Luận văn Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động dưới góc độ pháp lý

Trước thực trạng trong việc xây dựng chính sách, quy định pháp luật, nghiên cứu và đào tạo về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp như trên, chúng tôi lựa chọn đăng ký thực hiện đề tài “T

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HCM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP.HCM

DANH SÁCH NHỮNG THÀNH VIÊN THAM GIA NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

VÀ ĐƠN VỊ PHỐI HỢP CHÍNH

I Danh sách những thành viên tham gia nghiên cứu đề tài

- Lĩnh vực chuyên cứu, lập thuyết minh đề tàimôn: Luật học, chuyên và đề cương chi tiết;

sâu về pháp luật lao - Liên hệ đơn vị phối hợp;động, pháp luật an sinh - Tìm và tập hợp tài liệu

- Viết các chuyên đề 3, 10,15

2 PGS TS Nguyễn - Trường Đại học Luật - Viết các chuyên đề 1, 7, 17

- Lĩnh vực chuyênmôn: Luật học, chuyênsâu về pháp luật tàichính, ngân hàng, thuế

3 TS Lê Thị Thúy - Trường Đại học Luật - Xây dựng đề cương chi tiết

- Lĩnh vực chuyênmôn: Luật học, chuyênsâu về pháp luật laođộng, pháp luật an sinh

xã hội

4 Ths Đoàn Công - Trường Đại học Luật Thư ký đề tài

- Lĩnh vực chuyên tiếng Anh;

động, pháp luật an sinh - Xây dựng phiếu khảo sát;

sát;

- Viết các chuyên đề 6, 11,

13, 16

5 Ths Hoàng Thị - Trường Đại học Luật - Tìm và tập hợp tài liệu

- Lĩnh vực chuyên - Xây dựng đề cương chi tiếtmôn: Luật học, chuyên - Xử lý số liệu điều tra, khảosâu về pháp luật lao sát;

động, pháp luật an sinh - Viết các chuyên đề 2, 8, 14,

II Đơn vị phối hợp chính

Tên đơn vị Nội dung phối hợp nghiên cứu Họ và tên người đại

Văn phòng B Tổng Điều tra, khảo sát việc thực Th.s Quan Gia BìnhLiên đoàn Lao động hiện trách nhiệm xã hội của

nghiệp ở Tp Hồ Chí Minh,Đồng Nai, Bình Dương vàLong An

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP TRONG QUAN HỆ LAO ĐỘNG 15

1.1 Khái quát chung về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 15

1.1.1 Nguồn gốc khái niệm trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 15

1.1.2 Sự hình thành và phát triển khái niệm trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp19 1.1.3 Bản chất trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 27

1.1.4 Quá trình phát triển nhận thức về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 30 1.1.5 Lý thuyết cơ sở hình thành các quan điểm về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 33

1.1.6 Các khía cạnh của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 40

1.2 Định nghĩa và nội dung của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động 48

1.2.1 Định nghĩa trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động 48 1.2.2 Nội dung của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động50 1.3 Tác động của việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động 52

1.3.1 Đối với doanh nghiệp 52

1.3.2 Đối với người lao động 55

1.3.3 Đối với khách hàng và cộng đồng 56

1.4 Vai trò của các chủ thể trong việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động 57

1.4.1 Vai trò của người sử dụng lao động 57

1.4.2 Vai trò của người lao động 59

1.4.3 Vai trò của tổ chức đại diện người lao động, người sử dụng lao động 60

1.4.4 Vai trò của nhà nước và các tổ chức khác có liên quan 61

1.4.5 Vai trò của người tiêu dùng 63

1.5 Các điều kiện cơ bản để xây dựng và thực hiện hiệu quả trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động tại Việt Nam hiện nay 65

1.5.1 Các điều kiện bên trong doanh nghiệp 66

1.5.2 Các điều kiện bên ngoài doanh nghiệp 66

1.6 Vai trò của “luật mềm” và “luật cứng” trong việc điều chỉnh trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động 68

1.6.1 Khái niệm “luật cứng” và “luật mềm” 68

1.6.2 Các mô hình trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp có mối liên hệ với pháp luật 71 1.6.3 Sự kết hợp giữa “luật cứng” và “luật mềm” trong việc xây dựng và thực thi trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 74

Kết luận Chương 1 81

CHƯƠNG 2: 82

TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP TRONG QUAN HỆ LAO ĐỘNG THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ MỘT SỐ QUỐC GIA 82

2.1 Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động theo các văn bản quy phạm pháp luật quốc tế 82

2.1.2 Quy định của Liên hiệp quốc 83

2.1.3 Quy định của Tổ chức Lao động Quốc tế 86

2.1.4 Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong các hiệp định thương mại mà Việt Nam đã tham gia 100

2.2 Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động theo pháp luật của một số quốc gia 103

2.2.1 Kinh nghiệm của Liên bang Nga 103

2.2.2 Kinh nghiệm của Trung Quốc 110

2.2.3 Kinh nghiệm của Nhật Bản 119

2.2.4 Kinh nghiệm của Malaysia, Philippines và Thái Lan 125

Kết luận chương 2 147

CHƯƠNG 3: QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP TRONG QUAN HỆ LAO ĐỘNG Ở VIỆT NAM 148

3.1 Quy định pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ pháp luật lao động cá nhân 148

3.1.1 Lao động trẻ em, chưa thành niên 148

3.1.2 Lao động cưỡng bức 152

3.1.3 Sức khỏe và an toàn lao động 157

3.1.4 Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi 160

3.1.5 Tiền lương 161

3.1.6 Phân biệt đối xử tại nơi làm việc 163

3.1.7 Người lao động khuyết tật 173

3.2 Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong việc đảm bảo quyền tự do hiệp hội và đối thoại xã hội, thương lượng tập thể 174

3.2.1 Bảo đảm quyền tự do hiệp hội 175

3.2.2 Bảo đảm quyền tự do đối thoại xã hội, thương lượng tập thể 177

Kết luận chương 3 181

CHƯƠNG 4: THỰC TIỄN THỰC HIỆN TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP TẠI VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ 182

4.1 Đặc trưng của quan hệ lao động tại Việt Nam 182

4.2 Thực tiễn thực hiện trách nhiệm xã hội trong doanh nghiệp tại Việt Nam 186 4.2.1 Nhận thức của người sử dụng lao động về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 186

4.2.2 Lao động trẻ em, chưa thành niên 189

4.2.3 Lao động cưỡng bức 192

4.2.4 Sức khỏe và an toàn lao động 193

4.2.5 Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi 196

4.2.6 Tiền lương 198

4.2.7 Phân biệt đối xử tại nơi làm việc 199

4.2.8 Người lao động khuyết tật 201

4.2.9 Quyền tự do hiệp hội và đối thoại xã hội, thương lượng tập thể 202

4.3 Một số kiến nghị 204

4.3.1 Lao động trẻ em và chưa thành niên 205

4.3.2 Lao động cưỡng bức 206

4.3.3 Sức khỏe, an toàn lao động 207

4.3.4 Tiền lương 208

4.3.5 Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi 210

4.3.6 Phân biệt đối xử tại nơi làm việc 212

Kết luận chương 4 219

KẾT LUẬN 220

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Từ viết tắt Từ được viết tắt

Agreement for Trans-PacificPartnership

SA Social and Accountability 8000:2008

Production

đã tham gia Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương

(CPTPP) Trong quá trình hội nhập này, các doanh nghiệp chính là chủ thể chịu tác

động trực tiếp từ các quy định của quá trình cạnh tranh quốc tế trong các hiệp địnhsong và đa phương, trong đó có yêu cầu về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đốivới các vấn đề bảo vệ môi trường, bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ người lao động vànhững yếu tố khác của phát triển bền vững Đối với các doanh nghiệp tại nhữngquốc gia đang phát triển như Việt Nam, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trongviệc đảm bảo các quyền cơ bản của người lao động về an toàn, vệ sinh lao động, trảlương bình đẳng, tự do hiệp hội… thật sự là một hệ thống giám sát chất lượng sảnphẩm khắt khe và đang đặt ra cho doanh nghiệp nhiều bài toán cần phải được giảiquyết

Nhận thức được những khó khăn đó, Nhà nước ta đã có nhiều hành động nhằmthúc đẩy trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp như sửa đổi Bộ luật Lao động, LuậtCông đoàn, Luật Bảo hiểm xã hội, ban hành Luật Việc làm, trong đó chú trọng đếntrách nhiệm của người sử dụng lao động trong việc thực hiện các tiêu chuẩn laođộng hay tổ chức các cuộc hội thảo, tập huấn cho doanh nghiệp… Tuy nhiên, đếnnay, các quy định pháp luật vẫn chưa mang lại hiệu quả tích cực trong việc tăngcường thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp Do đó, các doanh nghiệp vẫnchưa hiểu hết ý nghĩa, phạm vi, chuẩn mực của các hoạt động trách nhiệm xã hộicủa doanh nghiệp Điều này đang đặt ra đòi hỏi cấp thiết là xây dựng, hoàn thiện cácquy định pháp luật liên quan đến trách nhiệm xã hội một cách có hệ thống và dễ ápdụng đối với doanh nghiệp

Trong hoạt động nghiên cứu, từ những năm 2000, đặc biệt trong năm năm trởlại đây, đã có nhiều bài viết, công trình nghiên cứu phân tích các quan niệm và nộidung trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp Một số công trình đã có cố gắng đi vàođánh giá thực tiễn thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp tại một số doanhnghiệp của Việt Nam Tuy vậy, những bài viết, công trình nghiên cứu này chỉ mới

tập trung nghiên cứu trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp dưới góc độ kinh tế, quản

trị doanh nghiệp chứ chưa đi sâu phân tích các trách nhiệm pháp lý của doanh

nghiệp như đảm bảo quyền tự do hiệp hội, an toàn vệ sinh lao động, trả lương bình

đẳng, chống phân biệt đối xử, chống lao động cưỡng bức Một vài tác giả đã đưa

các kiến nghị để thúc đẩy thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp nhưng

những kiến nghị này chỉ dừng lại ở tính định hướng mà chưa đưa ra giải pháp cụ

thể

Trong hoạt động đào tạo pháp luật lao động, ở cấp độ cử nhân, trách nhiệm xã

hội của doanh nghiệp hầu như chỉ dừng lại trách nhiệm của người sử dụng lao động

trong vấn đề đảm bảo việc làm cho người lao động Tương tự, ở cấp độ cao học,

sinh viên cũng chưa được tiếp cận đầy đủ trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp Một

trong các nguyên nhân dẫn đến thực trạng này chính là đến nay, ở các cơ sở đào tạo

luật tại Việt Nam vẫn chưa có một tài liệu nào mang tính hệ thống, đầy đủ về trách

nhiệm xã hội của doanh nghiệp

Trước thực trạng trong việc xây dựng chính sách, quy định pháp luật, nghiên

cứu và đào tạo về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp như trên, chúng tôi lựa chọn

đăng ký thực hiện đề tài “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao

࿿࿿࿿࿿࿿࿿࿿࿿࿿Q潖ອ࿿࿿࿿࿿࿿࿿࿿࿿࿿ ࿿࿿࿿࿿࿿࿿࿿࿿࿿R Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và

ngoài nước liên quan đến đề

tài

2.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

0 Ruth V Aguilera, Cynthia A Williams, John M Conley and Deborah E

Rupp, “Corporate governance and social responsibility: a comparative analysis of

the UK and the US” Các tác giả tập trung phân tích và so sánh việc quản trị doanh

nghiệp và thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp tại hai quốc gia Anh và

Hoa Kỳ Trong bài viết này, các tác giả chỉ phân tích dưới góc độ kinh tế chứ không

phân tích dưới góc độ pháp lý

1 Mette Andersen and Tage Skjoett-Larsen, “Corporate social responsibility in

global supply chains” Tương tự như bài viết “Corporate Governance and Social

Responsibility: a comparative analysis of the UK and the US”, các tác giả cũng chỉ

nghiên cứu trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp dưới góc độ kinh tế chứ không đi

vào các vấn đề pháp lý

việc thúc đẩy thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp thông qua các cơquan, tổ chức như Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Tổng Liên đoàn Lao

2

động Việt Nam, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam Tuy nhiên, tác giảkhông đưa ra bất kỳ kiến nghị nào để thực hiện trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp tại Việt Nam.

0 Erik Bergelin and Martin Wastesson, “Corporate social responsibility inVietnam - A Study of the relation between Vietnamese suppliers and theirInternational customers” Đây là một nghiên cứu khá chi tiết về trách nhiệm xã hộicủa doanh nghiệp tại Việt Nam Bên cạnh những vấn đề cơ bản như lịch sử, địnhnghĩa về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, tác giả phân tích vai trò trách nhiệm

xã hội của doanh nghiệp đối với doanh nghiệp cung ứng sản phẩm và đối với cáccông ty đa quốc gia Đặc biệt, tác giả đã nghiên cứu, phân tích việc thực hiện tráchnhiệm xã hội của doanh nghiệp tại một số công ty của Việt Nam Trên cơ sở đó, tácgiả đưa ra một số kiến nghị có ý nghĩa đối với Việt Nam Tuy nhiên, công trình nàychưa thể hiện rõ nét trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ pháp luậtlao động

1 Frans Pennings, Yvonne Konijn and Albertine Veldman (eds) (2008), Social responsibility in labour relations, Kluwer law international BV, The Netherlands

2Matthew J Hirschland, “Corporate Social Responsibility and the Shaping of

Global Public Policy”, Hardcover (Dec 12, 2006) Tác giả bàn về tầm quan trọng

của CSR trong công ty như: Các quy định kinh doanh toàn cầu mới – sự hiểu biếtcủa công ty về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp và CSR thực hành đáp ứng lýthuyết – quản trị toàn cầu và mạng lưới chính sách công cộng toàn cầu

3Oyvind Ihlen, Betteke Van Ruler, Magnus Fredriksson, “Public Relations and Social Theory: Key Figures and Concepts” (Routledge Communication Series).

Tác giả bàn về vấn đề: Quan hệ công chúng và lý thuyết xã hội nới rộng phạm vi lýthuyết của quan hệ công chúng Từ đó tập trung vào khái niệm như niềm tin, tínhhợp pháp, sự hiểu biết, và phản xạ, cũng như về các vấn đề về hành vi, năng lượng,

và ngôn ngữ

4 Muhammad Yunus, “Building Social Business: The New Kind of Capitalism

That Serves Humanity’s Most Pressing Needs” Tác giả muốn giúp các doanh

nghiệp thấy được vai trò của hoạt động kinh doanh Qua những gương điển hình màcác doanh nghiệp quan tâm nhiều hơn tới vấn đề trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp

Ở Liên bang Nga, vấn đề trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp được nhiều nhàkhoa học về kinh tế và pháp luật luật tìm hiểu và nghiên cứu sâu sắc, bởi lẽ vấn đềnày là thực sự quan trọng cho các doanh nghiệp, người lao động, nói riêng, cho nềnkinh tế đất nước, xã hội, nói chung, nhất là trong giai đoạn chuyển đổi sang nền

kinh tế thị trường Chính vì vậy, có rất nhiều công trình khoa học về đề tài này đượccông bố Trong quá trình thực hiện đề tài, Chủ nhiệm đề tài và nhóm nghiên cứu sẽ

cố gắng để có được những công trình khác có liên quan về trách nhiệm xã hội củadoanh nghiệp, được công bố bằng tiếng Nga để bổ sung nhằm làm cho công trình cógiá trị cao hơn Trước mắt, nhóm nghiên cứu tham khảo một số công trình tiêu biểuđược liệt kê dưới đây

0 Н.А.Кричевский và С.Ф.Гончаров Корпоративная Социальная

Ответственность M 2006 Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã đề cập đếncác vấn đề như: Khái niệm, bản chất quan hệ lao động, pháp luật quốc tế về quan hệlao động; khái niệm trách nhiệm xã hội, ý nghĩa của việc thực hiện trách nhiệm xãhội của doanh nghiệp; quan niệm về trách nhiệm xã hội ở các nước ngoài (Châu Âu,Mỹ); và kinh nghiệm về việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ở Nga

1 Социальная ответственность бизнеса в россии и за рубежом - Учебное

пособие Kazan 2008 Tác giả đã đi sâu phân tích về: Những vấn đề lý luận về việchình thành hệ thống trách nhiệm xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường ở Nga;khái niệm về trách nhiệm xã hội trong kinh doanh, chương trình xã hội của cácdoanh nghiệp; bản chất, những tiêu chí cơ bản của trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp; kinh nghiệm của một số nước về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp; lợiích của doanh nghiệp trong việc thực hiện trách nhiệm xã hội; đánh giá thực trạngvấn đề trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ở Nga, nguyên nhân của thực trạng; vàkinh nghiệm nước ngoài trong việc thực hiện chính sách trách nhiệm xã hội

2 Kinh tế thị trường xã hội ở Nga: Định hướng phát triển- Moskovtsev V.V.

Trong bài viết của mình, tác giả đã đi vào phân tích: Đặc điểm nền kinh tế thịtrường ở Nga; nguyên tắc về chính sách xã hội ở Nga; kinh nghiệm nước ngoài vềthị trường xã hội; và yêu cầu và tăng cường trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ởNga

3 Бизнес как субъект социальной политики: должник, благодетель,

партнер? / А Е Чирикова, Н Ю Лапина, Л С Шилова, С В Шишкин (отв.ред.) Независимый институт социальной политики М.: ГУ – ВШЭ, 2005.Thông qua công trình này, tác giả đã làm rõ các vấn đề: Yêu cầu về việc thực hiệntrách nhiệm xã hội đối với doanh nghiệp ở các nước phát triển; quá trình hình thành

và phát triển vấn đề trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp; và những khó khăn, tồntại trong việc thực hiện trách nhiệm xã hội ở Nga

4 Мясникова С.В., Федотова Г.А Корпоративная социальная

ответственность как фактор устойчивого развития бизнеса Trong công trìnhnghiên cứu này, tác giả đã đi vào phân tích các: WTO và vấn đề trách nhiệm xã hội

của doanh nghiệp; những hình thức biểu hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp,

so sánh số liệu ở một số tập đoàn lớn như của Nga (Lukoil), Mỹ (Boeing); và ýnghĩa của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong việc ổn định và phát triểndoanh nghiệp

5888 Правосубъектность работодателя Тимохин В.В (Luận án Tiến sĩ

2003)

Mục tiêu của công trình là phân tích năng lực chủ thể của người sử dụng lao động,

sự biểu hiện của khả năng đó trong điều kiện nền kinh tế thị trường, đưa ra một sốkiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật lao động Từ đó, tác giả công trình đã đặt ra vàgiải quyết được những vấn đề sau: Làm rõ khái niệm người sử dụng lao động, nộidung của năng lực chủ thể, những dấu hiệu đặc trưng của người sử dụng lao động từgóc độ pháp luật lao động, vai trò của người sử dụng lao động trong việc thực hiệntrách nhiệm xã hội nhằm hài hòa quan hệ lao động, phát triển sản xuất kinh doanhcho bản thân doanh ngiệp và nền kinh tế, nói chung; và đưa ra một số kiến nghịnhằm hoàn thiện pháp luật lao động

5889 Социальная ответственность в системе регулирования

социально-трудовых отношений (Luận án Tiến sĩ khoa học) Trong luận án này, tác giả đãnghiên cứu các vấn đề: Ý nghĩa của việc hài hòa quan hệ lao động đối với sự pháttriển kinh tế đất nước; đặc điểm của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp; ý nghĩacủa việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong việc ổn định sản xuấtkinh doanh của doanh nghiệp, cho đời sống của người lao động xã hội và kinh tế đấtnước

5890 Социальная ответственность работодателей и ее современная роль

в формировании социальной политики в россии - 2013 (Luận án TSKHЧубарова Татьяна Владимировна) Bên cạnh những vấn đề lý luận, tác giả đãđánh giá quy định pháp luật của Liên bang Nga về trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp, bao gồm: Cơ sở lý luận và thực tiễn trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp;những quan điểm khác nhau về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong khoahọc và thực tiễn; động lực và giới hạn trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trongnền kinh tế thị trường; điều chỉnh pháp luật vấn đề trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp ở Liên bang Nga; trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong lĩnh vực đảmbảo sức khỏe của người lao động trong và sau khi chấm dứt quan hệ lao động vớidoanh nghiệp

5891 Нуртдинова А.Ф Социальная ответственность бизнеса: правовые

аспекты экономической концепции // Журнал российского права 2015 N 1.Trong bài viết này, tác giả đã phân tích: Các trường phái về trách nhiệm xã hội của

5

làm việc, bảo đảm sức khỏe, nhà ở, chế độ hưu trí cho người lao động; đưa ranhững nguyên tắc của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (khá tốt) như tôn trọngpháp luật quốc gia, pháp luật quốc tế; tự điều tiết lợi nhuận, không lạm dụng quyền,đạo đức kinh doanh,

5888 Những kết quả đạt được:

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu tại Liên bang Nga vừa đề cập trên đãnêu ra và giải quyết ở mức độ khá sâu hoặc gợi ý để nghiên cứu tiếp về những vấn

đề sau:

23 Khái niệm, bản chất quan hệ lao động;

24 Pháp luật quốc tế về quan hệ lao động;

25 WTO và vấn đề trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp;

26 Khái niệm, ý nghĩa của việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp;

27 Quan niệm về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ở các nước ngoài (Châu

Âu, Mỹ,…);

28 Những quan điểm khác nhau về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trongkhoa học và thực tiễn ở Nga và một số nước và những yếu tố cấu thành tráchnhiệm xã hội;

29 Những hình thức biểu hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, so sánh số liệu ở một số tập đoàn lớn như: của Nga (Lukoil), Mỹ (Boeing);

30 Những nguyên tắc của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp như: tôn trọngpháp luật quốc gia, pháp luật quốc tế; tự điều tiết lợi nhuận, không lạm dụngquyền, đạo đức kinh doanh,

31 Những biểu hiện của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong các lĩnhvực: tiền lương, đời sống tinh thần, môi trường làm việc, bảo đảm sức khỏe,nhà ở, chế độ hưu trí cho người lao động;

32 Những vấn đề lý luận về việc hình thành hệ thống trách nhiệm xã hội củadoanh nghiệp trong điều kiện kinh tế thị trường ở Nga; Quá trình hình thành

và phát triển vấn đề trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp;

33 Đặc điểm nền kinh tế thị trường ở Nga; Nguyên tắc về chính sách xã hội ở Nga; Yêu cầu và tăng cường trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ở Nga;

34 Kinh nghiệm về việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ở Nga(Đánh giá thực trạng vấn đề trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ở Nga,nguyên nhân của thực trạng; Lợi ích của doanh nghiệp trong việc thực hiệntrách nhiệm xã hội, Những khó khăn, tồn tại trong việc thực hiện trách nhiệm

xã hội ở Nga;

5888 Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong lĩnh vực đảm bảo sức khỏecủa người lao động trong và sau khi chấm dứt quan hệ lao động với doanhnghiệp.

5888 Những hạn chế của các công trình nêu trên:

Những biểu hiện của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong các lĩnh vực:tiền lương, chế độ hưu trí, điều kiện làm việc, quyền tự do hiệp hội và thương lượngtập thể,… cho người lao động chưa được nêu và phân tích đúng mực Thiết nghĩ, đóchính là những lĩnh vực quan trọng nhằm thể hiện trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp, làm cơ sở cho việc xây dựng pháp luật lao động, hoàn thiện pháp luật ở một

số lĩnh vực khác, làm động lực cho việc thực hiện trách nhiệm xã hội ở các doanhnghiệp tại nước ta

Việt Nam và Liên bang Nga là hai quốc gia có rất khá nhiều nét tương đồng vềlịch sử, chính trị và kinh tế Nước Nga trước đây cùng với Việt Nam nằm trong hệthống các nước xã hội chủ nghĩa, với đặc thù là nền kinh tế tập trung, bao cấp; tấtnhiên, pháp luật cũng được xây dựng trên cơ sở nền kinh tế đó Trong những nămgần đây, Liên bang Nga và Việt Nam đều tiến hành cải cách sâu rộng về kinh tế,chuyển nền kinh tế đất nước sang nền kinh tế thị trường với những đặc điểm khácnhiều so với nền kinh tế tập trung trước đây Từ đó, pháp luật của cả hai quốc giađều phải thay đổi Trong quá trình chuyển đổi đó, cả hai quốc gia đều có nhữngthuận lợi và gặp phải những khó khăn gần như giống nhau Chính vì vậy, kinhnghiệm của nước Nga trong việc điều chỉnh pháp luật đối với các quan hệ xã hội,trong đó, có quan hệ lao động, quan hệ kinh tế thực sự đáng để Việt Nam phải họctập và rút kinh nghiệm

2.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, có thể kể đến một số sách, bài báo tiêu biểu nghiên cứu về CSRnhư:

0 Trần Thị Tuyết (2013), “Thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ởViệt Nam hiện nay”, Viện Triết học, Số 5 Trong bài viết này, trên cơ sở khẳng địnhthực thi trách nhiệm xã hội là nền tảng phát triển bền vững của quốc gia nói chung

và từng doanh nghiệp nói riêng, tác giả đã luận chứng nhằm làm rõ hơn hiện trạngthực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp tại Việt Nam hiện nay, trong đónhấn mạnh sự cần thiết của việc phối hợp, tham gia giữa doanh nghiệp với các bênliên quan (chính phủ, người tiêu dùng, người lao động và công đoàn, nhà đầu tư)trong thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp Theo tác giả, để có thể thựchiện tốt hơn trách nhiệm xã hội của doang nghiệp, chính phủ cần tạo cơ chế xã hội

đủ mạnh để giám sát và thúc đẩy các doanh nghiệp thực hiện tốt trách nhiệm xã hội;

người tiêu dùng, người lao động, công đoàn, tổ chức đầu tư phải có trách nhiệm bảo

vệ mình, bảo vệ cộng đồng, đảm bảo nguyên tắc cân bằng lợi ích giữa các bên liênquan và doanh nghiệp

0.0 Phạm Văn Đức, “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ở Việt Nam:Một số vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách” Trong bài viết này, tác giả trình bàymột số cơ sở lý luận và vai trò của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, đồng thờicũng đưa ra một vài đánh giá về thực tiễn của vấn đề này tại Việt Nam Mặc dù tácgiả có đưa ra giải pháp để nâng cao việc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp nhưng các giải pháp trong bài viết này chỉ mới dừng lại ở sự gợi mở vấn đềchứ chưa thật sự cụ thể

0.1 Nguyễn Phương Mai (2013), “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệptrong ngành dệt may Việt Nam: Trường hợp Công ty Cổ phần May Đáp Cầu”, Tạpchí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, Kinh tế và Kinh doanh, Tập 29, Số 1 Bàiviết này trình bày kết quả nghiên cứu thực tiễn thực thi trách nhiệm xã hội củadoanh nghiệp tại Công ty Cổ phần May Đáp Cầu (DAGARCO), từ đó đưa ra một số

đề xuất góp phần thúc đẩy việc thực hiện các hoạt động trách nhiệm xã hội củadoanh nghiệp một cách cơ bản và bền vững Điểm hạn chế của bài viết này chính làtác giả mới chỉ nghiên cứu tại một doanh nghiệp chứ không tiến hành nghiên cứutrên nhiều doanh nghiệp để có cái nhìn tổng thể hơn

0.2 Nguyễn Đức Minh (2010), “Trách nhiệm của doanh nghiệp đối vớiquyền con người”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Viện Nhà nước và Pháp luật, Số

2 Trong bài viết này, tác giả giải quyết các câu hỏi: Nhà nước hay doanh nghiệp cótrách nhiệm đối với quyền con người?; Tại sao đòi hỏi doanh nghiệp có trách nhiệmđối với quyền con người? Trách nhiệm của doanh nghiệp đối với quyền con ngườitheo các quy định quốc tế?; Trách nhiệm của doanh nghiệp đối với quyền con người

1 Việt Nam? Tác giả đã có đưa ra một số kiến nghị nhưng những kiến nghị này chỉ mang tính chất định hướng, chưa có giải pháp cụ thể

1.0 Nguyễn Như Phát (2013), “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp: Một

số vấn đề lý luận”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Số 7 Trong bài viết này, tác giảchủ yếu tập trung vào hai vấn đề cơ bản, đó là: Nguồn gốc trách nhiệm xã hội củadoanh nghiệp và khái niệm, nội dung của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.1.1 Chu Đức Nhuận (2011), “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối vớingười tiêu dùng và môi trường ở nước ta hiện nay”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật,

Số 8 Bài viết này của tác giả chủ yếu đi sâu phân tích quan niệm về trách nhiệm xãhọi của doanh nghiệp Ngoài ra, tác giả cũng mới chỉ giới thiệu sơ lược một số nội

dung về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với người tiêu dùng và đối với môi trường.

0 Phạm Thị Thúy Ngà (2012), “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trongviệc đảm bảo an toàn lao động”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 12 Với bài viếtnày, tác giả làm rõ ba vấn đề: Quyền được làm việc trong điều kiện an toàn laođộng là một quyền con người; mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp với an toàn lao động; và thực trạng thực hiện trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp trong bảo đảm an toàn lao động ở Việt Nam Trong phần kết luận, tác giảcũng đã cố gắng đưa ra một vài kiến nghị nhưng tất cả cũng chỉ mang tính địnhhướng

1 Viên Thế Giang (2013), “Trách nhiệm xã hội của ngân hàng thương mại giải pháp chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực ngân hàng”, Tạp chíNghiên cứu lập pháp, Số 24 Một số vấn đề đã được tác giả phân tích trong bài viết

-đó là: Mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp với việc chống cạnhtranh không lành mạnh; trách nhiệm xã hội của ngân hàng thương mại – giải phápchống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng Tuy vậy, đối tượngnghiên cứu của tác giả trong bài viết này chỉ giới hạn trong các ngân hàng

2 Nguyễn Mạnh Quân (2004), Đạo đức kinh doanh và văn hoá doanh nghiệp,NXB Lao động Xã hôi Đạo đức kinh doanh và văn hóa doanh nghiệp là tài sản quýgiá góp phần quan trọng quyết định sự thành bại của mỗi doanh nghiệp Đó là một

hệ thống các giá trị, chuẩn mực, phương pháp tư duy ảnh hưởng rất lớn tới hànhđộng của các thành viên trong doanh nghiệp

3 Lê Thanh Hà (2006), “Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp trong vấn đề tiền

lương”, Báo Lao động xã hội, số 290 Tác giả muốn đề cập tới vai trò của tiền

lương như: các mức lương vừa thể hiện vị trí, công việc vừa thể hiện sự chia sẻ lợiích giữa các tổ chức, các doanh nghiệp và người lao động vừa thể hiện sự phát triểnnghề nghiệp của mỗi cá nhân người lao động

4 Hoàng Long (2007), “Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp – Động lực cho sự

phát triển”, Báo Thương Mại, số 26 Tác giả chứng minh tầm quan trọng của CSR

trong doanh nghiệp tới sự phát triển xã hội: chú ý phát triển cơ sở hạ tầng cứng vàmềm, giao thông vận tải, nhất là các hành lang kinh tế, phát triển nguồn nhân lựcchất lượng cao, các ngành dịch vụ then chốt như tài chính – ngân hàng, viễn thông,các nguồn năng lượng mới và tái tạo được

5 Hồng Minh (2007), “Trách nhiệm xã hội và đạo đức doanh nghiệp”, Báo

Văn hoá và đời sống xã hội, số 2 Đạo đức và trách nhiệm xã hội rõ ràng là nhữngvấn đề không thể thiếu trong kinh doanh Thật khó mà thuyết phục doanh nghiệp

thực hiện tốt các vấn đề đạo đức và trách nhiệm bằng những luận cứ dựa trên lợi íchkinh tế trước mắt.

0 Nguyễn Văn Thức (2008), “Vai trò của Nhà nước và vấn đề trách nhiệm xãhội”, Tạp chí Triết học, Số 6 Bài viết góp phần làm rõ thêm những nội dung cơ bảncủa khái niệm trách nhiệm xã hội và vai trò của nhà nước trong việc tổ chức và thựcthi trách nhiệm xã hội Theo tác giả, vai trò đó của Nhà nước thể hiện tập trung ởnhững điểm: Xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi cho các hoạt động của đờisống xã hội; Xây dựng và đảm bảo thực hiện các chính sách xã hội; Quản lý và điềuhành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; Đảm bảo cung cấp cácdịch vụ công cho xã hội; Thực hiện phân phối các nguồn lực và lợi ích một cáchcông bằng; Đại diện cho quốc gia tham gia tích cực vào các hoạt động chung củakhu vực và thế giới

1 Đỗ Văn Quân, Nguyễn Thị Dung (2010), “Vai trò của doanh nghiệp trongviệc thực hiện an sinh xã hội ở Việt Nam”, Tạp chí Bảo hiểm xã hội điện tử Trongbài viết này, các tác giả cho rằng, trách nhiệm của doanh nghiệp với người lao động

và trách nhiệm chung với cộng đồng chính là trách nhiệm thực hiện an sinh xã hộicủa doanh nghiệp Các tác giả chủ yếu tập trung phân tích bốn vai trò của tráchnhiệm xã hội doanh nghiệp đó là: Thực hiện an sinh xã hội không chỉ là nghĩa vụ

mà còn là quyền lợi để đảm bảo cho chính doanh nghiệp phát triển; Tăng cường vaitrò thực hiện an sinh xã hội của doanh nghiệp là sự kế thừa và khắc phục những hạnchế của hình thức thực hiện an sinh xã hội truyền thống – phi chính thức; Tăngcường vai trò thực hiện an sinh của doanh nghiệp là tất yếu, góp phần quan trọngtrong việc chia sẻ với chủ thể Nhà nước trong bối cảnh hiện nay; Doanh nghiệp thựchiện tốt an sinh xã hội là một giải pháp hữu hiệu để giảm tình trạng đình công củangười lao động ở Việt Nam hiện nay Như vậy, có thể nhận thấy, công trình nghiêncứu này chưa đi vào phân tích những vấn đề cơ bản khác như nội dung trách nhiệm

xã hội của doanh nghiệp trong hệ thống pháp luật an sinh xã hội

2 Lê Đăng Doanh (2009), “Một số vấn đề về trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp”, Tạp chí Triết học, số 3 Trong bài viết này, sau khi nói về trách nhiệm xãhội trong điều kiện kinh tế thị trường và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, tácgiả tập trung luận giải vấn đề xây dựng xã hội dân sự và trách nhiệm xã hội củadoanh nghiệp ở Việt Nam trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường Theo tác giảtrách nhiệm xã hội ở Việt Nam đã được nhận thức và bước đầu được thực hiện và

đó chính là cơ sở để chúng ta tin rằng, cùng với quá trình phát triển đất nước, tráchnhiệm đó sẽ được đề cao cùng với sự hoàn thiện của khung pháp luật, bộ máy nhànước, thể chế kinh tế thị trường và các thể chế của xã hội dân sự

0 Dietmar Mieth (2009) (Cao Thu Hằng dịch), “Trách nhiệm xã hội – nhiệm

vụ của khu vực kinh doanh, chính trị và xã hội dân sự”, Tạp chí Triết học, Số3(214) Bài viết đề cập ba vấn đề sau: Đạo đức học kinh tế như là một sự kết hợpgiữa luật lệ bên ngoài và chiến lược bên trong; Cộng đồng các quyền; và Nguyêntắc liên đới trong cơ cấu xã hội của một xã hội dân sự Theo tác giả, một nền kinh tếthị trường xã hội chỉ là hiện thực khi chính trị có được sự ưu tiên hàng đầu so vớikinh tế, khi chính trị có trách nhiệm với “lợi ích chung” (công ích) và cùng với đó làviệc thường xuyên kiến tạo xã hội Khi phân tích cộng đồng các quyền, tác giả đã cónhững sự so sánh với Học thuyết xã hội Công giáo Dẫn Học thuyết xã hội Cônggiáo, tác giả cho rằng, chỉ có sự công bằng và tình liên đới mới đảm bảo lâu dài cho

sự bền vững của nền kinh tế thị trường tự do và từ đó, tác giả bàn về nguyên tắc bổtrợ Theo đó, sự bổ trợ có thể được xem như một chuẩn mực mang tính chiến lượcbên trong của việc hiện thực hoá tình liên đới

Ngoài ra, một số bài viết khác về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp của đãđược công bố trong thời gian qua như: Gerd Mutz (2009), “Trách nhiệm doanhnghiệp ở Việt Nam sự thách thức đối với doanh nghiệp, chính phủ và xã hội dân

sự”, Tạp chí Triết học, số 2 (213); Lại Văn Tài, Lê Thị Thanh Xuân và Trương Thị

Lan Anh (2013), “Applying Carroll’s CSR pyramid in studying employees’perceptions of corporate social responsibility, Tạp chí Phát triển KH & CN, Tập 16,

Số Q2; Vũ Thị Thu Hằng, “Vai trò của xã hội dân sự đối với việc thực hiện tráchnhiệm xã hội của doanh nghiệp” ; Phạm Thị Huyền Sang, “Mối liên hệ giữa quản trịcông ty và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp”; Phạm Thị Huyền Sang, “Tráchnhiệm xã hội của doanh nghiệp đối với việc bảo vệ quyền của người lao động”

1 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

Trên cơ sở phân tích một số vấn đề lý luận và quy định pháp luật quốc tế vàpháp luật Việt Nam, đồng thời phân tích kinh nghiệm của một số quốc gia, đề tàihướng đến các mục tiêu:

Làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệptrong quan hệ lao động, bao gồm: Khái niệm, nội dung, vai trò của trách nhiệm xãhội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động; Vai trò của các chủ thể trong việcthực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động; những điềukiện cần thiết để đảm bảo thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trongquan hệ lao động tại Việt Nam có hiệu quả;

Làm rõ nội dung trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp khi vận dụng trong điềukiện kinh tế, chính trị, xã hội của Việt Nam Trên cơ sở đó, đề tài phân tích những

khó khăn đối với doanh nghiệp Việt Nam khi áp dụng trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp;

Phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật quốc tế và một số quốc gia liênquan đến trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động và chỉ rakinh nghiệm đối với Việt Nam;

Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện và quy định hiện hành của pháp luậtViệt Nam về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động, đồngthời có sự so sánh với các quy định của pháp luật quốc tế và một số quốc gia, từ đórút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam;

Đề xuất giải pháp đối với việc xây dựng và thực thi các quy định pháp luật vềtrách nhiệm xã hội của doanh nghiệp thông qua các báo cáo khoa học hoặc bản kiếnnghị khi cơ quan nhà nước có yêu cầu

0 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu của đề tài

4.1 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi về nội dung, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu trách nhiệm xã hội của

doanh nghiệp ở nội dung trách nhiệm pháp lý trong quan hệ lao động mà không đivào phân tích trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp về kinh tế, môi trường, đầu tưhay đối với người tiêu dùng…

Phạm vi về thời gian, đề tài khảo sát thực trạng thực hiện trách nhiệm xã hội

của doanh nghiệp từ khi từ khi Việt Nam chuyển đổi từ nền kinh tế tập trung baocấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đến nay, đặc biệt làgiai đoạn từ khi Việt Nam gia nhập WTO đến nay

Phạm vi về không gian, đề tài khảo sát thực trạng thực hiện trách nhiệm xã hội

của doanh nghiệp tại một số tỉnh thuộc khu vực Đông Nam bộ của Việt Nam bởiđây là khu vực có quan hệ lao động phát triển mạnh và thuận lợi cho việc khảo sát,điều tra của các thành viên Một số địa phương được chọn nghiên cứu bao gồm: Tp

Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Long An Nhóm tác giả khảo sát doanhnghiệp chủ yếu trong ngành dệt may, da dày và chế biến hải sản, không bao gồmcác doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp do nhà nước làm chủ sở hữu

Đối với việc phân tích, đánh giá quy định, thực tiễn thực hiện trách nhiệm xãhội của một số quốc gia trên thế giới, đề tài lựa chọn hai nhóm quốc gia: nhữngquốc gia có nền kinh tế phát triển, bao gồm: Hoa Kỳ, Liên bang Nga, Châu Âu,Nhật Bản; và những quốc gia có nền kinh tế đang phát triển như Malaysia,Philippines và Thái Lan

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài bao gồm:

0 Những vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến trách nhiệm xã hội của doanhnghiệp trong quan hệ lao động Những vấn đề này được xác định cụ thể trongnhiệm vụ của đề tài

1 Các quy định pháp luật về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, cụ thể baogồm: Các công ước, khuyến nghị và những văn kiện khác của Tổ chức Laođộng Quốc tế; Các hiệp định thương mại mà Việt Nam đã tham gia; Các quyđịnh pháp luật của một số quốc gia được lựa chọn gồm Hoa Kỳ, Châu Âu,Nhật Bản, Liên Bang Nga, Thái Lan, Malaysia, và Philippines; Các quy địnhpháp luật của Việt Nam từ khi Việt Nam chuyển đổi từ nền kinh tế tập trungbao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đến nay

2 Thực tiễn thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp tại Tp Hồ ChíMinh, Đồng Nai, Bình Dương và Long An

3 Doanh nghiệp được lựa chọn nghiên cứu là các doanh nghiệp chủ yếu trongngành dệt may, da dày và chế biến hải sản, không bao gồm các doanh nghiệpnhỏ và doanh nghiệp do nhà nước làm chủ sở hữu

5888 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên

cứu 5.1 Cách tiếp cận

Đề tài được tiến hành theo cách tiếp cận từ lý thuyết đến thực tiễn và cuốicùng là đưa ra giải pháp, kiến nghị cụ thể Nhóm tác giả sẽ phân tích, làm rõ nhữngvấn đề lý luận cơ bản về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ laođộng dưới góc độ pháp lý Điều này sẽ giúp cho nhóm tác giả có cơ sở lý luận chặtchẽ, đầy đủ để tiếp tục giải quyết những vấn đề trong các chương tiếp theo

Sau khi nhận thức rõ lý luận về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp nóichung và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động dưới gócnhìn pháp lý nói riêng, nhóm tác giả sẽ tiến hành khảo sát, điều tra việc thực hiệntrách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động tại một số địa phươngnhư Tp Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai và Long An Kết hợp kiến thức về lýluận và thực tiễn, nhóm tác giả sẽ đưa ra những đánh giá, nhận định làm cơ sở chonhững kiến nghị cụ thể sau này

Giải pháp, kiến nghị cụ thể là kết quả của những phân tích, đánh giá nhữngvấn đề lý luận, thực tiễn trong và ngoài nước, những bất cập trong hệ thống quyđịnh pháp luật lao động Việt Nam

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện, đề tài đã sử dụng phương pháp luận duy vật biệnchứng và duy vật lịch sử chủ nghĩa Mác - Lê Nin làm cơ sở phương pháp luậnchung, xem xét các sự kiện xã hội, hiện tượng xã hội trên quan điểm toàn diện, lịch

sử, cụ thể và phát triển

Ngoài ra, đề tài còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể như:Phương pháp phân tich,́ phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh, phương phápchuyên gia, phương pháp khảo sát

23 Phương pháp phân tích và phương pháp tổng hợp: Hai phương pháp nàyđược sử dụng xuyên suốt trong đề tài Đặc biệt, hai phương pháp này được

sử dụng trong việc phân tích và hệ thống hóa hệ thống pháp luật lao độngViệt Nam, quy định pháp luật quốc tế và của một số quốc gia trên thế giới vềtrách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ lao động

24 Phương pháp so sánh: Phương pháp này sẽ được sử dụng trong việc so sánhquy định pháp luật lao động Việt Nam với quy định pháp luật của một sốquốc gia trên thế giới và của Tổ chức Lao động quốc tế Đồng thời, việc sosánh giữa quy định pháp luật với thực tiễn áp dụng cũng được tiến hành dựavào phương pháp này

25 Phương pháp chuyên gia: Thông qua hội thảo, tọa đàm, phiếu khảo sát nhằm khảo sát ý kiến của các chuyên gia về vấn đề đang nghiên cứu

26 Phương pháp khảo sát: Phương pháp này được sử dụng để tiến hành khảo sátthực trạng thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong quan hệ laođộng tại một số địa phương được lựa chọn

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH

NGHIỆP TRONG QUAN HỆ LAO ĐỘNG

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (Corporate social responsibility-CSR)(sau đây gọi tắt là “TNXHDN”) là khái niệm đa diện Dưới khía cạnh học thuật, tồntại những khác biệt cơ bản trong nội hàm của khái niệm cũng như cách tiếp cận kháiniệm Do vậy, nghiên cứu, luận giải nguồn gốc kinh tế - xã hội - lịch sử của kháiniệm và đặt chúng trong các hệ quy chiếu khác nhau, góc độ tiếp cận khác nhau đểlàm rõ bản chất của TNXHDN

Trong điều kiện kinh tế thị trường, các chuẩn mực đạo đức kinh doanh luônsong hành bên cạnh công cụ pháp luật, công cụ kinh tế Mặc dù thuộc tính, bảnchất, quy trình sử dụng và hiệu quả có thể khác nhau nhưng tất cả chúng (các công

cụ nói trên) đều hướng đến mục tiêu cuối cùng là thúc đẩy và ràng buộc các doanhnhân và doanh nghiệp (sau đây gọi tắt là “DN”) hành động có trách nhiệm với xãhội, cộng đồng, NLĐ (sau đây gọi tắt là “NLĐ”) và môi trường Biểu hiện cụ thểnhất của đạo đức kinh doanh là TNXHDN

Trong thực tiễn kinh doanh ở Việt Nam, TNXHDN còn xa lạ trong nhận thức

và cả hành động của một bộ phận doanh nhân Tại một số DN có triển khai, áp dụngTNXHDN nhưng tính hiệu quả chưa cao, chưa đồng bộ và bền vững

Nhiều câu hỏi không chỉ giới doanh nhân mà cả những nhà nghiên cứu quantâm nhưng chưa được trả lời thỏa đáng, như: Sự khác biệt giữa pháp luật vàTNXHDN; mối tương quan giữa lợi ích kinh tế, năng lực cạnh tranh của DN vàTNXHDN; TNXHDN hiệu quả trong phạm nội bộ DN, quốc gia hay toàn cầu…

Do vậy, nghiên cứu TNXHDN dưới khía cạnh kinh tế, khía cạnh thị trường, xãhội học và pháp luật có thể mang lại câu trả lời cho doanh nhân khi thực thiTNXHDN

1.1 Khái quát chung về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp

1.1.1 Nguồn gốc khái niệm trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp

Chủ đề về TNXHDN được đặt ra và thảo luận một cách nghiêm túc chỉ bắt đầutrong thập kỷ cuối cùng của thế kỷ trước Tuy nhiên, trước đó, khái niệm này xuấthiện rải rác trong các nghiên cứu kinh tế, quản trị kinh doanh và trong thực tiễn.Cuối thế kỷ XIX, với sự bùng nổ của các cuộc cách mạng công nghiệp,phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã phát triển mạnh mẽ gắn liền với sự ra đời

và lớn mạnh của nền công nghiệp lớn Các công ty độc quyền khống chế giá củahầu hết tất cả các hàng hoá và dịch vụ xã hội quan trọng

Trong các tác phẩm của C Mac1, Saint Simon, Charles Fourier, Robert Owen2các nhà tư bản được mô tả là một kẻ bóc lột tàn bạo, mù quáng, mất nhân tính, vôvăn hóa nhằm tối đa hóa lợi nhuận ngắn hạn Để cải thiện hình ảnh của mình cácnhà tư bản khởi động các hoạt động mang tính nhân đạo, từ thiện.

Từ giữa thế kỷ XIX, thuật ngữ “trách nhiệm” bắt đầu xuất hiện phổ biến bởicác nhà nghiên cứu tôn giáo, trong đó đề cập đến chủ đề “trách nhiệm Kitô giáo”của doanh nhân Cần nhấn mạnh rằng thuật ngữ này đặt trong mối tương quan trựctiếp với một chủ thể đặt biệt là nhà quản trị

Trong những nghiên cứu tiếp theo, các nhà triết học tôn giáo đã mở rộng kháiniệm “trách nhiệm” tương ứng với các thay đổi điều kiện kinh tế, lịch sử Trong cáccông trình nghiên cứu của Martin Buber3, Karl Barth4, R Niebuhr5 Khi được hỏiliệu một người điều hành một DN với kỹ thuật công nghệ phức tạp liệu anh ta cóđiều kiện thể hiện TNXH của mình không? Martin Buber trả lời nhất quán rằnghoàn toàn có thể Martin Buber lập luận rằng nếu anh ta nhìn DN mà anh ta đangquản lý không là một tập hợp máy móc, thiết bị mà là một tập hợp những con người,đối xử với những con người cụ thể là cảm nhận được sự phản hồi tương tự

Một trong những người ủng hộ TNXHDN là A Carnegie6 - người sáng lậpTổng công ty Thép Hoa Kỳ Ông được biết đến như một người hào phóng trong các

dự án công cộng Trong sách “Phúc âm của sự thịnh vượng” (The Gospel of

Wealth), xuất bản năm 1889 tại Mỹ, lần đầu tiên A Carnegie đã xây dựng thuật ngữ

“trách nhiệm xã hội” (sau đây gọi tắt là “TNXH”) và những nguyên tắc “cần thiết

để tư bản chủ nghĩa tự tôn trọng” Theo ông, những người giàu có nên trợ cấp chongười nghèo thông qua các tổ chức từ thiện

5888 Nguyễn Minh Khải, Bùi Ngọc Quỵnh (đồng chủ biên) (2013), Tìm hiểu tác phẩm Tư Bản của

C Mác, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội.

5889 Frederick Engels, Socialism: Utopian and Scientific,

https://www.marxists.org/archive/marx/works/1880/soc-utop/ch01.htm Xem thêm: Học thuyết kinh tế Chủ nghĩa Xã hội không tưởng thế kỷ XIX, https://voer.edu.vn/m/hoc-thuyet-kinh-te-cnxh-khong-tuong-the-ky- xix/10a68b15.

5890 Martin Buber (1878-1965) - Nhà triết học hiện sinh người Do Thái, nhà lý luận Chủ nghĩa phục quốc Do Thái Ông là một giáo sư tại Đại học Hebrew cho tới năm 1951, Chủ tịch đầu tiên của Viện khoa học hàn lâm Israel năm giai đoạn 1960-1962 http://hpsy.ru/authors/x045.htm.

5891 Karl Barth (1886-1968) - Nhà nghiên cứu tôn giáo trường phái thần học Calvin Thụy Sĩ, một trong những người sáng lập của cái gọi là thần học biện chứng Tác phẩm "Nhà thờ giáo điều" với 13 tập đã trở thành một sự kiện quan trọng trong thế giới Kitô giáo của thế kỷ XX.

5892 Theo: Братющенко Светлана Вадимовна (Институт Экономики и ОПП СО РАН, Новосибирск) социальная ответственность предпринимательства (обзор концепций) Bratchusenko Svetlanna Vadimovna - Viện Kinh Tế và quản trị kinh doanh công nghiệp- Phân viện Xibêri-Viện Hàn Lâm Khoa học Nga) Trách nhiệm xã hội trong kinh doanh (tóm lược các lý thuyết).

5893 Andrew Carnegie, Carnegie A The Gospel of Wealth Cambridge

(Mass.), 1962 http://history.hanover.edu/courses/excerpts/111carn.html

Một người khác ủng hộ TNXHDN là Robert E Wood - người đứng đầu Tậpđoàn Sears Trong Báo cáo thường niên năm 1936, Robert E Wood đề cập đến “cácTNXH rộng lớn mà không thể diễn tả bằng số học, nhưng rất quan trọng” Robert E.Wood đề cập đến những tác động không trực tiếp nhưng hữu ích từ các hoạt động

xã hội của DN Ông lập luận rằng không dễ dàng để xác định các chi phí cũng nhưkết quả đạt được khi thực thi các hoạt động xã hội của DN Robert E Wood là mộttrong số những người đầu tiên thừa nhận rằng DN đang phục vụ cho rất nhiều đốitượng khác nhau: Người tiêu dùng, cộng đồng địa phương, các cổ đông và NLĐ.Ông cũng là một người ủng hộ quan điểm không chỉ chính phủ mới giải quyết cácvấn đề xã hội mà ở vị trí quản lý DN cũng có thể tham gia nhưng với cách riêng củamình

Cuối cùng, khái niệm về TNXHDN chính thức khẳng định vào thập niên 1930.Đại diện tiêu biểu là L Brown - Chủ tịch hội đồng quản trị Công ty Johns Manville7cho rằng: “Cùng với sự phát triển trong xã hội công nghiệp cao thì TNXH của cácnhà quản lý cũng mở rộng cho phù hợp Các nhà quản lý không còn chỉ đại diện choquyền lợi của các ông chủ Ngày nay, bất kỳ nhà quản lý bất kỳ DN nào không chỉchịu trách nhiệm trước các cổ đông, mà còn trước các thành viên của nghiệp đoànlao động của mình, khách hàng và công chúng” Trong thời kỳ hậu chiến khái niệmTNXHDN tiếp tục phát triển

Trong giai đoạn này, nhà kinh tế người Mỹ G Bowen viết cuốn “Trách nhiệm

xã hội doanh nghiệp”, trong đó TNXHDN được định nghĩa là "nghĩa vụ của doanhnhân khi ban hành quyết định và thực hiện những quyết định kinh doanh phải xuất

phát và gắn liền với mục tiêu và các giá trị của xã hội " Trong đó, đặc biệt nhấn

mạnh đến tư tưởng rằng các tổ chức phải có trách nhiệm với cộng đồng, phải chia sẽmột phần lợi ích và các nguồn lực của mình cho nhu cầu xã hội, trong khi chú ý đếncác lĩnh vực như bảo vệ môi trường, y tế, bảo vệ người tiêu dùng

Đầu thế kỷ XX, chính phủ các quốc trong hầu hết các khu vực, đặc biệt là ở

Mỹ, tích cực can thiệp thị trường thông qua công cụ pháp luật pháp luật chống độcquyền, gia tăng sự áp đặt các chính sách và pháp luật vào hoạt động kinh doanhthương mại, khuyến khích sự tham gia tích cực của giới thương nhân vào chính trị.Cũng chính trong giai đoạn này, xảy ra chiến tranh thế giới thứ nhất và cuộckhủng hoảng kinh tế thế giới 1929-1933 Sau cuộc khủng hoảng, chính phủ, các nhànghiên cứu và các nhà tư bản thừa nhận sự can thiệp của nhà nước thông qua hệ

23 Johns Manville Corporation History, manville-corporation-history/, truy cập 8:30 ngày 10/4/2016.

http://www.fundinguniverse.com/company-histories/johns-thống pháp luật và các quy tắc kinh doanh để bảo vệ nền kinh tế, bảo vệ sản xuất,NLĐ và người tiêu dùng.

Trong chính quyền tổng thống Roosevelt đã thành lập một văn phòng đặc biệt

để giám sát việc xây dựng “Bộ quy tắc cạnh tranh công bằng”, gia tăng sự kiểm soátnhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi ích công cộng và bảo đảm quyền lợi của NLĐ

và cho phép các nghiệp đoàn NLĐ tham gia thương lượng lao động tập thể

Sau chiến tranh, vấn đề cải thiện mức sống của người dân da đen được bổ sungvào hệ thống tiêu chuẩn chung về QHLĐ tại Hoa Kỳ Trước và sau chiến tranh thếgiới thứ hai, các quốc gia châu Âu đều diễn ra lộ trình tương tự để bảo vệ quyền lợicủa NLĐ

Trong những năm 50-70 của thế kỷ XX, đối mặt với các cuộc đình công hàngloạt, TNXHDN đã được công bố và áp dụng gần như ở khắp mọi nơi Năm 1972,cuốn sách nổi tiếng “Giới hạn tăng trưởng”8, được viết bởi một nhóm các nhànghiên cứu tại Viện Công nghệ Massachusetts Công chúng biết rằng sự phát triểncông nghiệp, cùng với sự tăng trưởng dân số chắc chắn sẽ dẫn đến một cuộc khủnghoảng sâu sắc và sự cạn kiệt các nguồn tài nguyên Một năm sau đó, các nước ẢRập có lệnh cấm vận dầu, biến cuộc khủng hoảng năng lượng

Năm 1987 tại Montreal, các quốc gia đã ký kết Bản ghi nhớ, trong đó tuyên bốrằng nhân loại, hay đúng hơn là kinh doanh phải chấp nhận chi phí nhiều tỷ đô la đểduy trì sự sống trên trái đất Cũng trong năm 1987, theo đặt hàng của Liên hiệpquốc, các nghiên cứu về tác động của con người đối với môi trường và lần đầu tiên

sử dụng thuật ngữ “sự phát triển bền vững” (sustainable development) Ngay lập tứcthuật ngữ này giúp các tập đoàn khẳng định sự hài hòa với môi trường, bao gồm cảcác cổ đông, nhân viên, xã hội và thiên nhiên

Năm 1995, Liên hiệp quốc tuyên bố “sự kiện khoa học” nóng lên toàn cầu Hainăm sau đó, Nghị định thư Kyoto nổi tiếng về việc cắt giảm lượng khí thải carbondioxide đã được ký kết Kể từ năm 2000, TNXHDN đã trở thành một trong những

ưu tiên của Liên minh châu Âu (EU) Trong tháng 7 năm 2001 của Ủy ban châu Âucông bố một “Sách xanh về TNXHDN”, và năm 2005 đã được chọn là năm củaTNXH của EU Ngày nay, TNXHDN đang trở thành một yếu tố quan trọng trongviệc hình thành các chính sách của các công ty hàng đầu của Mỹ, Anh và các nướcphát triển khác

0 Пределы роста — доклад Римскому клубу, опубликованный в 1972 году (ISBN 0-87663-165-0) (Giới hạn tăng Giới hạn tăng trưởng - Báo cáo Khoa học Câu lạc bộ Rome, Xuất bản năm 1972 (ISBN 0- 87663-165-0).

Như vậy, xét ở khía cạnh lịch sử, TNXHDN hình thành dưới áp lực tự điều chỉnh

để tiếp tục tồn tại của các DN tư bản Những biểu hiện ban đầu của TNXHDN hiện đại

là các hoạt động sơ khai dưới hình thức từ thiện, tài trợ và cải thiện quan hệ với NLĐ.Dần theo thời gian, khái niệm TNXHDN được mở rộng về nội dung và tính chất để đápứng các yêu cầu về cấu trúc lợi ích các chủ thể liên quan, nhu cầu phát triển thươnghiệu của chính DN và các vấn đề xã hội, môi trường

1.1.2 Sự hình thành và phát triển khái niệm trách nhiệm xã hội của doanh

nghiệp

TNXHDN là một thuật ngữ đa diện Việc định nghĩa TNXHDN trong thực tế

và trong các tài liệu nghiên cứu khá đa dạng và phức tạp.9 Khái niệm TNXHDN cóthể tìm thấy trong các nhóm tài liệu: Trong các công trình mang tính học thuật củacác nhà nghiên cứu; các văn kiện chính thức của các tổ chức chính phủ, tổ chức phichính phủ, hiệp hội; cách hiểu của những người trong cuộc (nhà quản trị DN, NLĐ,người tiêu dùng)…

1.1.2.1 Khái niệm trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong các văn kiện

chính thức của tổ chức chính phủ và phi chính phủ

0Theo nhóm Phát triển kinh tế tư nhân của Ngân hàng thế giới (World BankPrivate Sector Development), TNXHDN được hiểu là “Cam kết của DN đóng gópcho việc phát triển kinh tế bền vững, thông qua việc tuân thủ chuẩn mực về bảo vệmôi trường, bình đẳng về giới, an toàn lao động, quyền lợi lao động, trả lương côngbằng, đào tạo và phát triển nhân viên, phát triển cộng đồng,… theo cách có lợi cho

cả DN cũng như phát triển chung của xã hội”.10

1Trong tài liệu: “Hướng dẫn của OECD về tập đoàn đa quốc gia” (Guidelinesfor Multinational Enterprises)11 Bản hướng dẫn đầu tiên vào năm 1976, đến năm

2011 đã 5 lần được cập nhật, bổ sung; có mục tiêu tăng cường cơ sở tin tưởng lẫnnhau giữa các DN và xã hội, giúp cải thiện môi trường đầu tư nước ngoài, đóng gópvào sự phát triển bền vững

2Một trong những tiêu chuẩn quan trọng của TNXHDN áp dụng trong QHLĐ

là Bản tiêu chuẩn SA8000-2008 SA8000 là tiêu chuẩn đưa các yêu về quản trị

0 Trong các tài liệu nước ngoài, bên cạnh khái niệm TNXHDN còn có nhiều khái niệm có liên quan hoặc tương đồng, đôi lúc được các tác giả hiểu và sử dụng với như từ đồng nghĩa hoặc thay thế cho nhau: “tư cách công dân của DN” (corporate citizenship - CC), “bộ ba cốt lõi” (triple bottom line), “sự phát triển bền vững của DN” (corperate sustainability - CS), “đạo đức DN” (corporate ethics), “khả năng kinh doanh bền vững” (corporate sustainability management - CSM), “tinh thần DN về phát triển bền vững” (sustainable entrepreneurship) v.v

1 http://info.worldbank.org/etools/docs/library/57434/publicpolicy_econference.pdf

2 http://www.oecd.org/investment/investmentpolicy/48004323.pdf

TNXH do Hội đồng công nhận Quyền ưu tiên Kinh tế ban hành năm 1997.12 TheoSA8000, TNXH là một hệ thống các tiêu chuẩn trách nhiệm giải trình xã hội đểhoàn thiện các điều kiện làm việc cho NLĐ tại các DN, trang trại hay văn phòng, doSocial Accountability International (SAI) phát triển và giám sát.

SA8000 dựa trên Tuyên ngôn thế giới về quyền con người, Công ước quốc tế

về quyền trẻ em của Liên hợp quốc và một loạt các công ước khác của Tổ chức Laođộng Quốc tế (sau đây gọi tắt là “ILO”) Đây là một tiêu chuẩn quốc tế được xâydựng nhằm cải thiện điều kiện làm việc trên toàn cầu Tiêu chuẩn này có thể ápdụng cho các nước công nghiệp và các nước đang phát triển, có thể áp dụng cho cáccông ty lớn và các công ty có quy mô nhỏ Theo SA8000 các lĩnh vực của tráchnhiệm giải trình, bao gồm: Lao động trẻ em; lao động cưỡng bức; an toàn và sứckhỏe tại nơi làm việc; quyền tham gia các hiệp hội (công đoàn, nghiệp đoàn); phânbiệt đối xử; kỷ luật lao động; thời gian làm việc; lương và các phúc lợi xã hội khác(bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế v.v ); quản lý DN; và quan hệ cộng đồng

0 Thỏa ước Toàn cầu của Liên hiệp quốc (UNGC)13 là một bộ quy tắc ứng xửgồm 10 nguyên tắc mà các bên cam kết tôn trọng, yêu cầu các DN phải nhận thức,

hỗ trợ và thực hiện các nguyên tắc ứng xử cốt lõi về bảo vệ quyền con người, tiêuchuẩn lao động, bảo vệ môi trường và chống tham nhũng Đến năm 2013, đã có trên10.000 đối tác ký vào Thỏa ước này Nội dung các nguyên tắc mang tính địnhhướng cho chính phủ và các DN hành động có trách nhiệm với xã hội

1 Một trong những cẩm nang quan trọng về các tiêu chí của TNXHDN phải kểđến bộ tiêu chuẩn ISO 26000:2010 do Tổ chức quốc tế về tiêu chuẩn hóa từ tháng

11 năm 2010.14 Theo bộ tiêu chuẩn này, TNXHDN bao gồm các trách nhiệm đốivới những ảnh hưởng từ hoạt động của DN đến xã hội và môi trường; được thựchiện qua các hành vi minh bạch và có đạo đức nhằm đóng góp cho sự phát triển bềnvững (bao gồm cả chăm sóc sức khỏe và phúc lợi xã hội); quan tâm đến lợi ích củacác bên có liên quan; tuân thủ luật pháp và phù hợp với các nguyên tắc ứng xử quốctế; được tích hợp và thực hiện trong toàn bộ DN

23 Bản tiếng Việt: http://saintl.org/index.cfm?

fuseaction=document.viewDocument&documentid=501&documentFor matId=1090;

Bản tiếng Nga: http://tms-cs.ru/sertifikaciya-sistem-menedzhmenta/standart-sa-8000;

24 The Ten Principles of the UN Global Compact The UN Global Compact’s Ten Principles are derived from: the Universal Declaration of Human Rights, the International Labour Organization’s Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work, the Rio Declaration on Environment and Development, and the United Nations Convention Against Corruption Bản tiếng Anh: https://www.unglobalcompact.org/what-is- gc/mission/principles.

25 Bản tiếng Anh: http://www.iso.org/iso/home/standards/iso26000.htm?=; Bản tiếng Nga:

http://www.iso.org/iso/ru/home/standards/iso26000.htm.

5888 Tháng 5 năm 2013, Tổ chức Sáng kiến Báo cáo Toàn cầu (GRI -The Global

Reporting Initiative)15 do Liên minh và Chương trình môi trường của Liên hiệpquốc thành lập năm 1997 ở Boston (Mỹ), đã ban hành Hướng dẫn các tiêu chí vàhướng dẫn xây dựng báo cáo phát triển bền vững của các quốc gia (phiên bản G4)16.Trong phiên bản G4, khái niệm trọng yếu được đặt ở trọng tâm của báo cáo pháttriển bền vững Điều này ảnh hưởng đến nội dung báo cáo mang tính chiến lược vàtập trung Phiên bản G4 có sự cập nhật khác biệt đáng kể với phiên bản trước khinhấn mạnh trọng tâm vào các tác động đến kinh tế, môi trường và xã hội Tính trọngyếu trở thành ngưỡng theo đó các chủ đề có liên quan được xem xét một cách thíchđáng mức độ quan trọng từ đó quyết định thực hiện báo cáo

Hướng dẫn GRI G4 của Tổ chức này đã đưa ra các tiêu chí sau để đánh giá vềTNXHDN:

- Các tiêu chí về kinh tế, gồm: Hiêụ quả hoạt động kinh tế, sự hiện diện trênthi trượ̀ng, ảnh hưởng gián tiếp về kinh tế, phương thức mua sắm

- Các tiêu chí về môi trường, gồm: Vâṭliêu,̣ năng lương,̣ nước, đa dang ̣ sinhhoc,̣ phát thải, nước thải vàchất thải, thông tin và nhãn sản phẩm, dicḥ vu,̣tính tuânthủ, vâṇ chuyển, tổng thể, đánh giácủa nhàcung cấp vềvấn đề môi trường, cơ chếkhiếu naịvềmôi trường

23 Các tiêu chí về xã hội, gồm các tiêu chí thành phần sau đây:

23 Tiêu chí về cách đối xử với NLĐ và việc làm bền vững: Mối quan hê ̣quản lý, lao đông,̣ an toàn vàsức khỏe, giáo duc ̣ vàđào taọ nghề, đa dạnghóa vàcơ hôịbình đẳng, thùlao công bằng cho nam vànữ, đánh giácủanhàcung cấp vềcách đối xử với NLĐ, cơ chếkhiếu naịvề cách đối xử vớiNLĐ

24 Tiêu chí về bảo đảm quyền con người: Đầu tư, không phân biêṭđối xử, quyền tư ̣do lập hôịvàthương lượng tập thể, vấn đề lao đông ̣ trẻem, lao đông ̣ cưỡng bức, các phương thức bảo vệ quyền tài sản, quyền của người bản đia,̣ đánh giácủa nhàcung cấp vềquyền con người, cơ chếkhiếu naị vềquyền con người

25 Tiêu chí xa ̃hôi:̣ Công ̣ đồng điạ phương, chống tham nhũng, chinh́ sách công, hành vi hạn chế canḥ tranh, tính tuân thủ, đánh giácủa nhàcung cấp vềtác đông ̣ đối với xa ̃hôi,̣ cơ chếkhiếu naịvềtác đông ̣ đối với xa ̃ hôị

23 Thông tin về GRI có thể tham khảo tại website: https://www.globalreporting.org/Pages/default.aspx

24 Bản tiếng Việt: https://www.globalreporting.org/resourcelibrary/Vietnamese-G4-Part-Two.pdf

5888 Trách nhiêṃ đối với sản phẩm: Sư ̣an toàn vàsức khỏe của kháchhàng, thông tin vànhañ sản phẩm vàdicḥ vu,̣truyền thông tiếp thị, bảođảm quyền riêng tư của khách hàng, tính tuân thủ.17

5889 Tại các quốc gia EU, năm 2002 Ủy ban châu Âu đưa ra khái niệmTNXHDN, yêu cầu các DN tích hợp các mối quan tâm của xã hội và môi trườngvào hoạt động kinh doanh của mình; có sự tương tác với các bên liên quan trên cơ

sở tự nguyện

Năm 2011, Chiến lược đổi mới TNXHDN 2011-14 đã đưa ra khung khổ mới, mởrộng phạm vi và các khía cạnh của TNXHDN, ít nhất bao gồm các vấn đề: Nhânquyền, lao động và việc làm (đào tạo, đa dạng hóa cơ hội, bình đẳng giới và sức khỏeNLĐ, phúc lợi DN), vấn đề môi trường (chẳng hạn như đa dạng sinh học, biến

đổi khí hậu, sử dụng tài nguyên có hiệu quả, phòng ngừa ô nhiễm), chống hối lộ vàtham nhũng Sự tham gia của cộng đồng và hỗ trợ phát triển xã hội, bảo đảm khảnăng hội nhập của người tàn tật, bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng cũng là mộtphần không thể thiếu của TNXHDN

EU coi việc thúc đẩy TNXHDN và bảo vệ môi trường thông qua các chuỗicung ứng, trách nhiệm công bố thông tin phi tài chính, đổi mới công tác quản trị vềthuế (nâng cao tính minh bạch, trao đổi thông tin và cạnh tranh công bằng thuế) lànhững cách thức quan trọng để thực hiện chiến lược TNXHDN.18

5890 Tại Việt Nam, tương đương với ISO 26000:2010 là bản TCVN ISO26000:2013 do Tiểu Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC01/SC1 TNXHbiên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học vàCông nghệ công bố.19 Tiêu chuẩn này cung cấp hướng dẫn cho mọi loại hình tổchức, không phân biệt quy mô hay địa điểm, về: khái niệm, thuật ngữ và định nghĩaliên quan đến TNXH; nền tảng, xu hướng và đặc điểm của TNXH; nguyên tắc vàthực tiễn liên quan đến TNXH; những chủ đề cốt lõi và các vấn đề về TNXH.20

23 Xem: Giới thiệu về G4, Thế hệ tiếp theo về báo cáo phát triển bền vững, Bản dich củaỦy ban Thư ký Nhà nước Thụy sĩ về các Vấn đề Kinh tế (SECO) https://www.globalreporting.org/resourcelibrary/GRI-G4- LeaveBehind-Beginner-Vietnamese.pdf Xem thêm: TNXHDN: Kinh nghiệm của Nhật Bản, tài liệu từ Trang

thông tin điện tử của Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương, www.ciem.org.vn/ /TNXHDN%20Nhat

http://thuvienphapluat.vn/TCVN/Linh-vuc-khac/TCVN-ISO-26000-2013-Huong-dan-ve-26 Tiêu chuẩn này cung cấp cho tổ chức hướng dẫn liên quan đến trách nhiệm xã hội và có thể sử dụng như một phần của các hoạt động chính sách công Tuy nhiên, theo mục đích của Hiệp định Marakesh thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) thì tiêu chuẩn này không được xem là “tiêu chuẩn quốc tế”,

“hướng dẫn” hay “khuyến nghị” và cũng không nhằm cung cấp cơ sở cho bất kỳ giả thiết hoặc tìm kiếm một biện pháp nhất quán với các nghĩa vụ của WTO Ngoài ra, tiêu chuẩn này không nhằm đưa ra cơ sở cho các hoạt

Theo TCVN ISO 26000:2013, khái niệm TNXH là: Trách nhiệm của tổ chứcđối với những tác động của các quyết định và hoạt động của tổ chức đến xã hội vàmôi trường thông qua sự minh bạch và hành vi đạo đức nhằm đóng góp cho sự pháttriển bền vững bao gồm cả sự lành mạnh và thịnh vượng của xã hội; trong đó: i) tínhđến những mong muốn của các bên liên quan; ii) phù hợp với luật pháp và nhấtquán với chuẩn mực ứng xử quốc tế và iii) tích hợp trong toàn bộ tổ chức và thực thitrong các mối quan hệ của tổ chức.

Cũng theo TCVN ISO 26000:2013, đặc điểm quan trọng của TNXH là sự tựnguyện của tổ chức trong việc kết hợp những cân nhắc về mặt xã hội và môi trườngvào quá trình ra quyết định và có thể giải trình được những tác động của các quyếtđịnh và hoạt động của tổ chức tới xã hội và môi trường Ðiều này hàm ý cả hành viminh bạch và đạo đức đóng góp vào sự phát triển bền vững, là phù hợp với luậtpháp cũng như nhất quán với chuẩn mực ứng xử quốc tế Ðiều đó cũng có nghĩa làTNXH được tích hợp trong toàn bộ tổ chức, được thực thi trong các mối quan hệcủa tổ chức và có tính đến quyền lợi của các bên liên quan

5888 Từ những năm 2012-2013, tại Việt Nam, chương trình “DN thực hiện tốttrách nhiệm an sinh xã hội và phát triển cộng đồng” ra đời theo tinh thần Nghị quyết

số 15-NQ/TW ngày 01/06/2012 của Ban Chấp hành trung ương Đảng khóa XI một

số vấn đề về chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020 với nội dung tuyên truyền vềthực hiện an sinh xã hội là một nhiệm vụ quan trọng để không ngừng thúc đẩy vànâng cao trách nhiệm của DN góp phần vào thực hiện nhiệm vụ chính trị xã hộitrong vai trò là một DN công dân Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Namphối hợp với một số bộ, ngành liên quan, hiệp hội nghề cùng một số đối tác quốc tế

tổ chức lễ phát động Giải thưởng TNXHDN năm và công bố các tiêu chí TNXHDN.Các tiêu chí cho một DN đạt giải trong lĩnh vực TNXHDN căn cứ theo từng lĩnhvực kinh doanh và dựa trên TCVN ISO 26000:2013

1.1.2.2 Khái niệm trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong các tài liệu

nghiên cứu

Trong bài viết “Trách nhiệm DN ở Việt Nam: Sự thách thức đối với DN,chính phủ và xã hội dân sự” của Gerd Mutz, Giáo sư Kinh tế và Chính sách xã hội,Đại học Khoa học ứng dụng Munich, Cộng hoà Liên bang Đức21, có định nghĩaTNXHDN như sau: “Trách nhiệm DN bao gồm cả TNXH lẫn trách nhiệm với môitrường, đề cập tới các hoạt động được tiến hành trong phạm vi kinh doanh cốt lõi

động pháp lý, khiếu nại, phòng vệ hoặc yêu cầu khác trong bất cứ vụ kiện quốc tế, quốc gia hoặc kiện tụng khác và cũng không nhằm đưa ra như bằng chứng của sự tiến triển luật pháp quốc tế thông thường.

23 Bản dịch của ThS Vũ Mạnh Toàn, đăng trên Tạp chí Triết học, số 2 (213), tháng 2/2009.

(trọng tâm) của DN - đó là các hoạt động kinh tế của DN, bao gồm các lĩnh vực xãhội, như công bằng thương mại, cải thiện các điều kiện làm việc, kiểm soát chuỗigiá trị gia tăng và những vấn đề như (quy trình) sản xuất thân thiện với môi trường

5888 các cơ sở trong và ngoài nước” Khái niệm này hiểu TNXHDN theo khíacạnh trách nhiệm của DN đối với các vấn đề xã hội và môi trường nhưng chúng gắnliền với hoạt động kinh doanh của DN Sứ mệnh và trách nhiệm chính của DN vẫn

là trách nhiệm kinh tế

5888 TNXHDN - là một tập hợp các chính sách, các chương trình và hànhđộng thực tế của DN và được song hành và tích hợp vào các quá trình kinh doanh,chuỗi cung ứng và quá trình ra quyết định ở tất cả các cấp của DN Nội dungTNXHDN bao gồm các về các hoạt động hiện tại, quá khứ và tương lai có tác độngđến môi trường bên ngoài, có thể bao gồm các chuẩn mực đạo đức công ty; chínhsách trong mối quan hệ với xã hội; chính sách trong lĩnh vực bảo vệ môi trường;nguyên tắc và phương pháp quản trị DN; các vấn đề nhân quyền trong quan hệ vớicác nhà cung

cấp, khách hàng, nhân viên; chính sách nguồn nhân lực…22 Khái niệm này tươngđối chi tiết, thể hiện được tất cả nội dung của TNXHDN nhưng không thể hiện đượcnội hàm “quyết định có trách nhiệm” của DN, vốn dĩ là bản chất quan trọng củakhái niệm TNXHDN

5889 Dưới khía cạnh quan hệ với các chủ thể còn lại có TNXH, TNXHDNđược định nghĩa là một tập hợp các mối quan hệ thể chế - kinh tế, tài chính - kinh

tế, kinh tế - xã hội phát sinh giữa nhà nước, xã hội dân sự và DN trong quá trìnhphối hợp

giữa họ để hoạch định và thực hiện các chính sách xã hội23 Khái niệm này khôngthể hiện nội dung của TNXHDN mà chỉ thể hiện chủ thể thực hiện và phối hợp thựchiện TNXHDN

TNXHDN là khái niệm thể hiện những quyết định tự nguyện của DN, thamgia vào các hoạt động cải thiện cuộc sống xã hội và bảo vệ môi trường xungquanh.24 TNXHDN là hoạt động đầu tư tự nguyện của DN vào sự phát triển của xã

23 Ольга Алексеева, Директор Московского представительства Российско-британского фонда CAF, Социальная ответственность компаний - опыт Запада и России, http://www.maecenas.ru/doc/2004_3_5.html ( Olga Alexseyevna, Giám đốc cơ quan đại diện tại Matxcova của Quỹ CAF ( Charities Aid Foundation) Nga-Anh Trách nhiệm xã hội của công ty – Kinh nghiệm phương Tây và Nga).

24Баканова Елена Сергеевна (2007) ИНСТИТУЦИОНАЛЬНЫЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ СОЦИАЛЬНОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ БИЗНЕСА В ЭКОНОМИКЕ РОССИИ, диссертации на соискание ученой степени кандидата экономических наук, «Санкт-Петербургский государственный университет технологии и дизайна»

25 Анашкина Ю А Подходы к определению корпоративной социальной ответственности и ее роли

24

hội, kinh tế và môi trường Hoạt động này gắn liền với hoạt động kinh doanh trựctiếp của DN nhưng vượt ngoài các quy định tối thiểu của pháp luật.25

Trong các tài liệu tiếng Việt, khái niệm TNXHDN thường được diễn giải nhưsau: Theo TS Lê Đăng Doanh - Viện trưởng Viện nghiên cứu kinh tế: “TNXHDN

có thể được định nghĩa ngắn gọn như một sự cam kết của công ty trong ứng xử phùhợp với lợi ích của xã hội trong các hoạt động liên quan đến lợi ích của khách hàng,nhà cung ứng, nhân viên, cổ đông, cộng đồng, môi trường Theo đó, TNXH đượccoi là một phạm trù của đạo đức kinh doanh có liên quan đến mọi hoạt động kinhdoanh của DN”.26

5888 Theo nghiên cứu trình bày tại Báo cáo điều tra triển vọng và tình hìnhthực hiện kinh doanh, đồng thời với TNXH của các DN Hàn Quốc của Trung tâmNghiên cứu kinh doanh và TNXH trực thuộc Viện Khoa học kỹ thuật Hàn Quốc vàViện kinh doanh bền vững trực thuộc Phòng Thương mại và Công nghiệp Hàn

Quốc27, khái niệm TNXHDN có thể thống kê theo quan điểm của các bên liên quan,quan điểm về TNXH, quan điểm về đạo đức, quan điểm về quản lý rủi ro, quan điểm

về tinh thần dân chủ của DN thì khái niệm này có thể phân loại như bảng sau:

Quan điểm Người nghiên cứu Nội dung khái niệm

Các bên có Blomm & Trách nhiệm của DN đối với các bên có liên quanliên quan Gundlanch (2001) là nghĩa vụ vượt lên trên cả khía cạnh về pháp luật

Nghĩa vụ này được hiểu là việc tối đa hóa ảnhhưởng tích cực lâu dài của DN với xã hội và tốithiểu hóa các mối nguy hiểm tiềm tàng

TNXH Mcguire et al Đây là toàn bộ nghĩa vụ đối với xã hội vượt lên

(1988) trên cả nghĩa vụ về pháp luật và kinh tế

Caroll (1991) TNXH được chia thành bốn trách nhiệm như trách

nhiệm về kinh tế (tối đa hóa lợi nhuận), tráchnhiệm pháp lý (tuân thủ theo các quy chế và phápluật), trách nhiệm đạo đức (tuân theo tiêu chuẩnđạo đức), trách nhiệm từ thiện (cống hiến cho xã

23 Анашкина Ю А Подходы к определению корпоративной социальной ответственности и ее роли

в решении социальных проблем // Молодой ученый — 2009 — №9 — С 43-45 (Anashkina, Yu A Tiếp cận khái niệm trách nhiệm xã hội của công ty và vai trò của nó trong việc giải quyết các vấn đề xã hội // Tạp chí Nhà khoa học trẻ - 2009 - Số 9 - tr 43-45.

24 Lê Đăng Doanh, Một số vấn đề về trách nhiệm xã hội ở DN Việt Nam, Tạp chí Triết học, câp nhật:

10:31' SA - Thứ hai, 13/07/2009.

25 http://oreal.kaist.ac.kr/TNXHDN_2006_KAIST.pdf (Bản dịch ra tiếng Việt của Nguyễn Thị Ngọc Trung tâm nghiên cứu Hàn Quốc)

Davidson (1994) Khái niệm này được hiểu là DN tư nhân phải có

trách nhiệm với những gì mà mình mắc nợ với toànthể xã hội và những thành viên tạo dựng nên xã hộiđó

Lee Chin Kyu, Cho Đây là trách nhiệm có liên quan đến văn hóa xãChun Hwa (1997) hội, xã hội địa phương nơi DN đang hoạt động và

rộng hơn nữa là trách nhiệm về pháp lý, kinh tế vàđạo đức đối với toàn thế giới Đây là trách nhiệmchung giữa DN và xã hội vì sự phát triển của toàn

xã hội

Petkoski & Twose Đây là hành động của DN góp phần nâng cao chất

với xã hội địa phương, đồng thời, mang lại sự thịnhvượng cho DN cũng như góp phần phát triển kinh

Nguyên tắc Mc Farland (1982) Là việc thừa nhận thực tế các cá nhân, tổ chức, các

động dựa theo tiêu chuẩn các giá trị về đạo đức vànguyên lý kinh tế

Quản lý rủi Mohr et.al (2001) Là hoạt động tối thiểu hóa hoặc loại bỏ trước các

đa hóa hiệu quả nhất định trong thời gian dài.Tinh thần Marsden (2000) DN là một công dân, đồng thời, cũng là một thành

Maignan& Ferrell Là việc những người có liên quan thực hiện trách

nhiệm về kinh tế, đạo đức và trách nhiệm tự chọnkhác được đặt ra với DN

Tóm lại, định nghĩa TNXHDN có nội hàm khác biệt tương đối lớn, phụ thuộcvào phương pháp tiếp cận; điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa đạo đức kinhdoanh, loại hình DN và lĩnh vực sản xuất kinh doanh Tuy nhiên, điểm chung trongcác định nghĩa TNXHDN là hoạt động của DN xuyên suốt quá trình từ ban hànhquyết định và thực hiện hoạt động kinh doanh phải góp phần là cải thiện và nângcao các giá trị và lợi ích hướng đến các trụ cột chính: Đối tác, người tiêu dùng,NLĐ, cộng đồng xã hội và môi trường.

1.1.3 Bản chất trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp

1.1.3.1 Mô hình Kim tự pháp của A Carroll về trách nhiệm xã hội của doanh

nghiệp

Năm 1979, nhà khoa học người Mỹ - A Carroll28 đề xuất giả thuyết vềTNXHDN, theo đó TNXHDN đáp ứng các kỳ vọng về đạo đức, pháp luật và kinh tế

mà xã hội đòi hỏi đối với tổ chức tại thời điểm đó

Dựa vào giả thuyết này, xây dựng mô hình TNXHDN hiện đại Theo mô hìnhnày, TNXH là trách nhiệm đa tầng theo mô hình một kim tự tháp (hình 1.1)

Phần đáy của kim tự tháp là trách nhiệm kinh tế Đây là chức năng cơ bản vàmang tính nền tảng của mọi DN trong nền kinh tế thị trường Trách nhiệm kinh tế làtiền đề để DN thực hiện tốt các chức năng còn lại Thật vậy, thông qua hoạt độngsản xuất kinh doanh của DN, của cải xã hội mới gia tăng, đáp ứng nhu cầu ngàycàng cao của xã hội, tạo công ăn việc làm, giải quyết thất nghiệp Khi và chỉ khi DNthực hiện tốt trách nhiệm kinh tế, kinh doanh hiệu quả, có lợi nhuận thì giá trị sức

28 Archie B Carroll (Đại học Tổng hợp Georgia, Mỹ) The Pyramid of Corporate Social Responsibility: Toward the Moral Management of Organizational Stakeholders Business Horizons 34(4), 39-48 (Mô hình Kim tự tháp của Trách nhiệm xã hội DN: Hướng tới quản lý đạo đức của các bên liên quan tổ chức Business Horizons 34 (4), 39-48).

https://www.researchgate.net/publication/4883660_The_Pyramid_of_Corporate_Social_Responsibility_Tow ard_the_Moral_Management_of_Organizational_Stakeholders_Business_Horizons_344_39-48.

lao động của NLĐ mới được tính toán chi trả phù hợp, tiền lương và các khoảnthưởng được cải thiện Khi DN kinh doanh có lợi nhuận không chỉ cổ đông, nhà đầu

tư được lợi mà nguồn thu thuế vào ngân sách nhà nước được đảm bảo Nói cáchkhác, bất kỳ mô hình kinh doanh, lĩnh vực kinh doanh nào, mỗi DN thực hiện tốttrách nhiệm kinh tế của mình cho xã hội là TNXH

Trách nhiệm pháp lý được hiểu là việc tuân thủ các quy định pháp luật liênquan hoạt động kinh doanh trong nền kinh tế thị trường Các quy định pháp luậtkinh doanh trong nền kinh tế thị trường được ban hành hướng đến mục tiêu bảo vệtrật tự thị trường, bảo vệ cạnh tranh lành mạnh, trung thực, minh bạch; bảo vệ quyềnlợi người tiêu dùng; công bằng trong thực thi nghĩa vụ thuế và các nghĩa vụ tàichính khác của DN đối với nhà nước… Xét cho cùng các quy định pháp luật củanhà nước cũng hướng đến mục tiêu duy trì một xã hội tự do kinh doanh, kinh doanhcông bằng, minh bạch Thực hiện tốt các trách nhiệm pháp lý trong kinh doanhchính là TNXHDN

Trách nhiệm đạo đức, đến lượt nó, đòi hỏi doanh nhân phải hành động đápứng sự kỳ vọng của cộng đồng trong xã hội nhưng dựa trên các tiêu chuẩn hiệnhành của đạo đức Trong hoạt động kinh doanh không phải tất cả các quan hệ đềuđược điều chỉnh bởi các quy phạm pháp luật, do vậy ngoài việc tuân thủ pháp luậtcác quy tắc đạo đức trong kinh doanh của nhóm cộng đồng doanh nhân tại địaphương, thời điểm cụ thể Mặt khác, DN phải hoạt động kinh doanh một cách minhbạch, hợp lý và linh dộng dù luật pháp không yêu cầu

Trách nhiệm từ thiện (không bắt buộc) khuyến khích các DN có trách nhiệmphải hành động để bảo đảm và duy trì phúc lợi chung của xã hội thông qua sự thamgia tự nguyện của DN vào các chương trình xã hội Trách nhiệm thứ tư này buộc

DN sử dụng nguồn lực có sẵn của mình trong các lĩnh vực như giáo dục, văn hóanghệ thuật, cộng đồng v.v để thực hiện các hoạt động xã hội cần thiết Trách nhiệmđạo đức và trách nhiệm từ thiện là hai trách nhiệm thể hiện ý thức tự nguyện hơn sovới các trách nhiệm khác của DN

Biết rằng, việc mô hình hóa TNXHDN như một “kim tự tháp tự nó giải quyếttoàn bộ các vấn đề liên quan đến TNXH, nhưng cho phép chúng ta hệ thống hóachúng trong một chừng mực nhất định các chức năng TNXHDN

1.1.3.2 Mức trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp S.E Seliverstov và S.V

Bratyuschenko