SKKN Một số giải pháp chỉ đạo khai thác kiến thức từ kênh hình trong phân môn Địa lí lớp 5 nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở trường Tiểu học Nga Trung, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa 1 A PHẦN MỞ ĐẦU I[.]
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong thời đại hội nhập và phát triển hiện nay, nhân loại đang đứng trước một chân trời tri thức mới Xã hội ngày một đặt ra những yêu cầu cao hơn cho ngành giáo dục phải đào tạo nên một thế hệ người lao động mới năng động Muốn làm được điều đó thì việc không ngừng đổi mới các hình thức
và phương pháp giáo dục là vấn đề luôn được quan tâm Việc đa dạng hoá các biện pháp và phương tiện dạy học đã trở thành yêu cầu thiết yếu trong dạy học hiện nay
Trong số các phương tiện dạy học Địa lí thì kênh hình đã được đặc biệt quan tâm, nhất là trong dạy học địa lý Thực tế cho thấy trong khi giảng dạy nếu không có kênh hình giáo viên khó có thể hình thành cho học sinh những biểu tượng khái niệm và khắc sâu nội dung dễ dàng Trong môn Địa lý luôn
có những sự vật, hiện tượng mà các em không thể trực tiếp quan sát được mà phải thông qua các hình ảnh như hình dạng thực của Trái Đất được chụp qua vệ tinh, hoạt động của con người ở nhiều nước khác nhau trên thế giới, cảnh quan thiên nhiên ở các vùng miền cách xa các em về mặt địa lí Do đó hình ảnh nói riêng và kênh hình nói chung có ý nghĩa to lớn không chỉ là nguồn kiến thức mà còn có tác dụng hình thành tri thức, kĩ năng, phát triển tư duy cho học sinh, các hình ảnh sinh động với màu sắc tươi sáng còn có tác dụng hình thành xúc cảm thẩm mĩ cho các em
Trong chương trình môn Tự nhiên - Xã hội lớp 1, 2, 3 kiến thức Địa lý được lồng ghép trong sách giáo khoa nhưng ở lớp 4, 5 môn này đã được tách riêng và có chiều sâu hơn so với các lớp học trước Nội dung địa lý lớp 5 gồm 2 phần chính là Địa lý Việt Nam và Địa lý Thế giới, cung cấp những kiến thức địa lý cơ bản về Việt Nam và các châu lục Để mô tả chính xác địa hình và hoạt động đời sống của con người thì việc sử dụng biểu đồ, lược đồ và tranh ảnh là không thể thiếu Do đó chương trình Địa lý lớp 5 cũng bước đầu hình thành rèn luyện một số kĩ năng sử dụng kênh hình địa lý cho các
em Đối với giờ học Địa lí, nếu là một tiết học tốt sẽ để lại cho tâm hồn trẻ những dấu ấn tốt đẹp, giúp cho trẻ có cách nhìn thêm rộng mở, thêm yêu thương con người và đất nước Việt Nam, yêu sự sống trên Trái Đất Hơn nữa, lớp 5 là năm học bản lề trước khi học sinh bước vào Trung học cơ sở với nhiều kiến thức Địa lý chuyên sâu hơn Nếu như ngay từ khi học Tiểu học các em có sự nhận thức sai các khái niệm, các mối quan hệ địa lý đơn giản thì quá trình học địa lý trong những năm học tiếp theo
có thể gặp phải một số khó khăn nhất định
Với đặc điểm tâm sinh lí học sinh ở lứa tuổi, học sinh Tiểu học có ấn tượng mạnh với những hình ảnh trực quan sinh động và hấp dẫn Sách giáo khoa (SGK) Địa lý và Lịch sử 5 cải cách được NXB Giáo dục phát hành từ năm 2006 đã đáp ứng được yêu cầu đưa kênh hình vào giảng dạy SGK
đã cung cấp các bản đồ, lược đồ tiêu biểu, chính xác, những hình ảnh đẹp, sinh động, cũng có những yêu cầu riêng trong việc sử dụng kênh hình Song giáo viên sử dụng như thế nào và hiệu quả đến đâu
là điều đáng bàn Phải chăng chỉ sử dụng kênh hình đã được giới thiệu trong SGK vẫn chưa đủ đáp ứng nhu cầu hiểu biết ngày càng cao của con người Bên cạnh đó sự phát triển của công nghệ thông tin, máy tính điện tử, máy chiếu cùng nhiều phương tiện dạy học hiện đại khác đang ngày càng phổ biến trong các trường học Chính những phương tiện kỹ thuật dạy học và sự đa dạng hoá các loại hình thông tin đang mở ra nhiều lối đi mới trong dạy học nói chung và dạy học Địa lý nói riêng Chúng lại càng hữu ích trong việc đưa các thông tin mới, kênh hình mới, phong phú hơn vào quá trình dạy học Giáo viên có thể tìm kiếm các thông tin mới hơn, phong phú hơn từ nhiều nguồn khác nhau từ đó đổi mới nội dung và cách thức dạy học tạo sự say mê, thú cho học sinh Ở lứa tuổi Tiểu học, khả năng chú
ý của các em còn kém, nếu giáo viên sử dụng hình ảnh quá nhiều sẽ làm học sinh mất tập trung vào bài học hoặc nếu giáo viên không biết cách xác định trọng tâm của bài học trong hình ảnh sẽ dẫn đến tình trạng bài giảng lan man, không có trọng tâm, chủ điểm, học sinh không nắm được nội dung chính
của bài Từ những lý do trên tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài: “Một số giải pháp chỉ đạo khai thác kiến thức từ kênh hình trong phân môn Địa lí lớp 5 nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở trường Tiểu học Nga Trung, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa”
Trang 2II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
- Nghiên cứu cách sử dụng kênh hình để khai thác kiến thức, ứng dụng vào giảng dạy Địa lí lớp
5 nhằm nâng cao chất lượng dạy học
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Đề tài lấy việc sử dụng kênh hình để khai thác kiến thức trong giảng dạy môn Địa lý lớp 5 làm đối tượng nghiên cứu trên cơ sở đối tượng thực nghiệm là học sinh lớp 5 trường Tiểu học Nga Trung – huyện Nga Sơn – tỉnh Thanh Hóa
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp tổng hợp tài liệu
- Phương pháp thống kê
- Phương pháp điều tra: đối tượng điều tra là các em học sinh và giáo viên trực tiếp giảng dạy
- Phương pháp quan sát
B NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
I CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Đổi mới phương pháp dạy học ở trường tiểu học là cả một vấn đề rất quan trọng, đây là con đường giúp học sinh tiếp cận với tri thức mới Nhằm thay đổi phương pháp học tập của học sinh từ xưa tới nay là: “Thầy giảng - trò nghe; Thầy đọc - trò chép” ghi nhớ máy móc Theo quan niệm dạy học mới, dạy học là quá trình phát triển, là quá trình học sinh tự khám phá, tự tìm ra chân lý
Trang 3Cũng như cỏc mụn học khỏc, phương phỏp dạy học Địa lớ cũng đổi mới theo định hướng đú Tuy vậy, cần xem xột những yếu tố đặc trưng của bộ mụn
Sử dụng kờnh hỡnh địa lý lớp 5 là một đề tài mới Kờnh hỡnh từ lõu đó được sử dụng như một cụng cụ dạy học địa lý vụ cựng hữu ớch và nú ngày càng khẳng định vai trũ khụng thể thiếu trong quỏ trỡnh dạy học mụn này Đó cú những nghiờn cứu của nhiều nhà giỏo dục về việc sử dụng phương tiện trực quan núi chung và kờnh hỡnh núi riờng Tuy nhiờn những nghiờn cứu này đều dừng lại ở mức độ khỏi quỏt chứ chưa đi vào phõn tớch, nghiờn cứu cụ thể về việc sử dụng kờnh hỡnh trong dạy học địa lý lớp 5 tỏc giả Nguyễn Dược – Nguyễn Trọng Phỳc trong cuốn “Lý luận dạy học địa lý” đó nờu lờn vai trũ của kờnh hỡnh “ Nú khụng những được coi như phương tiện minh họa cho bài học mà cũn cú giỏ trị
tương đương với kờnh chữ một nguồn thụng tin dưới dạng trực quan”
Tuy nhiờn vấn đề cụ thể ra sao, phương phỏp khai thỏc như thế nào vẫn chưa được đề cập đến Trong cuốn “Tự nhiờn xó hội và phương phỏp dạy học tự nhiờn xó hội (tập 2)” cỏc tỏc giả đó khỏi quỏt nội dung, mục tiờu chương trỡnh địa lý lớp 4,5 và một số phương phỏp dạy học cỏc bài địa lý lớp 4, 5 Trong đú gồm cú cỏc phương phỏp quan sỏt tranh ảnh địa lý, phương phỏp sử dụng bản đồ trong dạy học cỏc bài địa lý lớp 4, 5; Phương phỏp sử dụng số liệu thống kờ, biểu đồ Tuy nhiờn cỏc phương phỏp này chưa đề cập đến việc mở rộng khai thỏc kờnh hỡnh từ nguồn ngoài SGK Nhỡn chung, việc
sử dụng kờnh hỡnh trong dạy học địa lý đó được nhiều tỏc giả đề cập đến trong nhiều sỏch và tài liệu tham khảo khỏc nhau Song việc lựa chọn và xõy dựng được cỏc kờnh hỡnh cần thiết cho mỗi tiết học, đặc biệt là việc cỏch sử dụng chỳng như thế nào, khai thỏc ra sao để đạt hiệu quả tốt nhất chưa được thể hiện đầy đủ, hầu hết cỏc tỏc giả mới chỉ núi đến một số loại kờnh hỡnh và chưa đề cập đến việc sử dụng cỏc loại kờnh hỡnh khỏc nhau cho từng khối lớp Cho đến nay vẫn chưa cú tài liệu nào nghiờn cứu về việc sử dụng kờnh hỡnh cụ thể cho từng lớp học đặc biệt là lớp 5 Kế thừa những thành tựu từ nghiờn cứu của cỏc tỏc giả núi trờn và xuất phỏt từ yờu cầu thực tế thỡ việc nghiờn cứu đề tài “Sử dụng kờnh hỡnh để khai thỏc kiến thức trong dạy học địa lý lớp 5” là cần thiết.
II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ TRƯỚC KHI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1 Về phớa nhà trường trường Tiểu học Nga Trung
Trường tiểu học Nga Trung – nơi tụi đang cụng tỏc là một trường đó được cụng nhận Chuẩn quốc gia mức độ I Cơ sở vật chất của nhà trường được đảm bảo cho 1phũng học/ lớp; tỉ lệ 1,4
GV/lớp; cảnh quan sư phạm xanh- sạch- đẹp
- Tuy vậy, đời sống của nhõn dõn cũn khú khăn nờn việc tiếp cận với cụng nghệ thụng tin của học sinh cũn hạn chế Đồ dựng, thiết bị dạy học của nhà trườngchủ yếu là được cấp phỏt Số đồ dựng mua bổ sung khụng nhiều Số đồ dựng tự làm của giỏo viờn tương đối nhiều song chỉ là những đồ dựng đơn giản
2 Về phớa giỏo viờn:
- Trong quỏ trỡnh dạy học Địa lớ, phần đa Giỏo viờn sử dụng kờnh hỡnh (bản đồ, lược đồ, biểu đồ, bảng số liệu, tranh ảnh ) như hỡnh ảnh minh họa cho kờnh chữ hoặc cú khai thỏc kiến thức nhưng chưa sõu
- Số giỏo viờn ứng dụng CNTT vào lập kế hoạch bài học là 100% nhưng việc UDCNTT vào giảng dạy trờn lớp chưa nhiều Đặc biệt là phõn mụn địa lớ
- Một bộ phận giỏo viờn chỉ tập trung cho hai mụn Toỏn và Tiếng việt mà xem nhẹ phõn mụn Địa
lớ, ớt đầu tư, ngại tỡm tũi, nghiờn cứu phương phỏp
- Giỏo viờn chưa đổi mới phương phỏp dạy học Phương phỏp thường sử dụng là phương phỏp thuyết trỡnh, giảng giải (Thầy giảng - trò nghe; Thầy đọc- trò chép” ghi nhớ máy móc, để rồi HS tiếp thu kiến thức một cỏch thụ động, HS khụng hứng thỳ học Địa lớ, khụng hỡnh dung được cỏc đối tượng
Trang 4địa lí hiện hữu ở một nơi cách các em rất xa về không gian Từ đó tạo cho các em có thói quen ỷ lại, thụ động, dễ quên và trì trệ trong tư duy, kém về nhận thức
- Kiến thức tin học của một bộ phận GV còn non Việc soạn giảng giáo án điện tử, truy cập mạng Internet để coppy, downloads các hình ảnh, bản đồ, lược đồ phục vụ cho việc dạy địa lí còn là vấn đề khó khăn đối với một bộ phận không nhỏ giáo viên nhà trường
3 Về phía học sinh:
- Học sinh Nga Trung nơi tôi đang công tác 100% là con em nông dân Trình độ dân trí tại địa phương chưa cao Kinh tế còn khó khăn Điều kiện để cha mẹ, gia đình, nhà trường tổ chức cho các
em đi thăm quan du lịch hay khám phá các địa danh, vùng miền hầu như không có Các em không có điều kiện để khám phá các kiến thức địa lí qua mạng Intơrnet
- Việc sưu tầm tranh ảnh phục vụ cho tiết học còn gặp nhiều khó khăn Các kênh thông tin giúp các em tìm hiểu Địa lí không nhiều
- Bản thân các em ngại học Địa lí, thụ động trong việc tiếp thu kiến thức
* Nguyên nhân của thực trạng trên là:
- Một số nhà trường tập trung, chú trọng 2 môn toán và Tiếng việt mà coi nhẹ các môn khác trong đó
có phân môn Địa lí
- Việc dạy học Địa lí của một bộ phận giáo viên chưa được chú trọng, ít đầu tư
- Giáo viên lên lớp truyền tải nội dung một chiều: thầy giảng - trò nghe Học sinh chỉ tiếp cận kiến thức Địa lí bằng một con đường duy nhất là các bài giảng khô khan của thầy cô qua sách giáo khoa
- Nhận thức của phụ huynh học sinh chưa đúng đắn về môn học này, coi môn Địa lí là môn phụ
- Cơ sở vât chất, các tài liệu phục vụ dạy học của nhà trường còn thiếu thốn Bản thân giáo viên còn
mơ màng, đói công nghệ thông tin nên việc ứng dụng CNTT vào giảng dạy còn quá khó khăn dẫn đến chất lượng giờ dạy chưa hiệu quả
- Bản thân HS chưa thích học Địa lí
Vì lí do trên, ngay từ đầu tháng 10 năm 2016, tôi tiến hành làm cuộc điều tra, khảo sát chất lượng phân môn Địa lí đối với học sinh 2 lớp 5A và lớp 5B trường Tiểu học Nga Trung Qua việc khảo sát tâm lí yêu thích môn Địa lí, qua phiếu hỏi, đặc biệt qua dự một số tiết dạy Địa lí đầu năm, khảo sát chất lượng phân môn Địa lí, tôi thu được kết quả thực trạng HS của khối 5 trường Tiểu học Nga Trung như sau:
Kiểm tra
tháng
Kết quả thực trạng như trên cho ta thấy: tỉ lệ học sinh chưa hoàn thành tương đối cao, chiếm tới 1/3 số HS của lớp Đây là một kết quả đáng báo động Vây thì làm thế nào để khắc phục thực trạng trên, điều đã tôi đã trăn trở Tôi xét thấy việc “khai thác kiến thức từ kênh hình trong phân môn Địa
lí lớp 5 nhằm nâng cao chất lượng dạy học ” là rất cần thiết
III CÁC GIẢI PHÁP ĐÃ SỬ DỤNG ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Trang 51 Nâng cao nhận thức cho giáo viên về tầm quan trọng của kênh hình trong dạy học Địa lí.
Bàn về vai trò của kênh hình trong dạy học Địa lí, tác giả Nguyễn Dược – Nguyễn Trọng Phúc trong cuốn “Lý luận dạy học địa lý” đã nêu lên vai trò của kênh hình: “ Nó không những được coi như
phương tiện minh họa cho bài học mà còn có giá trị tương đương với kênh chữ một nguồn thông tin dưới dạng trực quan” Kênh hình quan trọng là vậy, song nhiều giáo viên Tiểu học khi lên lớp giảng
dạy Địa lí còn xem nhẹ kênh hình Nhiều giáo viên sử dụng kênh hình như một hình ảnh minh họa cho kênh chữ Chưa khai thác hết kiến thức từ kênh hình
Để khắc phục tình trạng trên, với cương vị là một quản lí nhà trường, phụ trách công tác chuyên môn, qua các buổi sinh hoạt chuyên môn tôi đã tuyên truyền tới giáo viên nhà trường tầm quan trọng của kênh hình đối với giảng dạy phân môn Địa lí
Vai trò của kênh hình và các phương tiện trực quan trong dạy học Địa lí đó là:
- Hỗ trợ việc cung cấp kiến thức, giảm tính trừu tượng của kiến thức
- Giảm tải cho người dạy, giảm thời gian giảng bài – tránh nói nhiều trong giờ dạy
- Tạo điều kiện để học sinh dễ nhận biết, dễ nhớ, thực hành để rèn luyện kĩ năng
- Giúp đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh
- Giúp GV hướng dẫn học sinh học kiến thức mới
- Giúp HS dễ dàng hiểu được những vấn đề HS muốn diễn đạt, làm rõ những điều GV muốn giới thiệu
- Thu hút HS tham gia tích cực vào bài giảng, làm cho lớp học thêm sôi động, hiệu quả giờ học tốt hơn
- Làm thay đổi cách tuy duy của học sinh
- Kênh hình là nguồn kiến thức đối với học sinh
- Minh họa các sự vật, hiện tượng, khái niệm
- Tăng độ tin cậy và khắc sâu kiến thức cho người học
Từ việc giáo dục nhận thức của vai trò kênh hình trong việc dạy học địa lí, tôi tổ chức cho Giáo viên dự giờ 2 tiết ở khối lớp 5(lớp 5B là lớp thực nghiệm, lớp 5A là lớp đối chứng) Sau 2 tiết dạy tôi
tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo hướng phân tích việc lĩnh hội kiến thức của học sinh trong tiết học
=> tìm ra nguyên nhân từ phía tổ chức dạy học của giáo viên: đánh giá cụ thể chi tiết từng tiết dạy Sau khi dự giờ, rút kinh nghiệm qua sinh hoạt chuyên môn, tôi yêu cầu giáo viên viết thu hoạch nộp về
bộ phận chuyên môn để nắm bắt khả năng nhận thức của từng giáo viên Từ đó ban giám hiệu nhà trường có biện pháp hỗ trợ, giúp Giáo viên nhận thức sâu sắc về vai trò của kênh hình trong dạy học Địa lí
2 Chỉ đạo giáo viên nghiên cứu sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí lớp 5, phân loại và lựa chọn các loại kênh hình phù hợp:
Chỉ đạo giáo viên nghiên cứu kĩ nội dung chương trình sách giáo khoa và chỉ ra được các nội dung sau:
* Hệ thống bài dạy địa lí lớp 5 gồm 30 bài trong đó có :
+15 bài địa lí Việt Nam
Trang 6+15 bài địa lí thế giới.
* Trên cơ sở đó tôi cho giáo viên xác định:
+ Đặc trưng của môn Địa lí là sử dụng bản đồ, lược đồ, biểu đồ, bảng số liệu một cách thành thạo
+ Tất cả các phần được học đều có dàn bài chung là: vị trí, giới hạn, đặc điểm tự nhiên, đặc
điểm dân cư, đặc điểm kinh tế.
* Các loại kênh hình cần được khai thác bao gồm: bản đồ, lược đồ, biểu đồ, bảng số liệu, tranh ảnh
- Các bài cần sử dụng bản đồ là:
+ Bài 1: Việt nam – đất nước chúng ta
+ Bài 2: Địa hình, khoáng sản
+ Bài 5: Vùng biển nước ta
+ Bài 7: Ôn tập
+ Bài 16: Ôn tập
+ Bài 17: Châu Á
+ Bài 19: Các nước láng giềng của Việt Nam
+ Bài 20: Châu Âu
+ Bài 21: Châu Âu
+ Bài 22: Ôn tập
+ Bài 23: Châu Phi
+ Bài 25: Châu Mĩ
+ Bài 27: Châu Đại Dương và Châu Nam Cực
+ Bài 28: Các đại dương trên thế giới
+ Bài 29: ôn tập
- Các bài cần sử dụng lược đồ là: Cả 30 bài địa lí lớp 5
- Các bài cần sử dụng biểu đồ là:
+ Bài 8: dân số nước ta
+ Bài 11: Lâm nghiệp và thủy sản
+ Bài 14: Giao thông vận tải
- Các bài cần sử dụng bảng số liệu là:
+ Bài 1: Việt nam – đất nước chúng ta
+ Bài 3: Khí hậu.
+ Bài 8: dân số nước ta
+ Bài 9 : các dân tộc, sự phân bố dân cư
+ Bài 11 : Lâm nghiệp và thủy sản
+ Bài 17: Châu Á
+ Bài 20: Châu Âu
+ Bài 23: Châu Phi
+ Bài 24: Châu Phi (tiếp theo).
+ Bài 25: Châu Mĩ
+ Bài 26: Châu Mĩ (tiếp theo)
+ Bài 27: Châu Đại Dương và Châu Nam Cực
+ Bài 28: Các đại dương trên thế giới
- Các bài cần sử dụng tranh ảnh: tất cả các bài.
* Trong Sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí lớp 5 phần địa lí có tất cả 21 bản đồ và lược đồ được
sử dụng
3 Tổ chức tập huấn về phương pháp sử dụng kênh hình để khai thác kiến thức:
Trang 7Để giáo viên nhận thức sâu sắc về phương pháp sử dụng kênh hình trong khai thác kiến thức
địa lí, tôi đã tổ chức tập huấn nhằm nâng cao khả năng khai thác kênh hình cho giáo viên khối 4; 5 với các nội dung sau:
2.1 Cách sử dụng bản đồ, lược đồ trong dạy học Địa lí:
Bản đồ sử dụng trong dạy học Địa lí lớp 5 là Bản đồ giáo khoa
Bản đồ giáo khoa:là tất cả bản đồ địa lí tự nhiên, kinh tế - xã hội dùng trong nhà trường nằm
trong hệ thống giáo dục quốc dân
Bản đồ nó rất cần cho việc dạy học ở các cấp học, bậc học; không có bản đồ giáo khoa mà cụ thể là bản đồ địa lí thì không dạy học địa lí được
Như chúng ta đã biết, với đặc điểm tâm sinh lí và trình độ học sinh Tiểu học là có ấn tượng mạnh với hình ảnh trực quan sinh động, từ trực quan đến tư
duy trừu tượng nên việc sử dùng đồ dùng trực quan là hết sức cần thiết Song
quá trình sử dụng cần tuân thủ đúng trình tự các bước:
Bước 1: Đọc tên bản đồ, lược đồ và bảng chú giải để biết các đối tượng địa lý thể hiện trên bản
đồ, lược đồ là gì và tác giả đã thể hiện các đối tượng địa lý đó trên bản đồ, lược đồ như thế nào ( bằng
kí hiệu gì ? màu sắc nào ?)
Bước 2: Đọc các đối tượng địa lý biểu hiện trên bản đồ, lược đồ nêu rõ phân bố các đối tượng địa
lý Thông thường một bản đồ giáo khoa có 4- 5 đối tượng chính để còn nội dung phụ thì tương đối nhiều Giáo viên phải dựa vào nội dung cụ thể của từng bài học để chọn lọc các nội dung cần khai thác
Bước 3: Phân tích bản đồ, lược đồ bằng cách dựa vào các kí hiệu, màu sắc để xác định vị trí của các đối tượng địa lý trên bản đồ, lược đồ thông qua các kí hiệu đó để rút ra nhận xét về tính chất, đặc điểm của các đối tượng địa lý được thể hiện trên bản đồ, lược đồ
Bước 4: Dựa vào bản đồ, lược đồ kết hợp với kiến thức địa lý, vận dụng các thao tác tư duy (so sánh, phân tích, tổng hợp,…) để phát hiện các mối quan hệ địa lý không thể hiện trực tiếp trên bản đồ, lược đồ (mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, kinh tế xã hội,…) đồng thời tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến sự hiện diện của các đối tượng địa lý
Ví dụ: Bài 1: Việt Nam – đất nước chúng ta.
Hoạt động 2: Tìm hiểu về vị trí địa lí và giới hạn:
Ở phần này, kiến thức khai thác từ kênh chữ rất ít Vậy để hoàn thành mục tiêu bài học thì ở hoạt động này cần khai thác kiến thức từ kênh hình với các lệnh trong SGK là chủ yếu:
- Quan sát hình 1, hãy:
+ Chỉ phần đất liền của nước ta trên lược đồ.
+ Nêu tên những nước giáp phần đất liền của
nước ta.
+ Cho biết biển bao bọc phía nào phần đất liền
của nước ta Tên biển là gì ?
+ Kể tên một số đảo, quần đảo của nước ta.
Trang 82.2 Cách sử dụng số liệu thống kê và biểu đồ trong dạy học Địa lí:
2.2.1 Số liệu thống kê
- Khái niệm: Số liệu thống kê là các số liệu cụ thể được thống kê đề cập đến một hiện tượng hoặc nhiều hiện tượng từ điều tra cụ thể Các số liệu thống kê phản ánh mặt số lượng và những mối quan hệ
về mặt chất lượng nhiều mặt của hiện tượng
- Số liệu thống kê giúp giáo viên giảng dạy, truyền đạt kiến thức cho học sinh, dùng để minh họa nội dung bài học Thông qua sự so sánh, phân tích, đối chiếu các số liệu thống kê giúp cho khả năng
cụ thể hóa các khái niệm, quy luật, các hiện tượng địa lý kinh tế - xã hội
- Phương pháp khai thác bảng số liệu:
Bước 1: Đọc kĩ bảng số liệu để khái quát nội dung cơ bản của bảng số liệu, đọc tiêu đề của bảng số liệu để nắm được chủ đề của bảng số liệu đó, chú ý đến các đặc trưng không gian và thời gian của các đại lượng được trình bày trong bảng
Bước 2: xem xét kĩ từng mục tiêu, từng số liệu cụ thể và các đơn vị kèm theo
Bước 3: Phân tích bảng số liệu :
+ Phân tích các số liệu tổng quát (số liệu chung, có tầm khái quát cao trước khi phân tích các số liệu cụ thể chi tiết)
+ Phân tích số liệu theo hàng ngang, cột dọc, mối quan hệ hàng cột, so sánh, đối chiếu các số liệu theo cột, theo hàng
+ Chú ý các số liệu thể hiện đến giá trị cao nhất, thấp nhất, trung bình, chú ý đến những số liệu mang tính đột biến (tăng hoặc giảm) để xem xét sự thay đổi
hiện tượng theo thời gian
Bước 4: Rút ra nhận xét
Ví dụ: Bài 8: Dân số nước ta.
Hoạt động 2: Tìm hiểu về dân số.
Kênh chữ không đưa ra kiến thức mà học sinh cần Học sinh lĩnh hội kiến thức qua bảng số liệu là chủ yếu
Với bảng số liệu và lệnh trong sách giáo khoa ( như hình dưới) thì học sinh phải thực hiện:
Bước 3: Phân tích bảng số liệu:
+ Phân tích số liệu theo hàng ngang (tên nước – số dân), cột dọc (thứ tự từ cao xuống thấp của số dân), so sánh, đối chiếu các số liệu theo cột để rút ra kiến thức theo yêu cầu
Bước 4: Rút ra nhận xét, kết luận:
+ Năm 2004, số dân nước ta là 82 triệu người.
+ Số dân nước ta đứng thứ 3 trong số các nước ở Đông Nam Á
2.2.2 Biểu đồ
- Khái niệm: biểu đồ là cấu trúc đồ họa phản ánh một cách trực quan hóa các số
Trang 9liệu thống kờ về quỏ trỡnh phỏt triển của hiện tượng, mối quan hệ về thời gian và
khụng gian giữa cỏc hiện tượng
- Khi những số liệu được thể hiện thành biểu đồ bao giờ cũng cú tớnh trực quan làm cho học sinh tiếp thu được tri thức dễ dàng, tạo hứng thỳ trong học tập Đồng thời biểu đồ cũng là phương tiện
để học sinh rốn luyện kĩ năng địa lý vỡ trong dạy học địa lý việc yờu cầu học sinh vẽ cỏc biểu đồ là nội dung khụng thể thiếu trong cỏc bài tập thực hành Từ đú học sinh mới biết cỏch phõn tớch, khai thỏc những tri thức địa lý từ số liệu và biểu đồ
- Phương phỏp khai thỏc biểu đồ:
Bước 1: Đọc tờn biểu đồ và xỏc định biểu đồ thuộc loại nào ? Thể hiện bằng hỡnh thức nào ?
Bước 2: Xỏc định nội dung biểu đồ (thể hiện bằng chỳ giải) ? Biểu đồ thể hiện những số lượng nào, của hiện tượng nào ?
Bước 3: Giải thớch cỏc số liệu được thể hiện trờn biểu đồ núi lờn quỏ trỡnh phỏt triển của hiện tượng,
cơ cấu và mối tương quan của cỏc hiện tượng, chỳ ý cỏc số liệu nhỏ nhất, lớn nhất
Bước 4 : Xỏc định vị trớ, vai trũ của cỏc thành phần trong biểu đồ
Bước 5: Rỳt ra nhận xột (kết luận chung)
Vớ dụ: Bài 14 “Giao thụng võn tải”
Hoạt động 2: tỡm hiểu cỏc loại hỡnh giao thụng vận tải.
Lệnh SGK:
+ Hóy kể tờn cỏc loại hỡnh giao
thụng vận tải trờn đất nước ta mà
em biết.
+ Quan sỏt hỡnh 1, cho biết loại
hỡnh vận tải nào cú vai trũ quan
trọng nhất trong việc chuyờn chở
hàng húa.
1 Các loại hình giao thông vận tải.
ẹửụứng bieồn
Trieọu taỏn
0 50 100 150 200
ẹửụứng saột
8,4
ẹửụứng soõng
55,3
ẹửụứng oõ toõ
175,9
21,8
BĐ khối lượng hàng hoá vận chuyển phân theo loại hình vận tải năm 2003.
Với biểu đồ Hỡnh 1 – SGK trờn đõy, GV cần cho HS khai thỏc qua cỏc bước:
Bước 1: Đọc tờn biểu đồ “Biểu đồ khối lượng hàng húa vận chuyển theo loại hỡnh vận tải năm 2003”
và xỏc định biểu đồ thuộc loại Biểu đồ hỡnh cột
Bước 2: Xỏc định nội dung biểu đồ khối lượng hàng húa vận chuyển theo loại hỡnh vận tải Biểu đồ
thể hiện: khối lượng hàng húa thể hiện trờn trục dọc, loại hỡnh được thể hiện trờn trục nằm ngang; khối lượng hàng húa của từng loại hỡnh được thể hiện bằng cột hỡnh chữ nhật đứng với màu sắc khỏc nhau
Bước 3: đọc cỏc số liệu được thể hiện trờn biểu đồ; so sỏnh cỏc số liệu
Bước 4 : Xỏc định vị trớ, vai trũ của cỏc thành phần trong biểu đồ
Trang 10Một số loài hải sản
Bước 5: Rút ra nhận xét (kết luận chung)
= >Với biểu đồ hình cột này học sinh dễ dàng nhận ra được các loại hình vận tải;
loại hình vận tải đường ô tô vận chuyển được khối lượng hàng hóa lớn nhất; loại
hình vận tải đường sắt vận chuyển lượng hàng hóa ít nhất
2.3 Cách sử dụng tranh ảnh trong dạy học Địa lí:
- Tranh là tác phẩm hội họa phản ánh hiện thực bằng đường nét và màu sắc Ảnh là hình người, vật, phong cảnh thu được bằng khí cụ quang học (máy ảnh) Tranh ảnh địa lý có thể là ảnh chụp, tranh vẽ mô tả những sự vật, hiện tượng diễn ra trên mặt phẳng nhưng nó phải nội dung kiến thức địa lý Như vậy tranh ảnh địa lý rất gần gũi trong thực tế và dễ bổ sung, tìm kiếm trong cuộc sống, quan trọng là người giáo viên phải biết cách lựa chọn tranh ảnh một cách hợp lý trong quá trình dạy học
- Phương pháp khai thác tranh ảnh địa lý: Tranh ảnh địa lý là nguồn tri thức quan trọng như vậy
nhưng mức độ nhận thức của học sinh thông qua tranh ảnh phụ thuộc rất nhiều vào trình độ của các
em cũng như sự định hướng của giáo viên Thông thường việc phân tích tranh ảnh địa lý phải trải qua
4 bước lần lượt giải đáp các câu hỏi sau:
Bước 1: Xác định tranh, ảnh chụp cái gì ? Muốn xác định được điều này thì việc nêu tên của
bức ảnh và xác định chủ đề của bức ảnh là rất cần thiết vì một bức ảnh địa lý có thể được chụp gần, chụp xa từ máy bay hay vệ tinh… Tùy theo góc chụp của ảnh hiện tượng, sự vật địa lý không giống nhau nên khó có thể nhận ra nhất là ảnh chụp từ xa Vì vậy việc quan trọng đầu tiên không thể thiếu
là xác định chủ đề của bức ảnh
Bước 2: Xác định ảnh chụp ở đâu ?
Bước 3: Mô tả chính xác theo đúng trình tự của các sự vật, hiện tượng địa ký được thể hiện trong bức ảnh hay nói cách khác là xác định nội dung bức tranh
Bước 4: Tìm cách giải thích các sự vật, hiện tượng địa lý trong ảnh Đây là bước quan trọng nhất nhưng không phải đối với ảnh địa lý nào cũng có thể nhìn vào là lý giải ngay được một cách dễ dàng Đối với những ảnh địa lý khó thì giáo viên phải hướng dẫn học sinh đặt ra nhiều giả thiết rồi dùng kiến thức địa lý đã học, xem các loại biểu đồ, bản đồ, đọc các tư liệu địa lý,… để loại bỏ các giả thiết sai và lựa chọn giả thiết đúng
Ví dụ: Bài 5: Vùng biển nước ta:
Hoạt động 4: Tìm hiểu vai trò của biển
Để minh họa cho vài trò của biển mà học sinh biết được qua kênh chữ trong SGK, GV có thể cho học sinh quan sát một số bức ảnh chụp sau, thực hiện phân tích nội dung từng bức tranh theo 4 bước trên để hiểu sâu về nội dung bài học:
- Biển: là nguồn tài nguyên lớn
4 Xây dựng tiết dạy thực nghiệm, đánh giá,
rút kinh nghiệm.
Sau khi tổ chức tập huấn, để giúp giáo
viên nhận thức sâu sắc về phương pháp sử dụng
kênh hình trong khai thác kiến thức địa lí, tôi đã