ấn Độ gọi thần chú là “Mantra”, trong tiếng Sanskrit nghĩa là “lời, thể thức thiêng liêng”, bắt nguồn từ “Manyate” là “suy nghĩ” Thần chú gắn liền với hành động nói, Thượng đế tạo ra trái đất bằng lời, Aureliano Babilonia có thể hiểu được tấm da dê nhờ việc đọc to lên Đặc điểm thứ hai