Giá trị của tư tưởng duy tân ở quảng nam đầu thế kỷ XX đối với sự nghiệp phát triển giáo dục đào tạo hiện nay

Mỗi một phong tr IO tuy có những cách thức ho: .t động khác nhau, t lậm chí đối lập nhau, nhưng có điểm chung là cùng mục đích chống bọn thực dân, phong kiến, thực liện dân tộc độc lập,

GIÁ HỊ CỦA Tư TƯỞNG DUY TÂN

ở QUANG NAM ĐẦU THẾ KỶ XX ĐỐI VỚI Sự NGHIỆP PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO HIỆN NAY

Học viện Chính trị khu vực III

• Tóm tắt: Nghi án chúĩi

quốc lù a gạt quần chúng; Phan Chu Trinh là kẻ xét lại, “lạc lối trời Ầu ” và phong trào Duy Tân là phong trào cả

được Hội nghị lần thứ tám 3an Chấp hành Trung ương khóa II xóa bỏ Phong trào Duy Tân đã sống lại

và các í :hủ xướng của phon, ỉ trào được đánh giá như những nhà cách mạng dân chủ đầu tiên ở Việt Nam thập nièn đầu của thếkỷ XX

ông và í nghĩa của nó.

• Tì fkhóa: tư tưởng Duy Tân, Quảng Nam

'h trị tháng 10-1930 đã xếp Huỳnh Thúc Kháng trong nhóm thỏa hiệp với đế lương không hơn, k hông kém Sự định kiến và rào cản tư duy ấy sau gần 11 năm (08-5-1941) mới

Phan Châu Trinh là một con người như thế Bài viết xin bàn về triết luận của

Tự tưởng Duy Tân là sả n phẩm của sự đổi mới tư duy, là ánh sáng SOI đường cho các phong

trào yêu nước chống Pháp ở thập niên đầu

của thế kỷ XX: Phong trào Duy Tân ở Trung và

Nam Ky (1905-1908) do Phan Chu Trinh, Huỳnh

Thúc Kháng, Trần Quý Cá) khởi xướng và lãnh

đạo ; plong trào Duy Tân Hội - Đông Du

(1904-1 Phan Bội Châu, N ịuyễn Thành tổ chức,

Iig từ Trung ra Bắc

1909)d

phát độ

Kinh Nghĩa Thục ( 1907) ở Bắc Kỳ do Lương Văn

và phong trào Đông

Can lãnh xướng sau khi phong trào cần Vương

thất bại Mỗi một phong tr IO tuy có những cách

thức ho: t động khác nhau, t lậm chí đối lập nhau,

nhưng có điểm chung là cùng mục đích chống bọn

thực dân, phong kiến, thực liện dân tộc độc lập,

dân quy ìn tự do, dân sinh hạnh phúc, từ bỏ ý thức

hệ Nho giáo trên vũ đài chính trị trên cơ sở kế thừa

tư tưởng “Dân quyền” phươr g Tây (Montesquieu,

J.J.Rousseau ); “Tân Nhật’ (Minh Trị) ; “Tân

Trung” (Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu) và

tư duy của các nhà canh tân trong nước trước đó như : Nguyễn Lộ Trạch, Phạm Phú Thứ, Nguyễn Trường Tộ Trong tư tưởng Duy Tân triết lý “Khai

dân trí, Chấn dân khí, Hậu dân sinh” của Phan Châu Trinh được xem là chủ thuyết chủ yếu cho sự

nghiệp đổi mới tư duy thay đổi ý thức hệ Nho giáo, gắn lý thuyết với thực hành, nó được xem là linh hồn cho cuộc vận động tân văn hóa, tân sinh hoạt,

tân dân chủ ở thập niên đầu của thế kỷ XX hay nói

một cách khác đó là luận thuyết dân chủ cho cuộc cách mạng dân chủ đầu tiên ở Việt Nam trước khi

có chủ nghĩa Mác-Lênin - hệ tư tưởng tiên tiến của thời đại soi sáng

1 Khai dân trí

Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp (bộ ba xứ Quảng) là những bậc chí sĩ học rộng tài cao, ngay từ những năm trước 1902 đã rẽ lối tư duy, có tư tưởng dân quyền với khát vọng

TẠP CHÍ THÕNG TIN KHOA HỌC CHÍNH TRỊ -Số 01 (26)-2022 ((( 33

NGHIÊN CỨU - GIÁO DỤC LÝ LUẬN

cháy bỏng: dân quyền, dân sinh và đỉnh cao là dân

chủ. Phan Châu Trinh đã đặt vị thế của nhân dân

trên cả vương quyền và thần quyền, nhân dân là

trên hết “Dân ta là thánh là thần - Bền gan chắc dạ

quỷ thần cũng kiềng ” cốt lõi tư tưởng dân quyền

của Phan Châu Trinh: Dân phái được tự do, bình

đẳng, được học hành, được mưu cầu hạnh phúc,

sức mạnh của nhân dân là chính ở bản thân nhân

dân, cho nên muốn thoát khỏi cảnh nô lệ lầm than,

muốn từ bỏ ý thức hệ Nho giáo “Tam cương, ngũ

thường ”, tự mình quyết định “số phận ” của mình ,

thực hiện mưu cầu hạnh phúc cho mình, không có

con đường nào khác là phải đổi mới tư duy trước

hết là tư duy giáo dục, tức là phải Khai dân trí

Khai dân trí là thay đổi nhận thức cho đúng với

thực tiễn cuộc sống, là mở mang trí óc cho nhân

dân trên cơ sở tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại,

phải đoạn tuyệt với những tư duy lỗi thời không

còn phù hợp với cuộc sống Khai dân trí không

những thay đổi kiến thức, mở mang trí óc mà còn

bao hàm cả nâng cao kỹ năng lao động, năng lực

thực hành của nhân dân Muốn khai được dân trí

phải cải cách căn bản và toàn diện nền giáo dục -

đào tạo theo kiểu Nho giáo Nền giáo dục theo kiểu

Nho giáo, giáo khoa chủ yếu là Ngũ kinh, Tứ thư, tư

tưởng “Trung Quân dạy thì dạy theo lời chỉ bảo

của các bậc thánh hiền; dạy theo kiểu “tầm chương

trích cú”; mục đích học là để làm quan, làm người

kẻ sĩ, tách lý thuyết với thực hành, chủ yếu là nhằm

mưu cầu cá nhân Tân văn hóa- tân giáo dục, giáo

khoa không chỉ có “Cổ học hợp lý ” mà chủ yếu

là Tân học; không chỉ chữ Nho mà chủ yếu là học

chữ Quốc ngữ, chữ Pháp , với các môn mới toán,

địa lý, lịch sử; học thực nghiệp, học công nghệ, học

buôn bán, học để thực hành ; chuyển quản lý đất

nước từ “Đức trị” sang “Pháp trị” Các nhà Duy

Tân cho rằng chế độ phong kiến triều Nguyễn hiện

tại đã quá lỗi thời cần phải được thay đổi, nhưng

nhiều phong trào yêu nước trước đó mới dừng lại

cuộc cách mạng dân tộc, đánh đuổi ngoại xâm bảo

vệ biên cương bờ cõi, chưa ai nghĩ tới cuộc cách

mạng dân chủ để giải phóng nhân dân thoát khỏi

nô lệ, lầm than, đưa họ từ nô lệ lên làm chủ vận

mệnh của mình Khai dân trí là điều kiện và cũng

là động lực đầu tiên cho cuộc cách mạng dân chủ

Luận thuyết “Khai dân trí” cách chúng ta trên

một thế kỷ nhưng ý nghĩa của nó đối với sự nghiệp

phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng

yêu cầu sự phát triển bền vững đất nước vẫn còn có những giá trị nhất định; tất nhiên mục tiêu khai dân trí lúc bấy giờ là để thực hiện mục tiêu dân tộc, dân chủ, dân sinh trong thời khắc lịch sử mà dân tộc ta chưa giành được độc lập tự do, thống nhất toàn vẹn đất nước, tư duy giáo dục mà nội dung lúc bấy giờ mới dừng lại ở một số môn tự nhiên, xã hội, tiếp thu tinh hoa nhân loại mới dừng lại tư tưởng dân quyền theo hệ tư tưởng tư sản “tiến bộ” và cũng mới dừng lại ở cấp học phổ thông ; còn “khai dân trf ’ hiện nay là nhằm để đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN, đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo về nội dung chương trình, phương pháp dạy và học, tất cả cấp học từ mầm non đến đại học và trên đại học theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa theo tư tưởng độc lập dân tộc

và CNXH và tư tưởng tiến bộ của nhân loại Song

sự dám đổi mới tư duy giáo dục một cách triệt để, tinh thần đổi mới cách học theo lối tầm chương trích cú, học để làm quan, làm người kẻ sĩ, tách lý thuyết với thực hành sang học tất cá từ tiếng ta đến tiếng nước ngoài, từ khoa học tự nhiên đến khoa học xã hội - nhân văn, nhất là khoa học - kỹ thuật, học công nghệ, chấn hưng công nghệ, kỹ năng thực hành vẫn giữ nguyên giá trị của nó Đối thếhệ trẻ

“khai dân trí” là một bài học thiết thực đáng giá mà đến nay vẫn còn nguyên vẹn: “Thiếu niên ta phải

ra sức học cái hữu dụng, chứ để cái học khoa cử phá hỏng chí hướng của mình Những người giàu

có nên cho con em ra nước ngoài xin vào học các trường thực nghiệp để khuyết trương nghề nghiệp của mình, như thê vinh quang hơn cái học khoa cử vạn lần Còn như bỏ văn sách luận thì làm văn bát

cổ, bỏ văn bát cổ thì lại làm văn sách luận thì nước nhà sẽ không đời nào hưng thịnh được'" Hiện nay

có hàng trăm ngàn cử nhân, thạc sĩ ra trường không

có việc làm có nguyên nhân từ dạy và học theo cái học khoa cử mà không chú trọng đến cái học thực nghiệp như các nhà canh tân từ xa xưa cảnh báo

2 Chấn dân khí

Tư tưởng “Trung tân’’ của Lương Khải Siêu (Trung Quốc): “Quý quốc không lo có ngày độc lập mà chỉ lo quốc dân không có đủ tư cách độc lập thực lực của quý quốc là dân trí, dân khí và nhân tài”{2} đã ảnh hưởng không nhỏ đến tư tưởng Duy Tân mà Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu khi bàn luận về chấn dân khí Chấn dân khí là thức

34 »> TẠP CHÍ THÔNG TIN KHOA HỌC CHÍNH TRỊ - số 01 (26)-2022

tỉnh tinh thần tự lực, tự tôn,

công cân phải được giác ngộ về quyền dân chủ,

quyền

tự cường dân tộc, mọi

mình, tự mình quyết lải thoát được ách lầm dân, phong kiến Phan ChuT

xây dựng một xã hội dân ch

với chấn dân khí, phải

cách độc lập, ông cho

rằng:

đảo lộn Khổng Mạnh, phương thức sinh hoạt, thời một xã hội còn tối

hiện được lý tưởng đó lôt ý nghĩa cực kỳ quan

phong

ngòm i

vấn đề

trọng,

lợi chính đáng của

định S) phận của mình, g

than, chuyên chế của thực <

’•inh và các chí sĩ yêu nước đã nghĩ tới một

cuộc cách mạng xã hội đ<

I ủ, hiện đại và hoà nhập với thế giới, cho nên

khai d ìn trí phải gắn liền

làm cho quốc dân có đủ tu

'Làm thế nào để dám có cái nhìn đảo lộn

ngai vàng, đảo lộn quý tộc

đảo lộn đặc quyền, đảo lộn

' tục tập quán vào mộ

ngòm”ơ\ Muốn thực

chấn dân khí có nu

I )ởi trong thời khắc lị :h sử đó, dân ta vẫn còn

mê muội, các sĩ phu, các mà nho vẫn không dám

làm những việc lớn để cứu

Duy Tỉ in đã thấy được yếu

mở ma Ig trường học để mở

> các làng quê diễn thuyết để thức tỉnh tinh

in tộc, ý thức độc lậ ), dân chủ, dân quyền,

lòng yèu nước chân chính tinh thần tự cường, tự

tôn dân tộc, đến nổi mật báo của Công sứ Pháp

ng Nam phải hoảng

Họ nắm các trường

Họ trao cho học sù

dân, cứu nước Các nhà ỉiểm xưa nay, một mặt mang dân trí, mặt khác

đi khắp

thần dí ì

hốt thừa nhận và cảnh

học và điều hành dạy inh những tài liệu kích

tại Quặi

báo: “1

và học.

thích tinh thần yêu nước, hận thù quân xâm lược,

gười phải sẵn sàng hy hững bài học tuyệt vời

về chí i

trả giá

ing trào Duy Tân còn chí và tinh thần tự lực, than, thoát nhục hèn,

xem thường cái chết Mỗi r.t

sinh cho Tổ quốc Thật là r.i

ĩhí, chỉ tiếc là chúp; ta một ngày kia phải

í cho sự giáo dục ấy mà thôi”w.

Chẩn dân khí trong phoi

bao hàm cả việc xây dựng ý I

tự cườr g để thoát cảnh lần

làm chọ dân giàu nước mạnh, phải từ bỏ những yếu

điểm hen nhác ngay bản thín của mỗi người

học thực tiễn về việc Chai dân khí cho ta bài

giáo dục, xây dựng ý chí cho con người Việt Nam

nhất là

mạnh,

thế hệ trẻ tinh thần ti i tôn dân tộc, tinh thần

tự lực cánh sinh, ý chí vươn

khỏi nghèo nàn, lạc hậu, thi ỉc hiện dân giàu, nước

dân chủ, công bằng, văn minh ở nước ta

trong thời hội nhập quốc tí' sâu rộng Nó còn có

ý nghĩa hơn khi trong thực

còn một bộ phận không nhỏ cán bộ, nhân

lên đưa đất nước thoát

tiễn hiện nay, ở nước

ta vẫn

dân thoái hóa về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”; muốn giàu

có từ sự trợ giúp của các nước tư bản chứ không từ nội lực của dân tộc; không có tinh thần tự tôn dân tộc, lãng quên ý chí “Không có gì quý hơn dộc lập

tự do”, không tin vào cuộc đấu tranh chống tham nhũng và thờ ơ với nguy cơ này Chấn dân khí hiện nay là điều kiện cần và đủ cho sự nghiệp xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc

3 Hậu dân sinh

Các nhà Duy Tân ngay từ những năm đầu của thế kỷ XX luôn đặt vấn đề dân sinh trong mối quan

hệ không tách rời với khai dân khí, chấn dân khí; thực hiện tốt khai dân trí mới thực hiện tốt chấn dân khí và chỉ khi nào thực hiện được khai dân trí, chấn dân khí mới thực hiện tốt hậu dân sinh Hậu dân sinh là mục tiêu chính của cuộc vận động lớn của phong trào Duy Tân là mưu cầu hạnh phúc cho nhân dân Hạnh phúc của dân trong thời khắc lịch sử này là được độc lập tự do, không lệ thuộc vào ngoại bang, là dân giàu, nước mạnh. Việc mở mang kiến thức, từ bỏ tư duy Nho giáo, thực dân, đổi mới tư duy đào tạo, đổi mới cách học ; học chữ quốc ngữ, tiếng nước ngoài, học công nghệ, học buôn bán, học thực hành là để thực hiện dân sinh

Các ông đã chỉ ra những khuyết tật trầm kha theo quan niệm “nhất sĩ nhì nông", coi khinh thương nghiệp, công nghệ, nhiều sĩ phu thì khanh tướng, công thần, học thì nhiều nhưng lại không có nghề

gì cả: “Người mình đa vụng về đủ thức/ Lại khoe rằng sĩ nhất tứ dân/ Người khanh tướng, kẻ công thần/ Trăm nghề hỏi có trong thân nghề nào?/ Chẳng qua là quơ quào ba chữ/ may ra rồi ăn xớ của dân”.

Đồng thời với mở mang trường học, diễn thuyết khắp nơi để chấn dân khí, các nhà Duy Tân còn lập các hội buôn, hội kinh doanh, hội dệt, phát triển các loại cây có giá trị cao, chấn hưng công nghiệp

và các cơ sở thủ công nghiệp khuyến khích công nghệ nước nhà Chẳng hạn như Công ty hợp doanh Liên Thành (Phan Thiết) do Hồ Tá Bang khởi nghiệp, chuyên kinh doanh nước mắm, cửa hàng Triều Dương thương quán (Nghệ An) do Ngô Đức

Kế lập ra; Công ty Đông Thành Xương, Hồng Tân Hưng (Hà Nội), Quảng Nam hiệp thương Công ty

do Nguyễn Quyền quản lý với vốn cổ phần hơn hai mươi vạn đồng; Nông hội Tiên Phước chuyên việc

TẠP CHÍ THÔNG TIN KHOA HỌC CHÍNH TRỊ -Số 01 (26)-2022 «( 35

NGHIÊN CỨU - GIÁO DỤC LÝ LUẬN

san đồi trồng quế, Hội thương Phong Thử (Điện

Thọ, Điện Bàn) do Phan Thúc Duyên lập và quản

lý; Minh Tân công nghệ, Minh Tân thương nghiệp

kinh doanh do Trần Chánh Chiểu (người Rạch

Giá, Kiên Giang) thành lập ; Ý dược công ty và

Chiêu Nam Lầu do nữ doanh nhân thời Duy Tân -

Nguyễn Thị Xuyến (Cần Giuộc, Long An) xây

dựng tại Hóc Môn, Gia Định (Sài gòn) là một

trong những minh chứng cho việc hiện thực hóa để

thực hiện hậu dãn sinh trong thực tiễn

Trong thời đại ngày nay, loài người đã bước vào

thời đại toàn cầu hóa về kinh tế, nền kinh tế tri thức

đã hình thành và phát triển, công nghiệp lần thứ tư

xuất hiện đã, đang và sẽ tạo ra nhiều thuận lợi, cả

những điều kiện cần và đủ cho việc thực hiện hậu

dân sinh Tuy nhiên, những quan điểm và việc thực

hành đầu tiên của phong trào Duy Tân vẫn để lại

cho chúng ta những bài học thực tế sâu sắc Có thể

nói dù ở bất cứ thời đại nào muốn cho dân giàu,

nước mạnh thì phải có nguồn nhân lực xứng tầm,

nguồn nhân lực đó phải được đào tạo toàn diện cả

trí, đức, thể, mỹ song việc quan tâm đến chất lượng

nguồn nhân lực có kỹ năng sáng tạo, kỹ năng quản

lý điều hành, kỹ năng thực hành phải được ưu tiên

chú trọng Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao

không chỉ quan tâm đến học hàm, học vị mà còn

phải chú trọng đến lao động lành nghề và kỹ năng

sáng tạo trong lao động, làm sao cho mỗi người có

một nghề hữu ích Hiện nay, trong giáo dục và đào

tạo của chúng ta chưa thật chú ý đến vấn đề này

Tính đến quý I/năm học 2016 cả nước có 225.500

cử nhân, thạc sĩ ra trường không có việc làm<5) và

theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2018

kể từ năm 2015 đến nay (2019) có khoảng 1,1 triệu

sinh viên ra trường có trên 200.000 sinh viên thất

nghiệp, trong số sinh viên có việc làm thì có tới

60% làm việc không theo đúng đào tạo1 * (6) Hiện

tượng thầy nhiều hơn thợ, học xong đại học mà

vẫn chưa có nghề chứ chưa nói đến việc làm, các

trường đại học, cao đẳng mới dạy những gì trường

có mà chưa chú trọng những gì xã hội cần; thiết

nghĩ bài học từ vấn đề hậu dân sinh cách chúng ta

hơn 115 năm vẫn còn có giá trị của nó

(1) Văn thơ Đông Kinh Nghĩa Thục, Nxb Văn hóa, Hà nội, 1997, tr.74

<2) Dan theo Vĩnh Sinh: Việt Nam và Nhật Bản giao lưu văn hóa,

Nxb Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh và Trung tâm văn hóa Quốc học, 2001, tr.140.

(3) (7), (8) TS £)§ Thị Minh Thúy, TS Nguyễn Hồng Sơn (đồng chủ

biên): Phong trào Duy Tân với sự chuyển hóa văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX,Nxb Từ điển bách khoa và Viện Văn hóa, Hà Nội,

2010, tr.131, 359, 12.

(4) Dẫn lại Lê Thị Kinh: Phan Châu Trinh qua những tài liệu mới,

Nxb Đà Nang, 2001, ư.48.

<5) Dantri.com vn/giao-duc-khuyen-hoc/225.500 cu-nhan-thac- si-that-nghiep-hau-qua-cua-m.

(6) Quoc hội.vn/UserControls/Pulisling/New/Binh luân.

Luận thuyết “Khai dân trí, Chấn dân khí, Hậu

dân sinh” là một triết lý sâu xa được xem như là

đường lối của phong trào Duy Tân, là cơ sở lý

luận của cuộc cách mạng dân chủ đâu tiên ở Việt

Nam vào thập niên đầu thế kỷ XX, trước khi dân

tộc ta tiến hành cuộc cách mạng dân tộc, dân chủ gắn với cách mạng vô sản dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác-Lênin soi đường do Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh khởi xướng lãnh đạo Mặt dù phong trào ấy, đường lối ấy có những hạn chế nhất định khi nhân loại chưa có bài học của cuộc cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại cổ vũ thì chúng ta có thể nói rằng: trong thời khắc lịch sử lúc bấy giờ phong trào Duy Tân đã cho ta một bài học to lớn, bởi tư tưởng của nó được xem là linh hồn của cuộc cách mạng dân chủ đầu tiên ở đầu thế kỷ XX, đó

là cuộc cách mạng Tân văn hóa, tân dân chủ, tân giáo dục, tân sinh hoạt Giá trị của tư tưởng Duy

Tân để lại cho thời đại ngày nay đó là phải luôn đổi mới mà khâu đột phá phải là đổi mới tư duy sáng tạo phù hợp với thực tiễn cuộc sống Muốn có tư duy sáng tạo phải đổi mới hệ thống giáo dục- đào tạo một cách căn bản và toàn diện theo một chủ thuyết tiên tiến và phải khởi nghiệp sáng tạo trên tinh thần tự tôn, tự lực, tự cường và ý chí quyết tâm của một dân tộc Không phải ngẫu nhiên mà cụ Phan Bội Châu - người đồng hành và cùng thời với nhà Duy Tân Phan Châu Trinh, dù trong hoạt động

có những bất đồng chính kiến, song khi nói về luận thuyết dân quyền đó, cụ Phan Bội Bội Châu đã ca ngợi: “Ông Phan đem hai chữ dân quyền hò hét trong nước như một tiếng sấm vang làm cho bao nhiêu giấc mơ, phải dậy, mà từ nay dân tộc ta biết mình có quyền, Quyền dân cao hơn thì quyền vua sụt xuống Nay ông đã qua đời mà các chủ nghĩa của ông ngày càng sáng chói ”(r> hay nói một cách

ngắn gọn như cụ Nguyễn Sinh sắc, thân phụ của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói Phan Châu Trinh là:

“Nam Quốc Dân quyền tiên tổ chức”m (người tổ

chức Dân quyền đầu tiên ở nước Nam này) ■

36 ») TẠP CHÍ THÔNG TIN KHOA HỌC CHÍNH TRỊ - số 01 (26)-2022