Khoa học xã hội hành vi dự án nâng cao nhận thức bảo vệ di sản văn hóa địa phương
Trang 1BÁO CÁO NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
Trang 2Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng em đã nhận được nhiều sự giúp đỡ, hỗ trợcủa thầy cô, bạn bè và gia đình Chúng em xin trân trọng cảm ơn tất cả những tình cảmquý báu đó.
Chúng em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu Nhà trường, Hội phụ huynh họcsinh Nhà trường, cô giáo Bùi Thị Ánh Hào đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và tạo mọiđiều kiện để chúng em hoàn thành đề tài này
Cảm ơn bạn bè và gia đình, những người đã luôn ủng hộ chúng tôi trong suốt thờigian qua!
Điện Biên Phủ, ngày 27 tháng 12 năm 2021
Nhóm tác giả
CÁC TỪ VIẾT TẮT
Trang 3GDĐT Giáo dục đào tạo
Trang 4Đáp ứng đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học, tăng cường hoạt động trảinghiệm gắn học tập với thực tiễn, những năm qua, Bộ GD&ĐT đã triển khai phươngthức sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông đang được nhiều trường THPTtrên cả nước vận dụng rất hiệu quả Việc sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổthông được thực hiện chủ yếu ở các môn học: Lịch sử, Địa lý, Âm nhạc (THCS); cácmôn Lịch sử, Địa lý, Ngữ văn, HĐNGLL (THPT) Đây cũng là sự phối hợp giữa ngànhgiáo dục với ngành văn hóa thể thao du lịch và Unessco trong thực hiện sử dụng di sảnvăn hóa trong dạy học.
Di sản văn hóa là tài sản vô giá đối với mỗi dân tộc, địa phương, do đó cần giáo dục
ý thức bảo vệ các di sản văn hóa cho các bạn học sinh Ở Điện Biên, hiểu biết về di sảnvăn hóa địa phương của học sinh còn rất nhiều hạn chế, thông tin về di sản văn hóa ĐiệnBiên còn tản mạn Vì vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài “Giải pháp giúp học sinh trên địabàn tỉnh Điện Biên nâng cao hiểu biết về DSVH địa phương” với mong muốn tìm ra cácgiải pháp giúp các bạn khắc phục sự hiểu biết còn mờ nhạt, từ đó có hành động thiếtthực bảo vệ, phát huy giá trị của các di sản văn hóa đó Điều đó cũng góp phần đẩymạnh, hướng dẫn hoạt động nhận thức, kích thích hứng thú, giúp các bạn học sinh pháttriển kỹ năng học tập, tự chiếm lĩnh kiến thức, giáo dục về đạo đức, tình cảm và nhậnthức cho các bạn HS
Chúng tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng, phân tích số liệu, thu thập tư liệu tin cậy
và chọn giải pháp tuyên truyền với nhiều hình thức đa dạng Sau khi thực hiện tuyêntruyền, nhiều bạn học sinh và quý khách quan tâm đã truy cập vào trang web, tìm đọc tưliệu do chúng tôi sưu tầm và phát hành Dự án đã đạt được mục tiêu đề ra Song, để nângcao hiểu biết của các bạn HS cấp THPT về di sản văn hóa còn nhiều hình thức đồng bộ,liên tục khác Chúng tôi hi vọng sẽ tiếp tục thực hiện nghiên cứu các giải pháp này
Trang 5A PHẦN MỞ ĐẦU
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Di sản văn hóa là tài sản vô giá, góp phần làm nên bản sắc riêng của từng địaphương, từng nước; là chất liệu gắn kết cộng đồng, dân tộc; là cơ sở để sáng tạo nhữnggiá trị tinh thần mới và giao lưu, hội nhập giữa cộng đồng dân tộc và các quốc gia Bảotồn và phát huy giá trị cuả các di sản có ý nghĩa to lớn trong hành trình phát triển củamỗi địa phương, dân tộc Trước nguy cơ một số di sản bị mai một, mất đi, có trường hợp
bị biến dạng, không giữ được các giá trị nguyên bản, thực tế đó đòi hỏi các nhà hoạtđộng giáo dục, văn hóa phải tìm cách tháo gỡ
Để hiện thực hóa chính sách nói trên, Bộ GDĐT cùng Bộ VHTTDL đã ban hành vănbản số 73/HD-BGDĐT-BVHTTDL, ngày 16 tháng 01 năm 2013 về việc “Hướng dẫn sửdụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông, trung tâm giáo dục thường xuyên” Mụcđích là: sử dụng di sản văn hóa trong dạy học ở trường phổ thông, trung tâm GDTXnhằm hình thành và nâng cao ý thức tôn trọng, giữ gìn, phát huy những giá trị của di sảnvăn hóa; rèn luyện tính chủ động, tích cực, sáng tạo trong đổi mới phương pháp học tập
và rèn luyện; góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, phát hiện, bồi dưỡngnăng khiếu, tài năng của học sinh
Trong văn bản cũng chỉ rõ: Các trường phổ thông, Trung tâm Giáo dục thườngxuyên vừa có trách nhiệm giáo dục nâng cao nhận thức cho học sinh về di sản văn hóa,vừa có trách nhiệm sử dụng di sản văn hóa để dạy học Chương trình được xây dựng cần
có sự linh hoạt và phải phù hợp với văn hóa địa phương và dân tộc, phù hợp với điềukiện thực tế của nhà trường và học sinh
Ở tỉnh Điện Biên trường vẫn tỏ ra lúng túng trong cách thức thực hiện Vì vậy, bêncạnh các yếu tố chủ quan thuộc về ý thức học sinh, các yếu tố khách quan là sự tác độngcủa cuộc sống còn nhiều khó khăn, những luồng văn hóa hiện đại hấp dẫn ảnh hưởng …thì các hình thức triển khai việc dạy học di sản trong nhà trường cũng góp phần chothấy, sự đánh giá về hiểu biết của học sinh đối với DSVH địa phương là còn nhiều hạnchế Trong khi đó, di sản văn hóa ở Điện Biên là rất phong phú, độc đáo khiến du khách
Trang 6trong nước và ngoài nước tới thưởng ngoạn, ca ngợi Thật đáng tiếc nếu những ngườisống trên di sản mà không hiểu biết và trân trọng về di sản quê hương mình, không biếnchúng trở thành một trong những yếu tố góp phần phát triển văn hóa, xã hội, kinh tế củađịa phương.
Xuất phát từ thực tiễn đó, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài “Giải pháp giúp họcsinh trên địa bàn tỉnh Điện Biên nâng cao hiểu biết về DSVH địa phương” với mongmuốn tìm ra các giải pháp để đưa thông tin về di sản đến gần hơn với các bạn học sinh,giúp các bạn hiểu, từ đó thêm yêu, thêm tự hào về di sản quê hương mình và có nhữnghành động cụ thể, thiết thực bảo vệ, phát huy giá trị của các di sản văn hóa đó Đồngthời góp phần giáo dục toàn diện đối với học sinh, gìn giữ và phát huy giá trị của di sảnvăn hoá vì lợi ích của toàn xã hội và truyền thống tốt đẹp của cộng đồng các dân tộcViệt Nam
II Ý NGHĨA NGHIÊN CỨU
- Giới thiệu được di sản văn hóa địa phương đến với HS trên địa bàn tỉnh Điện Biên,
từ đây khơi dậy niềm tự hào, tình yêu quê hương, ý thức bảo tồn, phát huy giá trị củacác di sản văn hóa
- Đưa ra hệ thống giải pháp để di sản văn hóa đến được với HS trên địa bàn ĐiệnBiên một cách hiệu quả
III MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
- Có vốn hiểu biết sâu sắc, đầy đủ về di sản văn hóa ở Điện Biên
- Giúp HS trên địa bàn tỉnh Điện Biên có cơ hội tiếp cận với di sản văn hóa địaphương từ đó khắc phục được sự hiểu biết còn mờ nhạt, thiếu tính định hướng
IV PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- Di sản văn hóa Điện Biên (di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể)
- Các giải pháp thiết thực để giúp HS trên địa bàn tỉnh Điện Biên nâng cao hiểu biết
về di sản văn hóa địa phương Trong khuôn khổ của đề tài, do giới hạn về thời gian,chúng tôi chủ yếu nghiên cứu các hình thức đa dạng của biện pháp tuyên truyền để họcsinh nâng cao ý thức tìm hiểu, nhận biết, trau dồi về di sản văn hóa địa phương
Trang 7V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp sưu tầm tư liệu phục vụ cho dự án
- Khảo sát điều tra hiểu biết của học sinh
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
B PHẦN NỘI DUNG Chương I: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn
I Cơ sở lí luận
1 Khái niệm di sản văn hóa
Theo Điều I, chương I- Những Quy định chung trong Luật Di sản văn hóa do
Quốc hội ban hành ngày 29 tháng 6 năm 2001
Di sản văn hóa quy định tại Luật này bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sảnvăn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học,được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa ViệtNam
2 Khái niệm di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể
Theo Điều IV, chương I- Những Quy định chung trong Luật Di sản văn hóa do Quốc
hội ban hành ngày 29 tháng 6 năm 2001
- Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học,
được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề,trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tácphẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lốisống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y, dược học
cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dângian khác
- Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, baogồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia.+ Di tích lịch sử - văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vậtquốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học
Trang 8+ Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnhquan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử thẩm mỹ, khoa học.
+ Di vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học
+ Cổ vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoahọc, có từ một trăm năm tuổi trở lên
+ Bảo vật quốc gia là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị đặc biệt quý hiếm tiêu biểucủa đất nước về lịch sử, văn hóa, khoa học
II Cơ sở thực tiễn
1 Chủ trương dạy học dạy di sản trong nhà trường phổ thông, TTGDTX
Ngày 16/1/2013, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra hướng
dẫn số 73/HD-BGD ĐT-BVHTTDL về sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông,
trung tâm giáo dục thường xuyên (GDTX) Chủ trương này chứng tỏ, việc dạy- họchiện nay ngày càng đòi hỏi ở giáo viên cũng như học sinh phát huy tính năng động sángtạo; dạy học hướng tới xây dựng nền giáo dục tiên tiến nhưng mang đậm bản sắc vănhóa dân tộc; dạy học gắn với thực tiễn cuộc sống
Trong hướng dẫn này, điều cũng khiến chúng em lưu tâm là Bộ GD- ĐT yêu cầucác Sở GD- ĐT phối hợp với Sở VHTTDL ở địa phương xây dựng tư liệu giới thiệu vềvăn hóa địa phương, dân ca, trò chơi dân gian, di tích, di sản tại địa phương để các nhàtrường sử dụng trong hoạt động dạy học di sản văn hóa Tuy nhiên, ở Điện Biên, tài liệunày đến thời điểm chúng tôi làm nghiên cứu vẫn chưa có
2 Thực trạng hiểu biết về di sản văn hóa địa phương của HS trên địa bàn tỉnh Điện Biên.
Để nhận biết mức độ hiểu biết của HS trên địa bàn tỉnh Điện Biên, dự án nghiêncứu đã thực hiện điều tra bằng cách phát 1100 phiếu trắc nghiệm khách quan cho họcsinh tại một số trường trên địa bàn tỉnh: Trường THPT Phan Đình Giót, Trường THPTThành phố Điện Biên Phủ, Trường TTGDTX Tỉnh, trường THCS Trần Can (Thành phốĐiện Biên Phủ); Trường THCS Pu Nhi (Huyện Điện Biên Đông)
Kết quả cho các mục như sau:
Trang 9Câu 1: Sắp xếp các loại di sản văn hóa sau vào đúng mục theo phân loại về di sản:
Tiếng nói, Chữ viết, Bảo vật, Tác phẩm văn học, Nghệ thuật và khoa học, Ngữ văntruyền miệng, Diễn xướng dân gian, di tích lịch sử- văn hóa, lối sống, lễ hội, bí quyết vềnghề thủ công truyền thống, di vật, tri thức về y dược học cổ truyền, về trang phụctruyền thống dân tộc, danh lam- thắng cảnh, cổ vật
A.Di sản vật thể:………
B Di sản phi vật thể………
Hình 1: Biểu đồ về mức độ HS nhận biết đúng về định nghĩa DSVH
Đánh giá: Dù đây là kiến thức đã được trang bị trong chương trình lớp 7 khối THCS
nhưng đa số HS vẫn lúng túng, chưa nhận diện chính xác loại hình Di sản văn hóa
Câu 2: Bạn có hiểu biết gì về di sản văn hóa ở Điện Biên?
A Biết sơ qua (chỉ kể được tên các di sản mà không giới thiệu được một di sản cụ thể nào)
B Hiểu khá rõ (kể được ít nhất tên của 3 di sản và hiểu chắc chắn một di sản)
C Hiểu rất rõ (kể được ít nhất tên của 7 di sản và chắc chắn hiểu về 5 di sản trở lên)
D Không biết gì (không kể được tên di sản nào)
Câu 3: Các lễ hội sau ở Điện Biên có được xếp vào danh mục di sản văn hóa: Lễ hội
hoa Ban, lễ hội đua thuyền, lễ hội đền Hoàng Công Chất
Trang 10A Có
B Không
C Không chắc chắn
Đánh giá: Tỉ lệ HS biết rõ, chắc chắn về DSVH địa phương còn ít ỏi.
Câu 4: Bạn có tìm hiểu về di sản văn hóa ở Điện Biên không?
Hình 2: Biểu đồ về mức độ tìm hiểu DSVH Điện Biên
Đánh giá: Tỉ lệ HS thường xuyên tìm hiểu về DSVH địa phương để phục vụ cho mục
đích học tập hoặc những nhu cầu khác trong cuộc sống còn ít Trong khi đó, có những
HS không bao giờ tìm hiểu dù trong các môn học như Lịch Sử, Địa lý có nội dung về Lịch sử, Địa lý địa phương
Câu 5: Lí do bạn không tìm hiểu di sản văn hóa ở Điện Biên là gì?
A Không có thông tin
B Không có thời gian
C Không có người định hướng
Trang 11
Hình 3: Biểu đồ về Lí do HS không tìm hiểu về DSVH Điện Biên
Đánh giá: Tỉ lệ HS không có thời gian tìm hiểu DSVH địa phương chiếm tỉ lệ trội Điều
đó phản ánh khá khách quan sự ảnh hưởng của nhiều tác động trong cuộc sống hiện đại:
HS bị hút vào các luồng văn hóa mới: xem phim ảnh, chơi game on line,… do áp lực mưu sinh ở các vùng khó khăn… Trong các nhà trường, phần nội dung dành cho lịch
sử, địa lý địa phương cũng ít ỏi về thời lượng nên thầy cô chưa có sự định hướng cụ thể, rộng mở nhiều loại hình DSVH cho HS
Câu 6: Bạn có biết
-Website của Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Điện Biên(http://svhttdl.dienbien.gov.vn)
A Có B Không
Kết quả: có đến hơn 80 % HS không biết có sự tồn tại của các web trên Đó cũng là
lí do chứng tỏ, HS chưa quan tâm nhiều đến các thông tin về DSVH Điện Biên, chưa quan tâm nhiều đến một lĩnh vực xã hội đang được đẩy mạnh trong nền kinh tế của địa phương đó là ngành Du lịch
Câu 7: Hình thức nào sau đây giúp bạn tìm hiểu thông tin về di sản văn hóa ở Điện Biên nhanh nhất và hiểu quả nhất
A Đến cơ quan chức năng (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Bảo tàng Tỉnh…)
B Hỏi thầy cô giáo bộ môn Lịch sử, Ngữ văn, Địa lý…
C Tự tìm kiếm trên mạng Internet
Trang 12
Hình 4: Biểu đồ về các hình thức tìm hiểu DSVH địa phương
Đánh giá: HS mong muốn được tự tìm hiểu thông tin trên mạng Inrternet chiếm tỉ lệ
lớn, điều này không mâu thuẫn với số liệu ở câu 6 (bởi đó chủ yếu là các trang thông tincủa các Sở Ban ngành, các cơ quan Nhà nước- HS chưa mấy quan tâm Mặt khác, thôngtin ở các trang này dù có song cũng rất ít ỏi, thiếu tính hấp dẫn) Tỉ lệ này cũng phản ánh
xu hướng tất yếu của cuộc sống hiện đại khi Internet đã được kết nối đến hầu hết cáctrường THPT, TTGDTX trong tỉnh
Trên đây chỉ là kết quả điều tra với gần 1100 học sinh trên địa bàn thành phố vàmột số huyện lân cận thành phố song chúng tôi tin rằng, đa số học sinh ở các huyệnvùng sâu, vùng xa, khi điều kiện về thông tin nói chung hạn chế, cơ sở vật chất trườnglớp còn nhiều thiếu thốn, những nhu cầu từ cuộc sống mưu sinh đang từng ngày trởthành áp lực với các bạn trẻ thì việc quan tâm đến các giá trị văn hóa của địa phương sẽcòn hạn chế hơn Ngay cả ở thành phố, ảnh hưởng của những luồng văn hóa hiện đạicũng khiến các bạn thờ ơ với di sản văn hóa địa phương Từ những con số và sự cắtnghĩa những nguyên nhân trên, có thể nhận thấy cần có những biện pháp giúp HS trênđịa bàn tỉnh nâng cao hiểu biết về văn hóa địa phương Và trước hết, chúng tôi lựa chọnbiện pháp tuyên truyền dưới nhiều hình thức nhằm tác động mạnh mẽ tới học sinh, qua
đó khơi dậy ở các bạn học sinh ý thức tìm hiểu, nhận biết và trau dồi vốn di sản văn hóađịa phương
Trang 133 Thực trạng về thông tin liên quan đến di sản văn hóa
3.1 Các trang web có chứa thông tin liên quan đến di sản văn hóa ở Điện Biên trên địa bàn tỉnh
Đến thời điểm ngày 27/12/2018, khi chúng tôi cập nhật vào các trang web sau thì thu được các kết quả là:
- Trang web của Sở VHTTDL (http://svhttdl.dienbien.gov.vn ) có mục Hỗ trợ khách dulịch, nội dung là các bài viết ngắn gọn giới thiệu về các lễ hội trong năm hoặc trong mụctin tức văn hóa, có các bài viết đưa tin về di sản văn hóa rất ngắn gọn
3.2 Thực trạng về tài liệu dạy học di sản văn hóa trong nhà trường
Theo chúng tôi tìm hiểu thì đến thời điểm thực hiện nghiên cứu dự án này, chưa
có Tài liệu tham khảo về dạy học Di sản văn hóa địa phương trong nhà trường theo tinh thần chỉ đạo của Bộ GD ĐT và Bộ VHTTDL
Chương II Giải pháp tuyên truyền, quảng bá di sản văn hóa địa phương bằng nhiều hình thức
I Trực tiếp tuyên truyền về DSVH địa phương
Nhận thức được tầm quan trọng của dự án góp phần nâng cao hiểu biết cho HS trên địa bàn tỉnh nhà, chúng tôi đã thực hiện các cuộc tuyên truyền trực tiếp
1 Tuyên truyền cho HS tại các trường trong giờ chào cờ, sinh hoạt ngoại khóa
- Tuyên truyền tại trường THCS Trần Can, thành phố Điện Biên Phủ
- Tuyên truyền tại trường THPT Phan Đình Giót, thành phố Điện Biên Phủ
- Tuyên truyền tại trường TTGDTX Tỉnh Điện Biên, thành phố Điện Biên Phủ
- Truyên truyền tại trường THCCS Pu Nhi, Huyện Điện Biên Đông, Điện Biên.Trong các buổi tuyên truyền, chúng tôi áp dụng nhiều phương thức khác nhau, cácnội dung DSVH khác nhau sao cho phù hợp với vùng miền, với đặc điểm dân tộc và vớitrình độ nhận thức Ví dụ: Buổi tuyên truyền ở trường THCS Pu Nhi tập trung nhiều vềcác DSVH mà huyện Điện Biên Đông có, giới thiệu sâu sắc các lễ hội của đồng bào dântộc H’Mông Buổi tuyên truyền ở trường TTGDTX Tỉnh lại được thiết kế với các hình