SKKN Một số kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng sử dụng các phép liên kết nhằm nâng cao chất lượng viết bài văn nghị luận về một tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) cho học sinh lớp 9 trường THCS Đông Thịnh,[.]
Trang 1S GIÁO D C VÀ ÀO T O THANH HÓA
PHÒNG GIÁO D C VÀ ÀO T O ÔNG S N
Ng i th c hi n: Nguy n Th Thu Th y
Ch c v : Chuyên viên phòng GD& T ông S n
THANH HÓA N M 2017
Trang 2M C L C
3.1 Rèn luy n k n ng s d ng các phép liên k t nh m nâng cao ch t
l ng vi t bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích)
thông qua gi ng d y các ki n th c lý thuy t
4
3.2 Rèn luy n k n ng s d ng các phép liên k t nh m nâng cao ch t
l ng vi t bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích)
thông qua th c hành gi i bài t p
6
3.3 T ch c d y h c th c nghi m 11
Trang 3I M U
1 Lý do ch n đ tài
V n ngh lu n là m t trong 6 ki u v n b n đ c gi ng d y trong ch ng
trình, sách giáo khoa Ng v n ph thông, bên c nh các ki u v n b n khác nh :
t s , miêu t , bi u c m, thuy t minh, đi u hành S c h p d n c a bài v n ngh
lu n chính là lý l , là cách th c l p lu n Tuy nhiên, bài v n ngh lu n s không
logic, không m ch l c và không thuy t ph c đ c ng i đ c, ng i nghe n u đó
ch là nh ng đo n, câu, ý r i r c Vì v y trong v n b n ngh lu n, ngoài l p lu n
là ch đ o, nh m t yêu c u mang tính t t y u, ng i vi t còn ph i s d ng các
phép liên k t đ l p lu n tr nên logic, m ch l c, th c s thuy t ph c ng i đ c,
ng i nghe
D y h c làm v n ngh lu n Trung h c c s hi n nay ngày càng đ c
chú tr ng không ch bình di n lí thuy t mà còn c ho t đ ng th c hành Tuy
nhiên, vi c rèn luy n k n ng s d ng các phép liên k t trong v n ngh lu n cho
HS l p 9 v n còn ch a đ c quan tâm đúng m c Trong th c t , HS đã đ c
trang b m t h th ng ki n th c v l p lu n nh ng đa s các em ch a bi t v n d ng
các phép liên k t trong khi vi t bài v n ngh lu n Ngay trong các gi vi t bài,
GV m i ch h ng d n HS cách l p dàn ý, tìm ý, l p lu n mà không chú tr ng t i
h ng d n các em v n d ng và s d ng các phép liên k t đ l p lu n c a mình
thêm m ch l c, logic và t ng thêm tính thuy t ph c cho bài v n ngh lu n
T các lí do nói trên, chúng tôi l a ch n nghiên c u đ tài M t s kinh
l ng vi t bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích) cho HS
2 M c đích nghiên c u
T nh ng c s lí lu n và th c ti n c n thi t, đ tài SKKN nh m nghiên
c u, đ xu t m t s kinh nghi m rèn luy n k n ng s d ng các phép liên k t
nh m nâng cao ch t l ng vi t bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c
đo n trích) cho HS l p 9 m t cách có hi u qu , góp ph n nâng cao ch t l ng
d y h c làm v n ngh lu n nhà tr ng ph thông hi n nay
3 i t ng nghiên c u
- Phân tích nh ng c s lí thuy t và th c ti n c n thi t cho vi c gi i quy t
nhi m v nghiên c u c a đ tài
- Kinh nghi m rèn luy n k n ng s d ng các phép liên k t nh m nâng cao
ch t l ng vi t bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích) cho
HS l p 9
- T ch c d y h c th c nghi m nh m ki m tra tính kh thi c a m t s
kinh nghi m rèn luy n k n ng s d ng các phép liên k t nh m nâng cao ch t
l ng vi t bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích) cho HS
l p 9 đ c đ xu t trong SKKN, t đó rút ra k t lu n c n thi t
4 Ph ng pháp nghiên c u
4.1 Ph ng pháp nghiên c u xây d ng c s lí thuy t
c và phân tích tài li u v ph ng pháp d y h c môn v n; đ i m i
ph ng pháp d y h c theo h ng tích c c hóa ho t đ ng c a h c sinh; sách giáo
Trang 4khoa và sách bài t p; tài li u tham kh o môn Ng v n 9, các bài vi t c a chuyên gia và đ ng nghi p trên Internet …
4.2 Ph ng pháp đi u tra kh o sát th c t , thu th p thông tin
Quan sát theo dõi h c sinh và h c h i đ ng nghi p
Ph ng pháp đi u tra s ph m: Ph ng v n, trao đ i; kh o sát đi u tra s li u
theo phi u; th ng kê và phân tích s li u đi u tra (th ng kê tr c và sau khi s
d ng ph ng pháp)
Ph ng pháp th c nghi m s ph m: Gi ng d y th c nghi m t i tr ng
THCS, ch n 2 l p (m t l p d y theo cách thông th ng, m t l p d y theo
ph ng pháp c a đ tài) đ so sánh k t qu
T ng k t kinh nghi m và đánh giá k t qu
II N I DUNG
1 C S LÝ LU N
Trong cu n “H th ng liên k t v n b n ti ng Vi t” (1985, NXB
KHXH), tác gi Tr n Ng c Thêm đã đ a ra quan ni m v liên k t nh sau “Nói
m t cách chung nh t thì v n b n là m t h th ng mà trong đó các câu m i ch là
các ph n t Ngoài các câu- ph n t , trong h th ng v n b n còn có c u trúc
C u trúc c a v n ch ra v trí c a m i câu và nh ng m i quan h , liên h c a nó
v i nh ng câu xung quanh nói riêng và v i toàn v n b n nói chung S liên k t
là m ng l i c a nh ng quan h và liên h y” [1]
v n b n có tính liên k t, ng i vi t (ng i nói) ph i làm cho n i dung
c a các câu, các đo n th ng nh t và g n bó ch t ch v i nhau; đ ng th i ph i
bi t k t n i các câu, các đo n đó b ng nh ng ph ng ti n ngôn ng thích h p
ó chính là các phép liên k t Trong liên k t câu và đo n v n, th ng có các
phép liên k t sau: phép n i, phép l p, phép th , phép liên t ng, phép ngh ch
đ i
Trong gi ng d y phân môn T p làm v n THCS, ng i GV không ch
cung c p cho h c sinh ki n th c v m t lí thuy t mà c n ph i đ a ra nhi u d ng
bài t p đ c ng c lý thuy t và rèn luy n k n ng cho h c sinh “ i u quan tr ng
là không d ng l i b c n m lí thuy t Lí thuy t ch đ c c ng c , kh c ho
thông qua h th ng bài t p l n, nh GV c n phân đ nh m t cách c th , có k
ho ch t ng b c h th ng bài t p t ng ng v i t ng thao tác và k n ng làm
v n” [2]
2 C S TH C TI N
2.1 Th c tr ng gi ng d y c a GV v vi c s d ng các phép liên k t trong bài v n ngh lu n v tác ph m truy n (ho c đo n trích)
Nhìn chung, ph n l n giáo viên nh n th c đ c t m quan tr ng c a vi c
rèn luy n k n ng s d ng các phép liên k t trong bài v n ngh lu n v tác ph m
truy n (ho c đo n trích) cho HS; nhi u GV đã không ng ng đ i m i hình th c
và ph ng pháp d y h c đ nâng cao hi u qu rèn luy n k n ng này cho HS
Ngoài nh ng ng li u trong SGK, m t s GV đã s d ng thêm ng li u t các
ngu n khác đ ph c v cho quá trình d y h c
Trang 5Tuy nhiên, th c tr ng rèn luy n k n ng s d ng các phép liên k t trong bài
v n ngh lu n v tác ph m truy n (ho c đo n trích) cho HS hi n nay v n còn t n
t i nhi u h n ch , b t c p Nhi u GV v n ch a nh n th c m t cách th u đáo v
bi u hi n và tác d ng c a các phép liên k t trong bài v n ngh lu n i u này đã
nh h ng r t l n đ n vi c d y h c nói chung và rèn luy n k n ng cho HS nói
riêng Nhi u GV ch s d ng h th ng ng li u (53,3%) và bài t p (47%) trong
SGK vào quá trình d y h c lí thuy t và th c hành H n n a, m t s GV v n
ch a có ý th c s d ng thêm các ph ng ti n và k thu t d y h c phù h p
Nhi u giáo viên cho r ng chu n yêu c u ki n th c k n ng ch yêu c u có v y
nên nhi u HS sau khi h c xong c ng ch a th c s n m v ng ki n th c và c ng
không có ý th c s d ng các phép liên k t trong bài v n ngh lu n c a mình
Trong gi đ c hi u các v n b n ngh lu n, m t s giáo viên ch y u h ng
d n cho HS tìm hi u các lu n đi m, lu n c và cách l p lu n mà ch a cho HS
th y đ c cách s d ng các phép liên k t c a ng i vi t khi n cho v n b n tr
nên m ch l c và lôgic h n Gi tr bài l ra là th i gian đ GV rèn luy n, đi u
ch nh m t s k n ng cho HS nh ng hi n nay ph n l n đ c ti n hành khá s
sài, ch y u ch đ c đi m và nh n xét chung chung, th m chí nhi u GV còn s
d ng đ d y đ c hi u v n b n và Ti ng vi t Trong l i phê bài làm c a HS, giáo
viên ch nh n xét chung chung các em không đ t đi m nào ch ch a h ng
d n các em s a ch a l i c th và rút kinh nghi m Trong khi đó, l i v di n đ t,
l i v liên k t câu, liên k t đo n c a các em r t ph bi n
2.2 Th c tr ng s d ng các phép liên k t trong bài v n ngh lu n v tác
ph m truy n (ho c đo n trích) c a HS l p 9
đánh giá th c tr ng s d ng các phép liên k t trong bài v n ngh lu n
v tác ph m truy n (ho c đo n trích) c a HS l p 9, chúng tôi đã ti n kh o sát
182 bài làm v n ngh lu n v tác ph m truy n (ho c đo n trích) c a HS l p 9
m t s tr ng THCS c a huy n ông S n
1 ánh giá chung v ch t l ng các
bài v n NL v TP truy n (ho c T) T t
24 (13,2%)
Khá
41 (22,5%)
TB
82 (45,1%)
35 (19,2%)
2 ánh giá v kh n ng s d ng các
phép liên k t trong bài v n ngh lu n
v tác ph m truy n (ho c T)
22 (12,1%)
Khá
38 (20,9%)
TB
79 (43,4%)
43 (23,6%)
3 L i s d ng các phép LK trong bài
v n NL v TP truy n (ho c T) 146 (80,2%) Có
Không
36 (19,8%)
Nhìn chung, th c t kh n ng s d ng các phép liên k t trong bài v n
ngh lu n c a HS THCS hi n nay còn r t nhi u h n ch G n 30% s HS t
nh n kh n ng s d ng các phép liên k t trong bài v n c a mình là “y u” a
s các em còn lúng túng trong vi c s d ng t ng nào đ chuy n ý, chuy n
đo n Bên c nh đó, r t nhi u em s d ng l p, dùng thi u ho c dùng th a t
n i k t, d n đ n cách di n đ t không logic, l ng c ng
Trang 6Có th nói, vi c s d ng các phép liên k t trong bài v n ngh lu n v tác
ph m truy n (ho c đo n trích) hi n nay còn h n ch là do nhi u nguyên nhân
Tr c h t đó là do b n thân m t s HS ch a có ý th c v n d ng lý thuy t vào
th c hành, khi t o l p m t v n b n ngh lu n các em đôi khi ch chú ý đ n n i
dung vi t sao cho đ ý, d y đ các lu n đi m, lu n c mà không quan tâm đ n
vi c n i k t các lu n đi m lu n c đ y, vì v y bài v n ngh lu n thi u tính ch t
ch , logic và không th c s thuy t ph c Bên c nh đó, nhi u GV ch a chú ý đ u
t , nâng cao ki n th c, hình thành k n ng cho HS Các ti t h c ngh lu n v tác
ph m truy n (ho c đo n trích) h u nh GV ch chú tr ng h ng d n HS cách
l p dàn ý, tìm ý, l p lu n mà không chú ý t i h ng d n các em v n d ng và s
d ng các phép liên k t đ l p lu n c a mình thêm m ch l c, logic và t ng thêm
tính thuy t ph c cho bài v n ngh lu n
Bên c nh đó, nguyên nhân d n đ n nh ng h n ch nói trên còn b t ngu n t
s thi u h t nh ng tri th c đ i s ng c a HS HS hi n nay ch thích đ c truy n
tranh, ngôn ng v n r t ng n, c c l c mà ít ch u đ c các tác ph m v n h c đ
tích l y v n t Vì v y, khi vi t v n các em c ng v n d ng chính cách vi t đó vào bài v n c a mình, khi n cho cách di n đ t r t đ n đi u, gi a các câu, các
đo n không có s n i k t Ngoài ra, c ng không th không nói đ n tình tr ng
chán h c môn v n hi n nay c a HS Ph n l n HS làm v n trong m t tâm th
g ng ép, đ i phó mà không có s đam mê, thích thú th c s B i v y, các em
khó có s sáng t o c ng nh c g ng đ vi t đ c nh ng bài v n hay
Xu t phát t th c tr ng trên, tôi đã m nh d n đ a ra nh ng gi i pháp và áp
d ng th c hi n v i mong mu n nâng cao ch t l ng vi t bài v n ngh lu n v
m t tác ph m truy n (ho c đo n trích) cho HS l p 9
3 Gi i pháp th c hi n:
3.1 Rèn luy n k n ng s d ng các phép liên k t nh m nâng cao ch t l ng
vi t bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích) thông qua
gi ng d y các ki n th c lý thuy t
a Ki n th c v các phép liên k t
HS có th s d ng t t các phép liên k t trong vi t bài v n ngh lu n v
m t tác ph m truy n (ho c đo n trích), tôi th ng giúp các em n m rõ khái ni m
v các phép liên k t th ng đ c s d ng trong liên k t câu và liên k t đo n
v n:
- Phép l p t ng : L p l i câu đ ng sau t ng đã có câu tr c
- Phép n i: S d ng câu đ ng sau các t ng bi u th quan h v i câu
tr c
- Phép th : S d ng câu đ ng sau các t ng có tác d ng thay th t ng
đã có câu tr c
- Phép đ ng ngh a, trái ngh a và liên t ng: S d ng câu đ ng sau các t
ng đ ng ngh a, trái ngh a ho c cùng tr ng liên t ng v i t ng đã có câu
tr c [3]
- B c 1 L a ch n ng li u
Trang 7Vì đ i t ng là HS l p 9 THCS nên dung l ng c a ng li u không quá
dài (ch nên dùng ng li u là đo n v n), n i dung ng li u đ c trích t chính
nh ng tác ph m v n h c mà các em đã đ c h c
(SGK Ng v n 9, t p 2)
B c 2 H ng d n HS phân tích ng li u
Vi c phân tích ng li u ch y u đ c th c hi n thông qua các câu h i đ nh
h ng, g i m GV c n bám sát vào m c tiêu chính đ s d ng các câu h i sao
cho h p lí, tránh gây nhi u cho HS Nhìn chung, đ h ng d n HS phân tích ng
li u, tôi th ng s d ng h th ng câu h i sau:
? Ch đ c a v n b n ngh lu n/Lu n đi m c a đo n v n NL là gì?
? Ng i vi t đã s d ng nh ng phép liên k t gì trong bài v n/đo n v n?
? Ch ra các câu, t th hi n các phép liên k t này?
? Tác d ng c a các phép liên k t đ c s d ng trong VB/đo n v n NL?
B c 3 H ng d n HS khái quát tri th c
b c này, tôi th ng s d ng các câu h i sau:
- Trong bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích) ng i
vi t có th s d ng các phép liên k t nào? Các phép liên k t này đ c bi u hi n
thông qua nh ng y u t nào?
- Tác d ng c a các phép liên k t này là gì? Mu n phát huy đ c hi u qu
c a các phép liên k t, ng i vi t c n l u ý đi u gì?
- Cách th c s d ng các phép liên k t trong bài v n ngh lu n v m t tác
ph m truy n (ho c đo n trích) nh th nào?
Trên c s ý ki n c a HS, tôi s h th ng hóa tri th c v s d ng các phép
liên k t trong bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích):
- Vai trò, tác d ng c a các phép liên k t trong bài v n ngh lu n v m t tác
ph m truy n (ho c đo n trích)
- Cách th c s d ng các phép liên k t trong bài v n ngh lu n v m t tác
ph m truy n (ho c đo n trích)
B c 5 C ng c và nâng cao tri th c
b c này tôi th ng t ch c cho h c sinh làm vi c theo nhóm, yêu c u
HS th c hành gi i bài t p
Ví d : Cho đo n v n ngh lu n:
đã thùy m , n t na, l i thêm có t dung t t đ p" V y nên Tr ng Sinh, con nhà
Trang 8đã "h t l i th ng xót", vi c ma chay t l đ c lo li u, t ch c r t chu đáo
"nh đ i v i cha m đ mình"
? Nh ng phép liên k t nào đ c s d ng trong đo n v n? Tìm nh ng y u
t th hi n phép liên k t đó?
? Vi c s d ng các phép liên k t trên trong đo n v n có tác d ng gì?
? Khi vi t bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích) có
c n ph i s d ng các phép liên k t không?
Tôi chia h c sinh làm 4 nhóm th o lu n song song 4 câu h i trên, đ i di n nhóm tr ng m i nhóm tr l i, sau đó các nhóm khác nh n xét và cu i cùng các
nhóm rút ra k t lu n, GV b sung thêm Qua đó, h c sinh n m v ng các ki n
th c v lý thuy t, hi u đ c tác d ng c a phép liên k t trong vi t bài v n ngh
lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích), đ t đó hình thành k n ng s
d ng phép liên k t trong khi vi t bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c
đo n trích)
H c sinh tr ng THCS ông Th nh, ông S n th o lu n nhóm trong gi Ng v n
3.2 Rèn luy n k n ng s d ng các phép liên k t nh m nâng cao ch t l ng
vi t bài v n ngh lu n v m t tác ph m truy n (ho c đo n trích) thông qua
th c hành gi i bài t p
Bài t p có vai trò r t quan tr ng trong quá trình d y h c và là y u t không
th thi u đ c trong quá trình rèn luy n k n ng cho HS Th c hành gi i bài t p
không ch có tác d ng c ng c , kh c sâu tri th c mà đi u quan tr ng h n là làm
cho k n ng c a ng i h c đ c đ nh hình m t cách b n v ng Nói cách khác,
Trang 9bài t p giúp HS bi t cách v n d ng tri th c vào vi c gi i quy t nh ng v n đ đ t
ra trong th c ti n m t cách linh ho t, sáng t o [7]
Nh n bi t là thao tác đ n gi n nh t trong quá trình luy n t p th c hành
Nhóm bài t p này yêu c u HS s d ng nh ng tri th c đã h c đ xác đ nh các
phép liên k t đ c s d ng trong đo n v n hay m t v n b n ngh lu n nh t đ nh
S d ng nhóm bài t p này nh m c ng c và kh c sâu tri th c v các phép liên
k t trong v n ngh lu n, là b c kh i đ u trong quá trình rèn luy n k n ng s
d ng các phép liên k t cho HS l p 9 trong vi t bài v n ngh lu n v m t tác
ph m truy n (ho c đo n trích) ng th i, d ng bài t p này còn giúp HS nh n
bi t, phát hi n ra các m i quan h liên k t gi a các câu T đó, HS bi t v n d ng
chúng trong giao ti p và t o l p v n b n hoàn ch nh
làm đ c nhóm bài t p này, HS ph i n m v ng ki n th c v liên k t
câu và liên k t đo n v n, t đó soi chi u vào ng li u đ th c hi n v n đ mà đ
bài yêu c u
Ví d :
V n ngh đã làm cho tâm h n h th c s đ c s ng L i g i c a v n ngh
(Nguy n ình Thi, Ti ng nói c a v n ngh )
a Nguy n Minh Châu là cây bút xu t s c nh t c a v n h c Vi t Nam trong
Bài t p 3 Tìm nh ng t có quan h liên t ng v i nhau trong đo n v n sau:
C n m a kéo t b bên kia sang Nh ng tia ch p làm quang c b u tr i,
sông
( Chu)
ây là d ng bài t p yêu c u HS tìm hi u cách s d ng, đánh giá hi u qu
c a vi c s d ng các phép liên k t trong m t đo n v n hay m t VB ngh lu n c
th M c đích c a lo i bài t p trên nh m rèn luy n cho HS kh n ng tìm hi u,
đánh giá tác d ng c a các phép liên k t trong đo n v n, bài v n ngh lu n, n m
rõ đ c các tri th c v phép liên k t, t đó có ý th c s d ng đúng các phép liên
k t trong bài v n ngh lu n c a mình
làm đ c lo i bài t p này, HS ph i n m rõ khái ni m, tác d ng c a các
phép liên k t, xác đ nh đ c các phép liên k t và tác d ng c a chúng trong vi c
Trang 10làm cho các câu trong đo n và các đo n trong bài v n ngh lu n đ c liên k t
ch t ch và di n đ t m ch l c
Ví d :
câu: “b i vì, t c thì, th là, mà r i, vì”
cho đ n cùng, không còn có th làm n m mày m m t ra đ c n a …… ông
đ c ti ng m n cán là khác
(Nguy n Công Hoan “ ng hào có ma”)
ghi nh công lao ng i lính An Nam, ch ng ph i ng i ta đã l t h t t t
ng i ta đã giao h cho b n súc sinh ki m soát và đánh đ p h vô c đó sao?
c a chúng?
nông dân Kim Lân đ c xem là nhà v n c a nông thôn, c a ng i dân quê Vi t
đ y bên d i, mà b c ng n m i lúc m t cao, ngùn ng t, gió t t v phía đ i ch
(Tr n Ð ng)
trong đo n v n sau
ra th ng nó h n; lão bán chó không ph i cho mình mà s thi t cho con; lão c