ĐẠI CƯƠNG LỊCH sử VIỆT NAM tập 2 bản 1

Mặc dù vậy, chúng vẫn quyết định cử quân sang đánh chiếm Việt Nam, trắng trợn cho rằng việc đem quân đánh chiếm Nam Kì từ lâu đã nằm trong dự kiến của nước Pháp, đến nay thi hành chẳng q

DINH XUAN LAM Chij bién

DINH XUAN LAM (Chủ bién)

NGUYEN VAN KHÁNH - NGUYÊN ĐÌNH LỆ

Chủ biên :

GS ĐINH XUÂN LÂM

Phân công biên soạn :

- Lời nói đầu

- Chương Ï, II, IH, IV, V : GS Dinh Xuân Lâm

- Chương VII, VII,IX: PGS Nguyễn Văn Khánh

- Chuong X, XI, XII: PGS Nguyễn Đình Lễ

Có sự cộng tác của Cử nhân sử học Lê Đình Hà

tet các

kh đề

LỜI NÓI ĐẦU

ĐẠI CƯỜNG LỊCH SỬ VIỆT NAM (Tập 1!) trình bày một cách hệ thống

lịch sử cuộc đấu tranh yêu nước cách mạng của nhân dân ta vì độc lập dân tộc

và thống nhất Tổ quốc từ năm 1858 - thực dân Pháp thực hiện chiến tranh xâm lược, đến năm !945 — Cách mạng tháng Tám thành công đã phá tan hai xiéng xích nô lệ Pháp — Nhật, đồng thời lật nhào chế độ quân chủ chuyên chế ton tai ngó! ngàn năm Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản

quyển hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh than va luc lượng, tính mạng

tà của cái để giữ "ững quyển tự do, độc lập dy” Mot kt nguyen moi cua lich sit

dân tộc đã mở ra, kỉ nguyen doc lap dan toc sẵn liền với chủ nghĩa xã hội

ĐẠI CƯƠNG LỊCH SỬ VIỆT NAM (Tập II) cũng cố gắng phản ánh mot

cách tương đối toàn điện cuộc đấu tranh của nhân dân 1a, không chỉ về mặt

Chính Irị quân sự, mà cả về mặt kinh tế, văn hoá, xã hội, đặc biệt là về mặt kinh

tế trước đây chưa được chú trọng đúng mức Để thực hiện được yêu cầu nay,

các tác giả mội mặt kế thừa có chọn lọc kết quả của những người đi trước, mặt

khác đã chú ý khai thác một số nguồn tr liệu mới công bố trong và ngoài nước

để vận dụng vào việc biên Soạ! Công trình

Nội dung của lịch sử 87 năm nay (1858 — 1945) thật sự phong phú Đó là

lịch sử cuộc đấu tranh vừa bền bỉ, kiên cường, bất khuất, vừa thông mình, sáng

tạo để chống lại các thế lực phản động nói trên, đồng thời cũng là lịch sử quá

trình tim toi chân lí cứu nước, từ xu hướng phong kiến, qua xu hướng dân chủ tư

sản, để cuối cùng dẫn tới SU gdp gO cé tinh tất yếu của chủ nghĩa yêu nước

truyền thống với chủ Hghĩa xã hội, được đánh dấu bằng sự kiện lrọng đại —

chính đảng vô sản ra đời kết thúc thời kì khủng hoảng vai trò lãnh dạo va me

ra thời kì phát triển của cách mạng Việt Nam, ddn tới Cách mạng tháng Tám

thành công năm 1945, nhân đân 1a đã đập tan âm mutu xâm lược của đế quốc

Pháp, phát xít Nhi nhằm biến Việt Nam thành mội nước thuộc địa nửa phon§

trong khu vực Đông Nam Á

Các tác gid dd có nhiều cố gắng, nhưng chắc không tránh khỏi những thiếu

sót và han ché vé ndi dung và hình thức, vì vậy công trình này cần được tiếp tục

bổ sung, sửa chữa, hoàn chỉnh hơn

Các tác giả

IL ÂM MƯU XÂM LƯỢC VIỆT NAM

CUA THUC DAN PHAp

Am muu xam luge cua tu ban Pháp đối với Việt Nam lâu dài và liên tục, bắt nguồn từ những năm đầu thế ki XVII, va ngay càng được xúc tiến một cách

mạnh của lưỡi lê để len ngôi Hoàng đế Nền Đế chế thứ hai là một hình thái

ngày 26 — 9 ~ 1856, tự bản Pháp đã trắng trợn nổ súng bắn phá các đồn luỹ rồi

kéo lên khoá tất cả các đại bác bố trí ở trên bờ, sau đó tàu nhổ neo bỏ đi Một

tháng sau, ngày 24 — 10, tàu chiến Caprixio (Capricieuse) lai cập bến Đà Nắng

(Montigny) cập bến Đà Nắng, yêu cầu được tự do truyền đạo và buôn bán, Thực

xong Trung Quốc Cho nên, ngay trước khi Môngtinhi đến Da Nắng một tháng,

Bộ trưởng Hải quân Pháp là Hamơlanh (Hamelin) đã tiếp viện thêm cho hạm

¡ Pháp ở Thái Bình Dương và Bộ trưởng Ngoại giao Pháp là Oalépxki

(Walewski) cũng đã ra lệnh cho Phó Đô đốc Giơnuiy (Rigault de Genouilly),

lúc đó đang chi huy ham đội Pháp tham gia cuộc tấn công Trung Quốc, sau khi

bắn phá và chiếm cứ xong Quảng Châu phải kéo ngay quân xuống đánh chiếm

Việt Nam Rõ ràng việc cử Môngtinhi sang gặp Triều đình Huế chỉ có giá trị

ngoại giao hình thức, còn mọi mưu mô kế hoạch đều đã được bọn tư bản sắp đặt

từ trước, chỉ đợi thời cơ và kiếm cớ để nổ súng Vì thế, bản thân Môngtinhi đã

có những hành động vô cùng trắng trợn Vấp phải thái độ của Triều đình Huế

cương quyết cự tuyệt không tiếp, trước khi rút lui về nước, y đã đe doa sẽ dùng

vũ lực để trừng phạt nếu không đình chỉ việc cấm đạo; đồng thời y cũng cấp báo

còn lén lút đưa tên gián điệp đội lốt giáo sĩ Penloranh (Pellerin) về Pháp yêu cầu

Napôlêông IH cử binh sang Việt Nam bênh vực những người theo đạo

Ngày 22 - 4 — 1857, Napôlêông HI quyết định cử ra Hội đồng Nam Kì để

xét lại Hiệp ước Vécxai (Versailles) đã được kí kết năm 1787 giữa Bá Đa Lộc,

đại điện cho Nguyễn Ánh và Môngmôranh (Montmorin), đại điện cho Lui XVI

Âm mưu của tư bản Pháp lúc đó là muốn dựa vào văn kiện bán nước đầu tiên

của Nguyễn Ánh để “hợp pháp hoá” việc mang quân sang đánh chiếm Việt

Nam Nhưng Hiệp ước đó trong thực tế đã bị thủ tiêu ngay sau khi kí kết Chính

phủ Pháp lúc đó không có điều kiện thi hành vì còn lo đối phó với ngọn sóng

cách mạng đang dâng cao trong nước Do đó họ không thể dựa vào cớ thi hành

Hiệp ước để đưa quân chiếm đóng Đà Nẵng, Côn Lôn, đòi độc quyền thương

mại và tự do truyền đạo ở Việt Nam như các điều khoản của Hiệp ước đã gh1

Mặc dù vậy, chúng vẫn quyết định cử quân sang đánh chiếm Việt Nam, trắng

trợn cho rằng việc đem quân đánh chiếm Nam Kì từ lâu đã nằm trong dự kiến

của nước Pháp, đến nay thi hành chẳng qua chỉ là tiếp tục truyền thống cũ,

trung thành với một “quốc sách” đã được các chính phủ tiếp tục theo đuổi qua

các thời kì mà thôi Tháng 7 — 1857, Napôlêông HH quyết định vũ trang can

thiệp vào Việt Nam Tư bản Pháp đã lấy cớ trả thù việc Triều đình Huế không

tiếp nhận quốc thư của Pháp do tàu chiến Catina đem đến thang 9 ~ 1856, cho

là “làm nhục quốc kì” Pháp Mặt khác, chung còn lấy cớ “bênh vực đạo”,

"truyền bá văn minh Công giáo” để tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ của dư luận

Công giáo ở Pháp và Việt Nam Nhưng tất cả những lí do đó đều không che đậy

10

nổi ñ

kiếm chun

nổi nguyên nhân sâu xa bên trong của âm mưu xâm lược Đó |

"~ng Quốc của

khu vực Viễn Đông, đặc biệt với địch thủ cổ truyền là tự bản Anh,

(27 — 6 — 1858), Gionuiy (Rigault de Genouilly) kéo "£Ay quân xuống hợp với

thẳng tới Đà Nẵng, dàn trận từ chiều 31-8 ~ 1858 Pháp và Tây Ban Nha liên

giam giữ, giết hại hồi đó có một số người Tây Ban Nha, Tu ban Tay Ban Nha cũng nhiều lần nhòm ngó các vùng Đồ Sơn, Quảng Yên ngoài Bắc nên Nữ

hoàng Tây Ban Nha Idaben I] (Isabelle II) sẵn Sàng câu kết với Ph ấp trong cuộc

viễn chỉnh này để kiếm lợi

II KHỦNG KHOẢNG SUY VONG CỦA VƯƠNG TRIEU NGUYEN

Nam đang đi sâu vào lai đoạn khủng

mống đầu tiên của chủ nghĩa tư bản trong nước đã xuất hiện và ngày Càng mâu

thuần đối kháng với quan hệ kinh tế phong kiến bảo thủ lạc hậu bao đời thống

trị xã hội Việt Nam Nền kinh tế tiểu nông đang cần được phát triển, nhưng bị

thống nhất Cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn thắng lợi đã mở ra nhiều triển vọng cho sự phát triển của lực lượng sản

xuất theo hướng tư bản chủ nghĩa Nhưng dựa vào thế lực tư bản Pháp, Nguyễn

Ánh đã đánh thắng triều Tây Sơn

Ngay sau khi lên ngôi (1802), Nguyễn Ánh lấy niên hiệu là Gia Long và các

vua tiếp theo (Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đúc) ngày càng đi sâu vào con đường

phản động, vừa ra sức phục hồi và củng cố quan hệ sản xuất cũ, vừa cố tình bóp

nghẹt lực lượng sản xuất mới đã manh nha phát triển hồi thế kỉ XVII Mọi

chính sách chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội triểu Nguyễn ban hành đều

nhằm mục đích duy nhất là bảo vệ đặc quyền đặc lợi cho tập đoàn phong

kiến nhà Nguyễn

Bộ máy chính trị triều Nguyễn ngay từ đầu đã mang nặng tính chất quan

liêu, độc đoán Đó là một nhà nước quân chủ chuyên chế tuyệt đối, tập trung

cao độ với một chế độ chính trị lạc hậu, phản động Mọi quyền hành đều tập

trung trong tay nhà vua Vua được coi là “con trời”, “thay trời” trị dân; quyền

hành nhà vua được coi là “thần khí” thiêng liêng, vô hạn Nhà vua trong thực té

là đại địa chủ lớn nhất trong nước, có toàn quyển phung phí tài sản quốc gia

trên xương máu của nhân dân Còn quan lại trong triều và ở các địa phương hầu

hết là bọn hủ bại; chính trị thì bảo thủ, cầu an; kinh tế thì tham lam và cuồng

bạo Từ vua đến quan đều rất tự cao tự đại với mớ học thuyết Khổng, Mạnh lỗi

thời, xem trật tự phong kiến là bất di bất dịch, mãi đến lúc súng giặc nổ ầm bên

của nhà nước phong kiến và cản trở sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá

Nền kinh tế tư hữu của nông dân bị xâm phạm nghiêm trọng Ruộng đất

phần nhiều tập trung vào tay bọn quan lại, địa chủ Công điền, công thổ chỗ nào

bao chiếm, dân nghèo chỉ được những chỗ xương xẩu Nói chung nông dân

ruộng đất cày cấy làm ăn phải bỏ làng đi tha phương cầu thực là nét phổ biến

dưới triểu Nguyễn Chỉ từ năm 1802 đến năm 1806, nông dân trên 370 thôn

thuộc mấy trấn lớn ngoài Bắc đã xiêu tán đi nơi khác Đến năm 1826, lại đến

108 xã thôn thuộc 13 huyện của trấn Hải Dương xiêu tán, cộng thêm vào đó là

tô thuế rất nặng nề Đó là chưa kể tới tình trạng vỡ đê, lụt lội, mất mùa đói kém

thường xảy ra, hầu như khong nam nào không có Đê Văng Giang ở Hưng Yên

vỡ 18 năm liền, biến cả một vùng đồng bằng phì nhiêu ở Khoái Châu thành bãi

đất hoang, nhân dân vùng này từng đoàn lang thang kéo nhau đi các nơi xin ăn

Tại các vùng ở Bắc Ninh, Sơn Tây lại có nạn châu chấu phá hoại mùa mang Vì

vào Đà Nắng (1858), một trận đói ghê gớm đã xảy ra làm cho hàng chục vạn nhân dân các tỉnh Trung - Bắc Kì bị chết Đồng thời, cũng do sự bất lực của

chục vạn người

Trước tình hình bi thảm đó, để xoa dịu và ngăn ngừa dân chúng nổi dậy chống lại, phong kiến triều Nguyễn đã có một số biện pháp Minh Mạng ra lệnh

cho Nguyễn Công Trứ chiêu dân tiến hành khai hoang miền ven biển lập ra hai

Tự Đức giao cho Nguyễn Trị Phương lo liệu việc mộ dân lập ấp ở Nam Kì từ năm 1853, Nhung tat cả các biện pháp trên đều không mang lại kết quả đáng

kể vì đều xuất phát từ lợi ích của giai cấp thống trị Người nông dân sau một

phong kiến cướp đoạt Vì vậy, nạn nông dân lưu tán, nhất là đến đời Tự Đức, khi

tư bản Pháp sắp nổ súng khởi hấn, lại càng trở nên phố biến khắp cả nước và ngày càng trầm trọng hơn lên Đó là một trong những nét tiêu biểu của thời kì khủng hoảng suy vong của chế độ phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn

Trong khi nền nông nghiệp đang lâm vào tình trạng tiêu điều xơ xác như

vậy thì tình hình công thương nghiệp cũng ngày một bế tác

Chính sách của triều Nguyễn về mặt công nghiệp vô cùng phản động Phong lớn đúc súng, đóng tàu, đúc tiền, các xưởng nhỏ chuyên chế tạo đồ dùng riêng cho nhà vua, vàng vạc, gấm vóc, các Công trường xây dựng cung điện, thành quách, lăng tẩm đều do bộ Công của Triều đình quản lý, Chế độ làm VIỆC trong Các công xưởng này là chế độ “công tượng” mang nặng tính chất cưỡng bức lao động Những người thợ giỏi ở các địa phương bị bắt về đây được phiên chế

Soát nghiêm ngặt của quan lại nên rất bất mãn, không phấn khởi với Công việc Triều đình phong kiến còn giữ độc quyền ngành khai mỏ Số mỏ được khai thác từ năm 1802 đến năm 1858 là 139 mỏ, bao gồm đủ các loại Nhưng phần lớn các mỏ đều do quan lại Triều đình đứng ra khai thác, chỉ một số ít là do chủ

mỏ Hoa kiều hay Việt Nam chủ trì Phương thức sản xuất trong cả ba loại mỏ

cơ bản vẫn là lối sản xuất thủ công cá thể, với những hình thức bóc lột phong kiến mang nặng tính chất nô dịch Năng suất trong cdc công trường mỏ vì vay

thường thấp Đã thế, triều Nguyễn còn đánh thuế sản vật rất nặng vào các mỏ do

Hoa kiều hay người Việt đứng ra khai thác Nhiều phép tắc vô lí làm hạn chế sự ^^

phát triển của ngành khai mỏ, như quy định những khu vực cảm khai mỏ, giữ

độc quyền thu mua các kim loại khai thác được theo giá quy định

Các nghề thủ công trong nhân dân không có điều kiện phất triển Tại các

công xưởng thủ công, mặc dù không có một chế độ phường hội chặt chế theo

và thợ, giữa thợ cả và thợ bạn, giữa các làng chuyên nghiệp với nhau và rất

nhiều luật lệ cấm đoán của Triều đình đã làm cho sáng kiến, tài năng của người

thợ ngày càng bị bóp nghẹt Các nghề thủ công nhỏ và nghề phụ gia đình Ở

nông thôn còn bị đình đốn vì nông dân đói khổ, li tán Thủ công nghiệp hầu như

bị tê liệt

Thương nghiệp dưới triều Nguyễn sút kém một cách rõ rệt Chính sách

"trọng nông ức thương” của Triểu đình đã kìm hãm thương nghiệp Về nội

(như đồng, thiếc, chì, kẽm, nhất là lưu hoàng, diêm tiêu), vì SỢ nhân dân chế vũ

khí chống lại Mặt khác, Triều đình đặt ra nhiều luật lệ chặt chẽ để kiểm chế,

như nắm độc quyền buôn bán cả đối với một số lâm sản quý giá cướp đoạt của

đồng bào miền núi (quế, gạc hươu, sáp ong, ngà voi, gỗ quý); đánh thuế nặng

vào các mặt hàng quan trọng đến đời sống nhân dân như lúa gạo để hạn chế

không tập trung và thống nhất

Ngoại thương cũng bị Triều đình nắm độc quyền Thực hiện chính sách bế

quan toả cảng, Triều đình chỉ mở nhỏ giọt một số cửa biển cho tàu nước ngoài

lui tới buôn bán Chỉ được nhập vào những hàng hoá Triều đình cần (như sat,

chì, gang, lưu hoàng để làm súng đạn); còn xuất cảng thì cấm tàu thuyền nước

buôn bán còn bị khám xét rất kĩ để đánh thuế và định giá hàng, lại còn có thể bị

trưng dụng đi phục vụ cho các đợt công tác đột xuất của Triều đình (như chở

gạo cho quân lính, hay chuyên chở nguyên vật liệu xây dựng lãng tầm, cung

điện) Chính sách bế quan toả cảng của Triều đình đã làm cho việc buôn bán với

nước ngoài sa sút rõ rỆt Thuế cửa quan, trước cớ 60 sở, đến năm 1851 chỉ còn

21 sở; một số cảng trước kia buôn bán rất phồn thịnh, nay cũng trở nên tiêu điều

vãng vẻ |

Noi tor

đốn trầm Í thậm chí ƒ

trong các

với yêu cả

Nén ki quốc gia

Để di Nguyễn

Về dc

động nh đân tron lực lượn kha rian cho tut

Ví nước

quốc

thi h dao nhat

Nói tóm lại, nên Kinh tế — tai chính nước ta trong nửa đầu thế ki XIX đã suy

đốn trầm trọng về mọi mật nông, công, thương nghiệp Do sự bảo thủ, lạc hậu,

thậm chí phản động của triều Nguyễn, các yếu tố tư bản chủ nghĩa mới nảy sinh trong các khu vực kinh tế, đang trên đà phát triển tự nhiên và tiến bộ, phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội hồi đó, đều bị bóp nghẹt

Nền kinh tế hàng hoá vì vậy đã bị co hẹp lại Trên cơ sở đó, nền tài chính quốc gia ngày một kiệt quệ Đời sống nhân dân ngày càng cực khổ Mâu

thuẫn giữa giai cấp phong kiến thống trị với nhân dân — chủ yếu là nông dân ~

đã trở nên vô cùng gay gắt và đã bộc lộ ra ngoài một cách sâu sắc với hàng

loạt cuộc khởi nghĩa nông dân suốt cả mây đời vua triều Nguyễn Trước khi tư

bản Pháp nổ súng xâm lược, một số cuộc khởi nghĩa lớn đã bùng nổ: Phan Bá

Gia Dinh (1833): Nông Văn Vận ở Tuyên Quang (1833): Cao Bá Quát ở Bắc

cho tư bản Pháp thôn tính nước ta Để biện minh cho thủ đoạn tàn bạo trên, triều

phỏng theo bộ luật phản động của phong kiến Mãn Thanh (Trung Quốc), dưới

ý niệm trấn áp nhân dân và 81Ữ vững trật tự phong kiến tuyệt đối Cả văn học cũng được dùng để tuyên truyền cho chế độ thống trị của phong kiến Nguyễn, như Minh Mang ra 10 diéu Hud) du, Tu Ditc dién am Tháp điểu điển ca để truyền bá rộng rãi học thuyết Nho giáo, trên cơ sở đó củng cố ý thức hệ phong kiến đã bị rạn nứt

Về đối ngoại, triều Nguyễn ra sức đẩy mạnh thủ đoạn xâm lược đối với các nước láng giềng như Cao Miiên, Lào, làm cho quân lực bị tốn thất, tài chính quốc gia và tài lực nhân dân bị khánh kiệt Còn đối với các nước phương Tây thì thi hành ngày một thêm gắt gao chính sách bế quan toa cảng và cấm đạo, giết đạo Trước âm mưu xâm lược ngày càng ráo riết của bọn tư bản nước ngoài — nhất là của tử bản Pháp — phong kiến nhà Nguyễn tưởng làm như vậy là tránh

15

được nạn lớn Họ không ihấy được muốn bảo vệ độc lập dân toc, muon gift gin

đất nước trong những điều kiện quốc gia và quốc tế bấy giờ, biện pháp thích

hợp nhất là mở rộng cửa biển giao thương để duy tân xứ sở, đẩy mạnh phát triển

nông công thương trong nước, trên cơ sở đó quan tâm bồi dưỡng sức dân, sức

nước để có thể đối phó kịp thời và hiệu quả với những âm mưu xâm lược ngày

càng được đẩy mạnh của tư bản nước ngoài Trái lại, càng đóng chặt cửa Và

càng cấm đạo, giết đạo, lại càng tạo thêm lí do cho chúng nổ súng xâm lược

sớm hơn mà thôi

Rõ ràng là với những chính sách của triểu Nguyễn, nước Việt Nam đã suy

yếu về mọi mặt và trở thành miếng mổi ngon đối với các nước tư bản phương

Tây, đặc biệt đối với tư bản Pháp từ lâu đã có cơ sở bên trong nước ta nhờ sự

hoạt động ngấm ngầm và liên tục của bọn gián điệp đội lốt thương nhân và giáo

sĩ Lịch sử lúc này đã đi tới một bước ngoặt Một là triều Nguyễn bị đánh dé va

thay thế vào là một triểu đại khác tiến theo hướng mới tư bản chủ nghĩa, có kha

năng duy tân đất nước và bảo vệ nền độc lập dân tộc Hai là nước Việt Nam bị

mất vào tay tư bản Pháp để trở thành một xứ thuộc địa của chúng Thực tế lịch

sử đã cho thấy rõ khi tiếng súng xâm lược của tư bản Pháp bùng nổ, giai cấp

phong kiến Việt Nam đã phân hoá thành hai phái chủ chiến và chủ hoà, phái

chủ hoà gồm phần đông là đại phong kiến và quan lại lớn do Tự Đức đứng đầu

nhanh chóng câu kết với bọn cướp nước, làm tay sai cho chúng đàn áp và bóc

lột nhân đân cả nước Tất nhiên, khi khẳng định trách nhiệm của nhà Nguyễn

trong việc để đất nước ta rơi vào ách thống trị của thực dân Pháp vào nửa sau

thế kỉ XIX, chúng ta không hề quên những đóng góp của họ về các mặt phát

triển giáo dục, văn hoá, nghệ thuật mà một số thành tựu đến ngày nay vẫn là tài

sản quý của dân tộc

II THUC DAN PHAP PHAT DONG

CHIẾN TRANH XÂM LƯỢC VIỆT NAM

1 Từ Đà Nẵng đến Gia Định

Từ chiều 3! — 8 — 1858, liên quân Pháp — Tây đã kéo tới dàn trận tại cửa

biển Đà Nắng (Quảng Nam) Kế hoạch của địch là đánh nhanh thắng nhanh để

chiếm lấy Đà Nắng làm căn cứ bàn đạp, từ đó đánh vào nội địa, tiêu diệt sinh

16

lực của chết sức -

hàng Mô thư bud |

hết hạn

Hải của | bán đác -

Chọ mục đí

thể ra '

chung | ủng hộ đất Hết Duc

tang CL mat trí công L

phia t-

dia Cc trong”

cap tir

Phap -

bật trẻ

như g1 thêm: trong

một Ì dụng

A

cé nl Sài € tiếp bọn

ng

2-OCLE

lực của Triều đình Huế tại đây, rồi vượt đèo Hải Vận đánh thọc sâu lên Huế bóp

chết sức kháng chiến của triều Nguyễn tại chỗ và buộc Triểu đình phải đầu

hàng Mờ sáng hôm sau (ngày l — 9 ~ 1858), chúng đã cho người đưa tối hậu

thư buộc Trấn thủ Trần Hoàng phải trả lời ngay trong vòng hai giờ Không đợi

Hải của Triều đình suốt trong ngày hôm đó Tiếp sau, chúng cho quan dé bộ lên

ban dao Sơn Tra

Chon Da Nang lam muc tiéu tan cong dau tién, tu ban Pháp nhằm đạt may mục đích sau: cửa biển nơi đây tương đối sâu rộng nên tàu chiến của chúng có

thể ra vào dễ dàng; hậu phương Quảng Nam 8lầu có và đông dân có thể giúp chúng thực hiện khẩu hiệu “lấy chiến tranh nuôi chiến tranh”: trông chờ vào sự

ủng hộ của giáo dân vùng này mà bọn gián điệp đội lốt giáo sĩ hoạt động trong

đất liền đã báo cáo là khá mạnh

Được tin mất bán đảo Sơn Trà, Triều đình Huế vội phái nhiều quân tướng tới tăng cường lực lượng phòng thủ Nguyễn Tri Phương được cử làm Tổng chỉ huy mat tran Quang Nam dé lo việc chống giặc, Nhưng ông không chủ động tấn công tiêu diệt địch mà chỉ huy động quân dân đắp luỹ chạy dài từ bờ biển vào

cấp tin tức Chiến thuật này không phải không có hiệu quả Mãy lần liên quân Pháp - Tây Ban Nha tìm cách đánh sâu vào đều bị quan quân Triều đình đánh

như giãm chân tại chỗ Trong lúc đó thì khó khăn của chúng mỗi ngày một tăng thêm: do không hợp khí hậu nên binh lính địch bị ốm đau và chết khá nhiều, trong khi thuốc men lại thiếu: tiếp tế thực phẩm cho quân lính rất khó khăn Tiến lui đều khó, cuối Cùng tướng giặc Giơnuiy quyết định chị để lại ở Đà Nẵng một lực lượng quân sự nhỏ bé để cầm chân quân đội Triều đình, còn lại thì lợi dụng mùa gió bấc kéo vào đánh Gia Dinh (2 — 1859),

Âm mưu của địch lần này kéo vào đánh Gia Định so với lúc đánh Đà Nẵng

có nhiều điểm khác Chúng muốn cắt đứt đường tiếp tế bằng cách đánh chiếm

tiếp viện của Triều đình Huế mà chúng đã được biết là không phải yếu kém như

ngược lên đánh chiếm luôn Cao Miên Hơn nữa, lúc này tư bản Pháp cần phải

2-DCLSVIET NAM.T2

| 7

hành động gấp vì ¡ư bản Anh sau khi chiếm Xingapo và Hương ong Cảng cũng đang

ngấp nghé chiếm Sài Gòn để nối liền hai cửa biến quan trọng trên

Ngày mồng 9 — 2 — 1859, hạm đội Pháp đã tập trung đây đủ ở Vũng Tàu

nhiệm vụ bảo vệ đường thuy vào Gia Định Sau đó, tàu chiến giặc ngược sông

Cân Giờ vừa tiến vừa bấn phá các đồn hai bên bờ Tàu Pháp tiến rất chậm, từ

cửa Cần Giờ vào đến gần thành Gia Định (tức Sài Gòn) phải mất 6 ngày, vì vấp

phải sức chống cự khá quyết liệt của quan quân Triều đình đóng tại các đồn trên

bờ và nhiều đập cản giữa lòng sông Sáng ngày 16, dich đổ bộ chiếm được hai

pháo đài bảo vệ trực tiếp thành Gia Định và cho tàu ngược sông Bến Nghé vào

đậu sát ngay trước mặt thành Sáng ngày 17, tàu chiến địch tập trung hoa luc

trong thành nhiều súng các loại và lương thực Chiếm được thành Gia Định,

phá thành, rồi rút quân xuống đóng dưới tàu đậu giữa sông để khỏi bị quân ta

tập kích Sau đó, chúng chỉ để lại một số ít quân ở Gia Định, còn lại thì cấp tốc

kéo ra tiếp viện cho số quân Pháp đóng lại ở mặt trận Đà Nẵng, lúc đó đang có

nguy cơ bị quân ta tiêu diệt

Ba tới Đà Nắng để củng cố tỉnh thần quân lính, Giơnuiy quyết định mở cuộc

tấn công lớn ngày mồng 8 — 5 ~ 1859 Cùng lúc, quân Pháp đánh vào các đồn

Điện Hải, Phúc Ninh, Thạch Giản, rồi tiến sâu vào nội địa, buộc quân Triều

đình phải lui về cố thủ phía sau Nhưng chúng đã bị tổn thất nặng, nên sau đó

rất khốn đốn Từ tháng 4 ~ 1859, tư bản Pháp bị vướng vào cuộc chiến tranh với

khong thé tiép vién nhiéu cho doi quan xam lược Việt Nam Mâu thuẫn Ảnh ~

Pháp lúc này cũng trở nên gay gắt, chiến tranh có thể bùng nổ giữa hai nước

Trong tình thế khó khăn đó, Chính phủ Pháp buộc phải ra lệnh cho Gionuly

nghị hoà với Triều đình Huế

Để có áp lực với Triều đình Huế, Giơnuiy đã cho tàu chiến bắn phá các

pháo đài, thuyền buôn, tàu chiến của ta đọc theo bờ biển các tỉnh Bình Định,

Quảng Bình, Quảng Trị Nhưng do thái độ không dứt khoát của Triều đình,

nghi kho

sang thas

Gionuly làm chủ '

chúng lạ

bại trong đến cuối

Năng đã

Tại C

Triéu di

lan nay Triéu di dong xv chùa KÌ lớn quâ

(Trung

Sau phong Ì

nhiều ¢ trực tiế

về Ga Hoa

Nghé 1 thuyér

nghị không thành Giơnuiy bị gọi về Pháp và Đô đốc Pagiơ (Page) được cử

sang thay Sang tới nơi, lúc đầu Pagiơ táo bạo thí nghiệm lại kế hoạch cũ của

Giơnuiy trước kia là đốc lực lượng đánh mạnh vào phía bác vịnh Đà Nắng để

làm chủ con đường đèo Hải Vân, rồi đánh thẳng vào Huế Nhưng một lần nữa,

chúng lại bị đánh bại, số quân lính bị chết và bị thương lên tới 300 người Thất

bai trong âm mưu đánh vào Huế, Pagiơ quyết định rút dần quân vào Gia Định,

đến cuối tháng 3 — 1860, toàn bộ quân Pháp sau 19 tháng chiếm đóng Đà Nắng đã rút hết về Gia Định

Tại Gia Định, Pagiơ một mặt chủ động đưa ra các điều khoản nghị hoà với Triều đình Huế, mặt khác vẫn ráo riết chuẩn bị để thời cơ tới là nổ súng Nhưng

lần này cũng như lần trước, cuộc nghị hoà đã thất bại vì thái độ cố chấp của

Triều đình Trong khi đó, giặc Pháp ở Gia Định ra sức mở rộng phạm vi chiếm

đóng xung quanh thành, đánh chiếm Chợ Lớn, lập một phòng tuyến kéo dài từ

chùa Khải Tường (gần Trường Thi) tới chùa Cay Mai (7— 1860) Sau đó, phần lớn quân Pháp trên mặt trận Gia Định lại bị điều động sang mặt trận Hoa Bắc (Trung Quốc)

Sau khi đã liên minh cùng với các nước tư bản Âu - Mĩ dùng vũ lực buộc

phong kiến Trung Quốc phải kí Điều ước Bắc Kinh (25 - 10 — 1860), mở thêm nhiều cửa biển, dành thêm nhiều thị trường cho các thế lực tư bản nước ngoài trực tiếp xâm nhập Trung Quốc, tư bản Pháp đem toàn bộ hải quân ở Viễn Đông

về Gia Định để xúc tiến việc xâm chiếm Nam Kì, để từ đó thôn tính Miên, Lào,

Hoa Nam (Trung Quốc) Đạo quân xâm lược của địch tập trung trên sông Bến

Nghé ngày mồng 7 - 2 — 1861 đã lên tới trên 4.000 người với gần 50 chiến thuyền các loại Đô đốc Sácne (Charner) được Chính phủ Pháp giao cho toàn

quyền tuyên chiến và kí hoà ước với Việt Nam Lực lượng của Triều đình Huế ở Gia Định do Nguyễn Trị Phương chỉ huy hầu hết tập trung trong Đại đồn Phú Thọ (Chí Hoà), được xây dựng gấp rút để chặn đường tiến của địch

4 giờ sáng ngày 24 - 2 — 1861, giặc Pháp bát đầu nổ súng công kích Đại đồn Chúng tiến quân rất chậm, phần vì hoả lực khá mạnh của quan quân Triều đình từ trong thành bắn ra, phần vì vấp phải hệ thống hào luỹ bảo vệ mặt ngoài thành Cuộc chiến đấu diễn ra khá ác liệt suốt trong hai ngày liền Cuối cùng, Nguyén Tri Phuong ra lệnh bỏ thành chạy về đồn Thuận Kiều ở sau lưng Dai đồn để cố thủ Nhưng ngày 28, địch tấn công chiếm luôn đồn Thuận Kiểu, quan quân Triều đình phải lui về Biên Hoà Sau đó, giặc Pháp thừa thắng mở rộng

19

Hoà (16 — 12 — 1861), Vinh Long (23 ~ 3~ 1862)

Trước sức tấn công ô ạt của tư bản Pháp, ngay từ đầu, giai cấp phong kiến

cầm quyền có trách nhiệm bảo vệ độc lập đân tộc đã tỏ ra hèn nhát và bất lực,

trong nội bộ đã sớm có sự phân hóa: phái chủ chiến và phái chủ hoà

Cùng đứng trên lập trường giai cấp phong kiến thống trị, hai phái trên có

cách giải quyết mâu thuẫn dân tộc khác nhau Phái chủ chiến muốn dựa vào

phong kiến Trung Quốc để đánh đuổi bọn cướp nước xa lạ mà họ gọi là bạch

quỷ (quỷ trắng), hay dương quỷ (quỷ ngoài biển) Tiêu biểu cho phái này có

phái “công thủ” gồm Tô Linh, Phan Hữu Nghi, Trần Văn VI, Lê Hiến Hữu,

Nguyễn Đăng Điều, Hồ Sĩ Tuấn chủ trương “phải giữ và đánh, thủ để công và

công để thủ, rồi quét sạch địch” Phái chủ hoà với các lập luận khác thường như

“chiến không bằng hoà”, “thủ để hoà”, “chống giặc duy thủ là hơn” bị phái thứ

nhất kịch liệt lên án: '“Trăm sự giáo quyệt đều do một chữ hoà mà ra cả”

Tiếng súng của giặc đã nổ ầm bên tai mà Triều đình còn bận bàn cãi, nghị

luận lung tung, kẻ hoà, người đánh, trên dưới không nhất trí, đánh hoà không

ngã ngũ Nhưng tựu trung, ý kiến được nhiều người tán thành là chủ hoà Điều

đó khẳng định một thực tế là ngay từ đầu, đại bộ phận hàng ngũ phong kiến

cầm quyền đã mang nặng tư tưởng thất bại chủ nghĩa, đã có tư tưởng SỢ giặc

Trong thời kì đầu, vì quyền lợi giai cấp Dị trực tiếp đụng chạm, nên họ có phản

ứng lại Nhưng vì bất đắc di phải chống cự lại quân thù nên sức chống cự rất

hạn chế, để rồi đầu hàng từng bước trước kẻ thù, cuối cùng dâng toàn vẹn lãnh

thổ cho chúng

Chính tư tưởng bạc nhược này đã làm cho quan quân Triều đình bỏ lỡ nhiều

cơ hội đánh thắng quân thù Trước sau, Pháp không hể bị tấn công mạnh nên

thành cuộc xâm lược Tháng 9 — 1858, khi liên quân Pháp — Tay Ban Nha đổ bộ

đánh chiếm Đà Năng, định mở đường đèo Hải Vân lên kinh thành, hết Trần

Hoàng đến Lê Đình Lý, Phạm Khác Thận, Chu Phúc Minh và cuối cùng cả

danh tướng Nguyễn Trị Phương đều “án binh bất động”, chỉ chủ trương bao vây

địch ngoài mé biển, nếu địch đánh vào mới chống lại, còn không hề chủ động

tấn công địch lần nào Pháp đánh rát ở Đà Nẵng mà trên mặt trận duy nhất sát

thiếu quyết tâm tiêu diệt địch của Triều đình

20

Cần Nang k ctla tut |

Lầ

bắn p

chịu † chết 1 1.00

nam

VÌ SỢ dau t

Cần nói rằng những điều kiện phòng thủ và tấn công địch trên mặt trận Đà

Nang không phải ít Ngay từ nam 1857, trước sự nhòm ngó ngày càng lộ liễu của tư bản Pháp, Đà Nẵng đã được tăng cường phòng thủ, số đại bác tăng gấp 3 lần, đồn lũy được củng cố lại, giữa lòng sông đắp cản để ngăn chặn tàu địch,

luôn luôn có trên dưới 3.000 quân thường trực Đó là chưa kể tới số dân quân rất

đông, sẵn sàng phối hợp với quân đội Triều đình tiêu diệt địch Đã thế, lúc này địch cũng gặp rất nhiều khó khăn về quân số và tàu chiến thiếu hụt vì vướng vào cuộc chiến tranh ở ltalia từ năm 1859 Chính tướng giặc Giơnuiy phải nhận rằng: “Nếu họ (Triều đình Huế) đánh mạnh thì họ đã đánh bại chúng tôi lâu rồi” Triều đình đã bỏ mất thời cơ thuận lợi để chiến thắng quân thù! Kết quả là sau 5 tháng bị sa lầy trên mặt trận Da Năng, vừa bị tiêu hao trong chiến đấu, vừa bị chết vì bệnh tật khá nhiều, lại thiếu thốn về lương thực và thuốc men, quân giặc vẫn có thể yên ổn đóng tại Đà Nẵng cho đến tháng 2 — 1860 mới rút toàn bộ vào Gia Định mở mặt trận mới

Lân này, giặc Pháp đã táo bạo cho tàu chiến ngược sông đi sâu vào nội địa bắn phá bừa bãi và tấn công chiếm thành Gia Định Các quan lại Triều đình chịu trách nhiệm ở đây đã không có những hành động cứng rắn kịp thời để bóp chết ngay từ đầu ý chí xâm lãng của địch Mặc dù thành Gia Định lúc đó có

1.000 quân, với đủ khí giới và lương thực cho l vạn quân đóng giữ trong một năm, nhưng quân Triều đình chỉ chống đỡ vài trận, rồi bỏ thành chạy dài Sau đó,

vì sợ bị Triều đình trừng phạt, Vũ Duy Ninh thắt cổ chết đề trốn trách nhiệm, mở đầu một chuỗi tự sát của bọn bầy tôi bất lực của một Triều đình Suy tàn

Quân giặc lo sợ vì vấp phải sức chiến đấu quyết liệt của nghĩa quân Họ tự

động ngày đêm bám sát địch để tiêu diệt, nên chúng không dám đóng quân trên

bộ mà phải rút xuống tàu đậu giữa sông rộng, chỉ đóng một đồn nhỏ trên bờ sông Trong khi đó, tướng lĩnh Triều đình vẫn ngồi yên không dám hành động Lúc này, phần lớn quân Pháp đã tiếp viện cho số quân đang bị khốn đốn ở Đà Nẵng, số khác bị vướng vào chiến tranh trên đất Italia (4 = 1859), hạm đội liên minh Anh - Pháp bị Trung Quốc đánh bại trên sông Bạch Hà Số quân địch ở Gia Định chỉ có dưới 1.000 người dàn mỏng trên một phòng tuyến dài hơn 10 cây số, nhưng Triều đình vẫn không bay biết gì về tình hình địch, cứ một mực

bao vây, vừa bao vây vừa thương thuyết, tuyệt nhiên không hề có một lần nào

chủ động tấn công địch Nguyễn Tri Phương từ lúc vào làm Tổng thống quân vụ

đại thần phụ trách mặt trận Gia Định (3 — 1860) cũng chỉ biết đôn đốc quân dân

hết đào hầm lại đắp lũy để bao vây dịch mé ngoài, thực hiện triệt để chiến

thuật “án binh bất động”, không đánh và cũng không hoà Hậu quả là hàng

tiêu cho đại bác giặc

Tai hại hơn nữa, chính tình trạng trên dưới ý kiến không thống nhất, nội bộ

giai cấp phong kiến thống trị phân hóa phức tạp nên Triều đình bỏ lỡ nhiều địp

xong, hết Giơnuiy (7 ~ 1859), đến Pagio (3 — 1860) déu muon nghi hoa Cac

điều khoản chúng đưa ra như hai nước Pháp ~ Nam giao hảo lâu dài, khoan xá

do thông thương, tự do giảng đạo, lập lãnh sự và cửa hàng Ở các bến cảng, và

đặc biệt là điểu khoản cuối cùng “kƒ hoà ước xong là Pháp lập tức rút chiến

thuyền khỏi Gia Định” xét ra không phải là quá đáng, tình hình thực tế của

chúng lúc đó không cho phép đòi hỏi nhiều

Trong tình hình đó, Triều đình đúng ra là phải tranh thủ thời cơ hoà hoãn để

chỉnh đốn đội ngũ, bồi dưỡng lực lượng tiếp tục kháng chiến về sau Nhưng

Triều đình không thấy đâu là điều nhượng bộ tạm thời trước mắt, đâu là quyền

kí kết Kết quả là cuộc điều đình thất bại, trong lúc tình trạng không đánh

không hoà cứ kéo dài có lợi cho địch Đến khi Pháp kí xong Điều ước Bắc Kinh

(1860), những khó khăn lúng túng đã qua, chúng liền mở rộng cuộc xâm lược

chuỗi thất bại Cuối cùng, để cứu văn quyền lợi của giai cấp, đứng trước nguy

phản bội quyền lợi của nhân dân, của đân tộc bằng việc vội vã kí hàng ước ngày

mồng 5 — 6 — 1862, nhượng đứt ba tỉnh miền Đông Nam Kì cho giặc Pháp

đúng vào lúc phong trào kháng chiến trong nhân dân miền Nam đang lên

mạnh, buộc Pháp thấy rằng “cần phải chính phục lại những tỉnh đã chỉnh

phục rồi”

Trong khi Triểu đình hoang mang dao động, chống cự một cách yếu ot, đầu

hàng từng bước và cuối cùng cắt đất dâng cho giặc thì nhân dân cả nước đã

ngay từ đầu sôi nổi chống giặc Ý nghĩ của quần chúng rất đơn giản và đúng

chưa đến thì phải chủ động tìm chúng mà đánh Ngay từ những ngày đầu, chúng

ta đã thấy bên cạnh quân đội chính quy còn có đông đảo dân quân “gồm tất cả

những ai không đau ốm và không tàn tật” Với lực lượng đó, nếu Triều đình

quyết ta

học Pha gdm 10%

Quang

quan Pt chién di Trên Vĩnh di

và Đào

về bán Tiêt

quân d

động t động t đất lids

Ngi

phía € cách - 5.000

đấm

186 các dick

(

kha

gồm toàn nho sĩ khỏe mạnh xin đi từ ngoài Bắc vào bổ sung cho quân thứ

Quảng Nam, xin mãi mới được chuẩn y;¡ nhưng khi vào đến kinh đỏ Huế thì

quân Pháp đã rút khỏi Đà Nẵng, họ liền xin được hành quân tiếp vào Gia Định chiến đấu, Triều đình ra lệnh bắt phải trở vẻ Bắc

Trên mật trận Đà Nẵng, vào tháng 5 ~ 1859, đội nghĩa quân của Phạm Gia

Vĩnh đã phối hợp chặt chẽ với đội quân của Triều đình do Nguyễn Song Thanh

và Đào Trí chỉ huy để đánh bại cuộc tấn công của giặc, buộc chúng phải chạy

về bán đảo Sơn Trà

Trên mật trận Gia Định, quân địch không đánh lan rong ra duoc mac di

quân đội chính quy của Triều đình ở đây không quá vài ngàn và không chủ

tìm giặc để đánh Nhân dân địa phương với lòng sôi sục căm thù đã tự

tổ chức thành đội ngũ để đánh địch ngay từ khi chúng mới đặt chân lên

giặc, yếm hộ cho các cánh quân Triều đình rút lui, khỏi bị tiêu diệt Đồng thời,

“

at

Đ

nhân dân Gia Định còn tự tay thiêu huỷ nhà cửa, rời đi nơi khác Chính giặc

Pháp phải thừa nhận “chiều nào ở thành phố cũng có những đám cháy” Cùng với sức chiến đấu của đồng bào Gia Định, khắp lục tỉnh, nhân dân nhiệt liệt ứng

nghia mộ binh

Đêm mồng 3 rạng mồng 4 — 7 — 1860, một đội nghĩa dũng 6.000 người do

Dương Bình Tâm cầm đầu đã xung phong đánh Chợ Rẫy, vị trí quan trọng nhất của địch trên phòng tuyến của chúng từ chùa Cây Mai đến Trường Thi Nghĩa

quân đã phục kích đâm chết tên Đại úy Bácbê (Barbe) gần Trường Thị, đánh dam tàu chiến địch Primôghê (Primauguet) đậu trên sông Đồng Nai đầu năm

1861 Quan Phap còn chép lai rằng, dân dũng đêm đêm tìm cách VƯỢT qua giữa

các đồn địch đóng quanh thành Gia Định để lọt vào nội thành, tía dần từng tên địch đốt cháy cơ sở định trại của giặc, làm cho chúng hoang mang lo sợ

Giặc Pháp từ Gia Định đánh chiếm rộng ra các tỉnh lân cận, phong trào kháng chiến của nhân dân Nam Kì còn phát triển mạnh hơn nhiều, chúng càng

t2 Gà

vào sâu trong nội địa càng phải trả giá đất hơn Dưới sự lãnh đạo của các văn

: Điển hình có cuộc nổi dậy của Trương Dinh, Đỗ Trinh Thoại, Nguyên

| Thông, Phan Văn Đạt, Hồ Huân Nghiệp, Trà Quý Bình, Trịnh Quang Nghị, Lưu

| Tuấn Thiện, Lê Cao Dõng, Nguyễn Thành Ý ở Gò Công, Gia Định, Chợ Lớn,

Mười từ năm: 1865 đến năm 1866; Nguyễn Trung Trực ở Tan An và Rạch Giá từ

ong Phap 1 nhu Dé Quang, Au Duong Lan, Tran Xuan Hoà, Nguyên Hữu

ăn Trị, phối hợp tác chiến với nghĩa quân Trương Định

4 ay cia Truong Dinh là phong trào lớn nhất lúc đó Trương Định

ä đấu rất sớm trên mật trận Gia Định Ngay sau khi Pháp chiếm thành

¡a Định (17— 2— 1859), ông đã đưa đội nghĩa quân của ông gồm toàn nông

đân đồn điển dưới quyền lên đóng tại đồn Thuận Kiều, phối hợp cùng quân đội

chính quy của Triểu đình xung phong đánh giặc Trong các lần giao tranh với

quân thù, Trương Định đã chiến đấu rất anh dũng nên được bình lính dưới

quyền và nhân dân tin cậy đi theo rất đông Nhận định về ông giặc Pháp đã phải

thừa nhận rằng nếu quan lại Triều đình không tìm cách hạn chế ông mà để ông

hoạt động được tự do hơn thì chúng còn bị thiệt hại nhiều hơn nữa và có thể bị

thua rồi

Khi Nguyễn Tri Phương được điều động từ mặt trận Đà Nắng vào phụ trách

mặt trận Gia Định (3 — 1860), Trương Định đã chủ động đem quân của mình tới

phối hợp tác chiến với đội quân chính quy của Nguyễn Tri Phuong Phong

tuyến Chí Hoà bị vỡ và Đại đồn thất thủ (2-1861), quân đội chính quy của Triều

đình bỏ chạy tấn loạn, ông liền điều động đội nghĩa quân của ông về hoạt động

ở Gò Công thuộc huyện Tân Hoà (Gia Định), quyết tâm chiến đấu lâu dài

Trong thời gian đầu, lợi dụng địch còn phải lo đối phó ở nhiều nơi, Trương Định

đã nhanh chóng phát triển thế lực, chiêu mộ thêm binh sĩ, dồn lương, đúc súng

và đánh thắng nhiều trận Địa bàn hoạt động của nghĩa quân không những ở Gò

Cong, Tan An, Mi Tho ma bao gồm cả vùng Chợ Lớn, Gia Định, lan rộng ra hai

bên nhánh sông Vàm Cỏ, từ Biển Đông lên tới biên giới nước Cao Miên, kiêm

lĩnh hay liên lạc với hầu hết những người cầm đầu các toán nghĩa quân khác hồi

đó, như Đô Trinh Thoại, Phan Văn Đạt, Lê Cao Dõng, Trần Xuân Hoà, Nguyễn

Trung Trực, Võ Duy Dương Nhà thơ mù yêu nước Nguyễn Đình Chiểu cũng

24

làm qu nước €

Định È Phd

thêm n

khởi nị Sai Goi Nam K

các qui như: G

phóng

Tra (ttre Gi

Dé Tr Trươn‡

nhận: tinh th tới Cu

đã đối Nhật ˆ

2

miền

Ch như v Nguy: 5-6 ude V

chỗ y

vũ kh

tiêu €

nước chống Pháp cũng tìm đến nương tựa nghĩa quân, như Tuần phủ Gia Định Đồ Quang

Phối hợp với phong trào chung, cuộc khởi nghĩa của Trương Định ngày càng

thêm mạnh Trong năm 1862, phong trào dâng cao khắp nơi, gần như “tổng

khởi nghĩa” Giặc Pháp buộc phải thừa nhận chỉ trừ vùng ngoại ô trực tiếp của sai Gòn tương đối yên ổn, còn thì một cuộc tổng khởi nghĩa đang lan tràn khắp

Nam Kì, lôi cuốn tuyệt đại bộ phận nhân dân tham gia Đến tháng 3 — 1862,

chúng đã phải rút khỏi nhiều đồn vì sợ bị nghĩa quân tập kích tiêu diệt Phần lớn

các quận, huyện và thị trấn quan trọng thuộc hai tỉnh Gia Định và Định Tường

như: Gd Cong, Tan An, Rach Gam, Cai Lậy, Chợ Gạo, Bến Lức đều được giải phóng Địch chỉ còn giữ mấy tỉnh thành và một số ít đồn bị cô lập nên rất hoang

mang lo sợ Ngược lại đân tâm sĩ khí lên rất cao

Trận đánh lớn nhất trong thời gian này là trận tấn công vào căn cứ Quy Sơn (tức Gò Rùa, cách Gò Công vài cây số) vào đêm 2l, rạng sáng 22 — 6 — 1861 do

Đỗ Trinh Thoại chỉ huy, có sự phối hợp tác chiến chặt chế của nghĩa quân Trương Định Tuy không chiếm được cứ điểm, Đỗ Trinh Thoại và nhiều người

khác bị hi sinh, nhưng nghĩa quân đã anh đũng chiến đấu buộc địch phải xác: nhận: “Bây giờ phải mo mắt ra trước một sự thật hiển nhiên là người Việt có

tinh thần tự chủ và quyết tâm giữ gìn độc lập dân tộc” Đồng thời cũng phải kể tới cuộc phối hợp tài tình của toán nghĩa quân do Nguyễn Trung Trực chỉ huy

đã đốt cháy và đánh chìm tàu chiến Étpêrăng (Espérance) của Pháp trên sông

vũ khí Hơn nữa, triều Nguyễn muốn bắt tay với Pháp để có thể đồn lực lượng

tiêu điệt các phong trào đấu tranh rầm rộ của nông dân ngoài Bắc

25

Về phía địch, mặc dù đang đánh thắng và chiếm đất, chúng nhận thấy nghị

hoà sớm ngày nào là có lợi ngày ấy Thực tế trên chiến trường Nam Kì chúng

không đủ binh lực để chiếm rộng ra và bình định các nơi đã chiếm được Dư

luận nước Pháp lúc đó đối với việc xâm chiếm Việt Nam cũng chưa nhất trí,

một số người chủ trương nên chú ý đến các vùng Cận Đông và châu Mĩ mà họ

cho là gần gũi và để ăn hơn Đã thế, chính lúc này, một lực lượng quân sự lớn

của Pháp lại đang bị sa lẩy trên chiến trường Mêhicô và có nguy cơ bị tiêu diệt

Trong những điều kiện cụ thể như vậy, thực dân Pháp chỉ mong sớm kí kết được

hoà ước với Triều đình Huế để vừa giữ nguyên được các vùng đất đã chiếm, vừa

có thời gian chuẩn bị mở rộng phạm vị chiếm đóng khi có điều kiện

Cuộc nghị hoà tiến hành rất nhanh chóng Ngày mồng 5 — 5 — 1862, phai

viên của tướng giặc Bôna (Bonard) mới đem thư nghị hoà ra Huế thì đến ngày

Sài Gòn Hai phái viên của Triều đình là Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp

đều là những phần tử chủ hoà nên hoàn toàn bưng tai bit mắt trước những khó

khăn do phong trào kháng chiến của nhân dân ta cũng như của nhân dân

Mêhicô đang gây cho Pháp và đã hạ bút kí bản hoà ước ngày mồng 5 — 6 —

1862 gồm 12 điều khoản, trong đó có những điều khoản sau: nhượng ba tỉnh

miền Đông Nam Kì (Gia Định, Biên Hoà, Định Tường) cho thực dân Pháp; mở

rộng các cửa biển Đà Nẵng, Ba Lạt, Quảng Yên cho tàu bè Pháp tự do thông

thương; nộp tiền bồi thường chiến phí là 20 triệu quan (ước tính đến 280 vạn

lạng bạc)

Hoà ước kí kết xong, thực dân Pháp vội cho các thuyền máy hối hả truyền tin

đó đi các nơi, nhất là ở các nơi đang bị nghĩa quân uy hiếp nghiêm trọng, tưởng

rằng nghĩa quân các nơi sẽ ngoan ngoãn thi hành lệnh của Triều đình hạ khí

giới, giải tán về làng làm ăn Nhưng trái với mong muốn của chúng, nghĩa quân

đã bắn vào các thuyền máy để biểu thị mối căm phân lớn lao của họ đối với bản

hàng ước Các toán nghĩa quân đã không chịu công nhận chính quyền mới của

thực dân Pháp Họ không chịu rời sang ba tỉnh miền Tây còn thuộc Triều đình

mà cương quyết ở lại bám đất, bám dân tiến hành cuộc kháng chiến ngay trong

lòng địch Đặc biệt, phong trào “t1 địa” của văn thân, sĩ phu miền Đông bỏ “đất

bạch quỷ” mới bị Pháp chiếm rời sang ba tỉnh miền Tây còn là đất tự do Nhà

thơ Nguyễn Đình Chiểu tuy hai mắt bị mù vẫn tham gia phong trào này Còn

Triều đình phong kiến, sau khi kí hoà ước đã vội phái Phan Thanh Giản vào

phụ trách công việc các tỉnh còn lại Theo lời yêu cầu của thực dân Pháp,

26

oO han cho F

bai b

o An chuộ lần n

i an ca i ha khí giới, nệ ing dan

dc ‘ afl] jan :

‘

r a a : O

chie tank een

chưa nhất trí pes pe aa khác hai lần hạ

`

chưa nhất i, bãi binh, mat

ân viết thư vừa mua

lê al cang iam

trong & bay khắp nơi, càng tăng thêm tin tưởng cho đồng bào bao ae ing ,

Tân Thành Để rèn thêm vũ khí giết giặc, các lò rèn đã hoại động suot ngây

đêm Mật khác, Trương Định còn liên lạc cả với một số nhà buôn Hoa kiêu đề

mua súng đạn nước ngoài Đó là chưa kể tới căn cứ Giao Loan được xây dựng

sát tỉnh Bình Thuận miền Trung để dựa vào miền Trung mà tổ chức việc đúc

súng ống Quy mô của nghĩa quân lúc đó vì vậy khá lớn

Giặc Pháp thừa biết rằng đầu não của phong trào kháng chiến là ở căn cứ

Tân Hoà (Gò Công), muốn bình định được Nam Kì không thể không chiếm lấy

can cứ đó Cho nên, sau khi nhận được thêm viện binh vào đầu năm 1863,

chúng đã mở cuộc tấn công lớn vào căn cứ Tân Hoà Cuộc tấn công từ bốn phía

bat dau tir Sáng ngày 25 — 2 Nghĩa quân đã anh dũng chiến đấu suốt ba ngày

liền Nhưng sau khi hai viên tướng Đặng Kim Chung và Lưu Bảo Đường bị

trúng đạn chết, họ đã phải rút khỏi căn cứ để bảo toàn lực lượng Địch chiếm

được Tân Hoà ngày 28 — 2 Trương Định rút quân vẻ lập căn cứ mới ở Phước

Lộc, kiểm soát các tỉnh Biên Hoà, Thủ Dầu Một, Tây Ninh, Đồng Tháp Mười và

các vùng bưng giữa Sài Gòn ~ Trang Bang, Vam Cé Đông, tức vùng bưng Tầm

Lạc, tổng Cầu An Hạ

Sau khi mất căn cứ Gò Công, Trương Định vẫn không ngừng hoạt động ở

khắp mọi nơi, có khi ngay ca 0 ngoai ô Sài Gòn Nghĩa quân thường lọt vào các

thành phố bị tạm chiếm để dán bố cáo có đóng đấu đồng của Bình Tây Đại

nguyên soái Đồng bào các xã chuyền tay nhau đọc các bản hịch kêu gọi chống

Pháp của Trương Định, Giặc Pháp và tay sai biết rõ Trương Định còn hoạt động

thì chúng chưa thể ngồi yên được, nên đến ngày 25 ~ 9 1863, chúng lại mở

đợt tấn công mới Lúc này, Trương Định đang đóng quân ở Lý Nhân Khi địch

kéo tới, nghĩa quân vừa chống trả lại vừa đời về căn cứ Tân Phước có địa thế

hiểm yếu, căn cứ này nằm gần ven sông Soài Rạp, nơi hai con sông Vàm Cỏ

gap sông Đồng Nai và sông Bến Nghé Lúc này, dưới quyền Trương Định còn

hơn | van quân, ông đang ráo riết chuẩn bị đánh úp, thu phục lại Tân Hoà

Nhưng giặc Pháp có tay sai là Huỳnh Công Tấn (đội Tấn) — tên này trước theo

Trương Định cùng các tùy tướng tại Tân Phước Trong cuộc đấu súng quyết liệt

vào hứng sáng ngày 20 — § ~ 1864, Trương Định đã cùng các chiến sĩ của Ông

chiến đấu vô cùng anh dũng, Nhưng không may, ông bị trúng đạn gẫy xương

sống Không muốn để giặc bắt, ông đã rút gươm tự sát

Chủ tướng Trương Định hi sinh, phong trào kháng chiến của đồng bào Nam

Kì gặp khó khăn hơn nhiều Một số nghĩa quân đã rút lên Đồng Tháp Mười lập

Căn cứ trong vùng rừng thưa cỏ rậm đầy nước, mộ thêm binh, trữ thêm lương,

28

rèn thêm gươm giáo, tích thêm súng dan và thường lừa lúc giặc sơ hở, kéo ra

đánh các vùng nhu Mi Tho, Tan An, Chợ Lớn, Một số kéo về bổ sung cho căn

cứ Giao Loan giữa Bà Rịa và Bình Thuận Một số khác hợp lại dưới lá cờ của

Nguyễn Huân hoạt động trong các vùng Gò Công, Tân An, Chợ Gao, Bình

Dương, hay của Võ Duy Dương hoạt động ở Đồng Tháp Mười, Con trai của Trương Định là Trương Quyền, mặc dù còn trẻ tuổi, cũng tiếp nối chí hướng của

cha, kéo một toán nghĩa quân lên Tây Ninh, phối hợp chặt chẽ với đồng bào Khơme và đồng bào Thượng để xây dựng cơ sở kháng chiến lâu dài trên mot dia bàn rộng lớn từ Sài Gòn đến Uđông — cé đô nước Miên

Sau khi hoà ước nhục nhã ngày 5 — 6 ~ 1862 được kí kết, làn sóng phản đối

dâng lên rất cao trong nhân dân, hàng loạt các cuộc khởi nghĩa bùng nổ, trong

khi Triều đình nhà Nguyễn đã ngoan ngoãn thi hành các điều khoản đã kí kết,

mặc đù hoà ước đó chưa được Chính phủ Pháp phê chuẩn

Tháng 12 — 1862, Triều đình đã y hẹn trả năm đầu chiến phí, đồng thời cũng

vào khoảng cuối năm đó, lại gửi thư vào Sài Gòn đề nghị với Pháp cho chuộc lại

ba tỉnh mới mất Nhưng thái độ của Pháp là dứt khoát phải chiếm đứt ba tỉnh làm bàn đạp mở rộng chiếm đóng về sau Cho nên, sau khi hoà ước được Chính phủ Pháp phê chuẩn, tháng 4 — 1863, Bôna đã ra ngay Huế buộc Tự Đức phải kí chuẩn y hoà ước Để xoa dịu phong trào chống Pháp lên mạnh trong nhân dân

và cũng để mua chuộc vua quan Triều đình Huế, Pháp giao trả thành Vĩnh Long cho Triéu dinh (25 — 5 ~ 1863)

Tháng 6 - 1863, Triều đình Huế cử phái bộ do Phan Thanh Giản cầm đầu sang Pháp với nhiệm vu xin sửa lại hoà ước 1862 và chuộc lại ba tỉnh miền

Đông Nam Kì Phái đoàn sang đến Pháp vào lúc tình hình rất thuận lợi để

thương thuyết: nước Pháp đang bị thua to ở Mêhicô, dư luận nước Pháp phản đối các cuộc viễn chinh vừa tốn kém vừa nguy hiểm và sắn sàng điều đình với Triều đình Huế với những điều khoản mới Nhưng phần do thái độ của phái đoàn thiếu tự tin và cứng rắn, phần do sự phá hoại của cánh thực dân hiếu

chiến, cuộc điều đình cuối cùng thất bại Hoà ước (5 — 6 1862) vẫn được thi hành và việc xin chuộc lại ba tỉnh không thành Không những vậy, thực dân

Pháp còn chuẩn bị ráo riết để khi có thời cơ, đánh chiếm luôn cả ba tỉnh miền

Tây Nam Kì

Thất bại thảm hại trong đường lối ngoại giao, nhưng Triều đình nhà Nguyễn vẫn chưa tỉnh; đã thế, còn ngày một đi sâu hơn vào con đường phản động Triều đình tuyệt nhiên không thấy biện pháp tích cực nhất và duy nhất đúng lúc bấy giờ là để thu hồi đất đai đã mất phải lo chỉnh đốn nội trị, bồi dưỡng sức dân,

phát động chiến tranh yêu nước Trái lại, chỉ lo dồn mọi lực lượng sẵn có

Mười hai vị sứ thần V iét Nam di sit tai kinh dé Pháp (Paris) năm 1863

để cải thiện cuộc sống bị đát của mìn] l

Từ tháng 4 — 1862, Nguyễn Thịn

Bắc Ninh, được nông dân nghèo th

dưới sự chỉ huy của Nông

h (tục gọi là Cai Vàng) kéo cờ khởi nghia

eo rất đông Tháng 9 năm đó, đồng bào Thổ Hùng Thạc lại nổi dậy ở Tuyên Quang

tới hoạt động của những toán phi từ Trung Quốc

Hoàng Nhị Văn, Lưu Si Anh hoành |

Thắng ở Cao Bằng Cuối cùng phải nói

Cũng phải kể

tràn sang, như Lý Đại Xương,

nành ở phía bắc Thái Nguyên; Lý Hợp tới cuộc nổi loạn của Tạ Văn PỊ

thực dân Pháp giat dây thông qua bàn tay của bọn gián điệp đội lốt thả

để Triều đình bối rối vì phải lo đối phó với

nhượng bộ chúng trong

nung do

y tu, cốt

phong trào ngoài Bắc mà sơ hở và

Nam Phong trào chống Triều đình phong kiến mục nát

ngày một lan rộng trong cả nước, Đặc biệt, năm 1866, bùng nổ ngay tại kinh

Tri P phon lay ti nhun cuac

Cúc bất bình với chính sách cắt đât đầu hàng giặc của Tự Đức

Để đối phó lại, Triều đình đã phải điều động nhiều danh tướng như Nguyễn

Trị Phương, Trương Quốc Dụng, Vũ Trọng Bình đem quân đàn áp dữ dội các

phong trào ngoài Bắc Riêng đối với cuộc khởi nghĩa ở Huế, Triểu đình càng rả

tay tàn sát dữ dội Kết quá là các cuộc khởi nghĩa trước sau đều bị thất bại,

nhưng đã đánh dấu sự suy đốn cùng cực của triều Nguyên, sự phẫn nộ cao độ của các tầng lớp nhân dân đối với giai cấp phong kiến thống trị

3 Thực dân Pháp đánh chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kì Trong lúc Triều đình Huế chỉ lo đốc lực lượng vào việc đàn áp phong trào

nông dân Trung Kì, Bắc Kì và tìm cách phá hoại, ngăn trở phong trào yêu nước

chống Pháp của đồng bào Nam Kì thì thực dân Pháp ngày đêm ráo riết chuẩn bị

âm mưu chiếm nốt ba tính miền Tây Nam Kì Để dọn đường cho việc thực hiện

âm mưu này, năm 1863 thực dân Pháp đã thừa lúc phong kiến Miên sơ hở để

chiếm đóng kinh thành Nam Vang (Phnôm Pênh), sau đó dùng áp lực quân sự

buộc vua Nôrôđôm (Norodom) phải công nhận quyền bảo hộ của chúng Sau khi ba tính miền Đông Nam Kì và nước Cao Miên lọt vào tay Pháp, số phận ba

tính miền Tây Nam Kì có thể xem là đã được định đoại

Nhiều lần, chúng vu cáo quan lại Triều đình ở ba tỉnh miền Tây ngấm ngầm ủng hộ hay tổ chức phong trào chống Pháp ở ba tính miền Đông Chúng còn

tuyên bố duy trì các quan lại Triều đình Huế ở miền Tây là nguy cơ thường trực

cho xứ Nam Kì thuộc Pháp và láo xược báo trước cho đại điện Triều đình Huế ở

Vĩnh Long là Phan Thanh Giản rằng: một hành động cừu địch như vậy buộc

chúng phải thôn tính các tỉnh còn lại Trong khi đó, Triều đình Huế trước sau

vẫn theo đuổi đến cùng chính sách cầu hoà chuộc đất, không những đã không tích cực đề phòng trước âm mưu địch, mà còn có nhiều hành động vô cùng có hại cho phong trào chống Pháp, như giải tán nghĩa quân miền Đông, nghiêm

cấm nhân dân miền Tây ủng hộ miền Đông kháng chiến

Nắm chắc tình hình đó, Pháp càng muốn hành động gấp Tháng 10 — 1866, chúng cử phái viên ra Huế đưa thư thăm dò thái độ Triều đình Huế, hứa hẹn nếu bằng lòng giao luôn ba tỉnh miền Tây thì chúng sẽ giúp Triều đình tiễu trừ hết

31

giặc biển va sẽ đình hết mọi khoản tiễn bồi thường Đến tháng 2 — 1867, thực

dân Pháp một lần nữa lại phái người ra Huế đòi trả tiền bồi thường chiến phí và

nhượng ba tính miền Tây cho chúng

Tình hình nước Pháp lúc này cũng thuận lợi cho việc thực hiện âm mưu mở rộng xâm lược Việt Nam Tên Giơnuiy trước kia từng cầm quân đánh Đà Nẵng

và Gia Định đến nay đã giữ chức Bộ trưởng Hải quân và Thuộc địa rất tán đồng

việc chiếm luôn ba tỉnh miền Tây để nắm được toàn bộ lưu vực sông Cửu Long

từ Hạ Lào xuống Cuộc chiến tranh ở Mêhicô (Bắc Mi) lúc này đã chấm dứt với

sự thất bại hoàn toàn của Pháp nên bọn tư bản hiếu chiến Pháp muốn nhân cơ

hội này tìm một thắng lợi dù nhỏ để đền bù vào tổn thất lớn lao vừa qua

Sau khi chuẩn bị xong mọi mặt, sáng ngày 20 - 6 — 1867, địch kéo tới dan

trận trước thành Vĩnh Long Kinh lược sứ miền Tây Phan Thanh Giản và Trấn

thu Vinh Long Truong Van Uyén vội xuống tàu địch để thương thuyết Nhưng

kẻ thù quyết tâm lấn tới, đưa thư buộc phải nộp thành không điều kiện Trong

tình thế thân cô thế cô cuối cùng Phan Thanh Giản phải nộp thành cho chúng

không một chút kháng cự Theo ý Pháp, ông còn viết thư cho quan quan hai tinh

An Giang, Hà Tiên yêu cầu nộp thành để “tránh khỏi mọi sự đổ máu vo ich”!

Cho nên sau khi lấy xong thành Vĩnh Long, địch chia quân chiếm tỉnh lị An

Giang là Châu Đốc (21 - 6), rồi chiếm luôn Hà Tiên (24 - 6) không tốn một

viên đạn Các quan lại Triều đình ở hai tỉnh vốn sợ Pháp nên sắn sàng nộp thành

cho giặc mặc dù quân dân ở đây đều chống giặc đến cùng

Lấy xong ba tỉnh miền Tây, thực dân Pháp cho người ra Huế báo sự việc

đã rồi Triều đình không hề phản ứng, mà chỉ xin đổi ba tỉnh miền Tây mới

mất để lấy lại tỉnh Biên Hoà, nhưng không được Pháp chấp nhận Còn Phan

Thanh Giản thì sau khi để mất ba tỉnh đã nhịn ăn trong 17 ngày rồi uống

thuốc độc chết

Sau khi ba tính miền Tây đã lọt vào tay giặc Pháp, phong trào kháng chiến

trong nhân dân lên rất mạnh Một số văn thân, sĩ phu yêu nước chống Pháp một

lần nữa lại tìm cách vượt biển ra vùng Bình Thuận ở cực Nam Trung Kì, lập ra

Đồng Châu xã do Nguyễn Thông cầm đầu để nương tựa vào nhau, lập căn cứ

Tánh Linh để mưu cuộc kháng chiến lâu đài về sau, Một số khác đã Cương

quyết ở lại bám đất, bám dân, tham gia phong trào chống Pháp Con trai của

Trương Định là Trương Quyền đã kéo quân lên xây dựng cơ sở kháng chiến ở

vùng Tháp Mười - Tây Ninh, liên minh với nhà sư yêu nước người Miên là

Pucôr Tôn v

noi dé

Trà V Giá)

Ở Tân

em Ð

Tong Cong Cần 1 Đốc,

mé la trao b

ngoại Động những

(1) True (2) Neu 3ÐCLSVIỆT N

Pucômbô chống Pháp quyết liệt từ năm 1866 đến năm 1868 Nam 1867, Phan

Tôn và Phan Liêm (hai con trai của Phan Thanh Giản) đã cầm đầu nghĩa quân

nổi dậy suốt một vùng rộng lớn bao gồm các tỉnh Bến Tre, Vĩnh Long, Sa Đéc, Trà Vĩnh Cùng năm đó, Nguyễn Trung Trực lập căn cứ ở Hòn Chông (Rạch

Giá) Nguyễn Hữu Huân được giặc Pháp thả từ hải dao vé lai tiếp tục khởi nghĩa

ở Tân An va Mi Tho năm 1875 Ngoài ra còn có Thân Văn Nhíp ở Mĩ Tho, anh

em Đồ Thừa Long, Đỗ Thừa Tự ở Tân An và Rạch Giá trong nam 1868: Phan Tòng ở miền Ba Tri (Bến Tre) và Giồng Gạch từ năm 1869 đến năm 1870; Lé

Công Thành, Pham Van Đồng và Âu Dương Lân ở Vĩnh Long, Long Xuyên, Cần Thơ năm 1872; Trần Văn Thành ở Bãi Thưa giữa các tính Hà Tiên, Châu Đốc, Rạch Giá, Long Xuyên năm 1873; Nguyễn Xuân Phụng, Đoàn Công Bửu

ở Trà Vinh năm 1875; Lê Tấn Kế, Trần Bình ở Ba Động (cũng thuộc Trà Vinh)

năm 1875; cho đến cuối cùng là Phan Văn Hớn (Quản Hớn) và Nguyễn Văn Bường (Đề Bường) lập căn cứ Bà Điểm, Hóc Môn năm 1885

Như vậy, Nam Kì bị thực dân Pháp kéo tới xâm chiếm trước tiên nên đồng

bào miền Nam cũng đã trước tiên đứng lên anh dũng đánh giặc giữ nước

Phong trào chống Pháp ở Nam Kì từ năm 1859 về sau kếo đài hơn 20 năm đã

chứng minh hùng hồn tỉnh thần chiến đấu oanh liệt và bền bỉ của nhân dân Nam

Kì Bất đầu đấy lên ở miền Đông, phong trào sau lan rộng khắp Nam Kì và

nhanh chóng biến thành cuộc chiến tranh nhân dân rộng lớn, sôi nổi và mạnh

mẽ lạ thường, buộc chính kẻ thù phải khâm phục Rõ ràng đây là một phong trào bắt nguồn từ lòng căm thù vô hạn của quần chúng nhân dân đối với giặc ngoại xâm, nguyện hi sinh tất cả và chiến đấu đến cùng để cứu nước cứu dân

Động lực kháng chiến chủ yếu lúc bấy giờ là đông đảo nông dân Nam Kì,

những người “dân ấp, dân lân”:

“Cul cut lam ăn,

Lo toan nghéo kho, Chufa quen cung ngựa, đâu tới trường nhụng'”,

Chỉ biết ruộng trâu, ở theo làng họ

Việc cuốc, việc cày, việc bừa, "iệc cấy, tay vốn quen làm, Tập khiên, tập súng, tập mác, tap co, mat chua ting ned")

(1) Trường nhung: dịch chữ nhưng trường là nơi chiến trận

(2) Nguyễn Đình Chiếu — Van rõ ughia si Can Giuoe

3.ÐCLSVIỆT NAM-T2

33

igual | |

Khi Tổ quốc lâm nguy, những người dân bình thường giàu lòng yêU HƯỚC,

căm thù giạc đã sẵn sàng hành động không một chút do dự, với khí thế dũng

cảm phi thường:

| “Ngoài cậi có một manh áo vải, nào đợi mang bao tấu, bầu ngò/"

Trong tay cẩm một ngọn tam vong, chi nai sắm dao ttt

nón go", Hoả mai đánh bằng rơm con củi, CÑN§ đốt xong nhà

day dao kia;

Guom đeo dùng bằng lưỡi dao phay, cñng chém rớt đầu

quan hai no

Chỉ nhọc quan quản gióng trống kì, trống giục, đạp rào

lưới tới, coi giặc cũng như không;

Nào sợ thằng Tây bắn đạn nhỏ, đạn to, xô Cửa Xông

vào liều mình như chẳng có!

Kẻ dâm ngàng, người chém ngược, làm cho mã tà, ma nữ”

hồn kinh!

Bọn hè trước lũ ó sau, trối kệ tau thiéc, tau đồng súng

no, Các sĩ phu, văn thân hồi đó đã sống cùng nhân dân nên có tinh thần yêu nước

chống xâm lược mạnh mẽ

Cuối cùng, vì bị Triều đình cố tình bỏ rơi hay tìm cách ngăn trở phá hoại,

các cuộc khởi nghĩa đều lần lượt thất bại Nhưng phong trào đấu tranh vũ trang

yêu nước chống Pháp trong nhân dan miền Nam không bao gid bi dap tat, bat

chấp muôn vàn thủ đoạn đàn áp man rợ của quân thù, đúng như câu nói của

Nguyễn Trung Trực hiên ngang trả lời giặc Pháp khi chúng tìm cách dụ đỗ mua

chuộc ông: “Bao giờ Tây nhổ hết cỏ nước Nam mới hết người Nam đánh Tây”

(1) Bao tấu, bầu ngòi: túi đựng dan, túi đựng thuốc nỗ

(2) Dao tu, nón gỗ: dao lưỡi đài và nón tre chóp gỗ của lính

(3) Mã tà, má ní: mã tà tiếng Malaixia là cảnh sát Ma ní, lính đánh thuê, người ở Manila, thủ đô

Philippin Sau thành tiếng chi chung lính cảnh sắt và lính lê dương đánh thuê

(4) Nguyễn Đình Chiểu - Vấn rế nghĩa sĩ Cân Giuộc

34

Chis

chuan | gap rut

trực tiể hiếu ch hiện Chúng sức VƠ

nơi để

Chợ L trị và Ì nho sĩ ngữ và

Đồ

ngăn mặt t

khác '

CỦA NHÂN DÂN VIỆT NAM CHỐNG PHÁP

MỞ RỘNG XÂM LƯỢC RA BẮC KÌ VÀ TRUNG KÌ

(1873 — 1884)

I THUC DAN PHAP RAO RIET CHUAN BI

MỞ RỘNG ĐÁNH CHIẾM RA BẮC KÌ

Chiếm xong Nam Kì, thực dân Pháp càng có thêm điều kiện để ráo riết

chuẩn bị cuộc tấn công chỉnh phục toàn bộ lãnh thổ Việt Nam Chúng ra sức gấp rút củng cố bộ máy cai trị, đàn áp từ trên xuống dưới, một bộ máy cai trị trực tiếp mang nặng tính chất độc tài quân sự nằm gọn trong tay bọn sĩ quan hiếu chiến và tham bạo Với bộ máy cai trị này, thực dân Pháp đã thẳng tay thực hiện mọi thủ đoạn giết người, bát sưu, đánh thuế, bắt lính trong nhân dân Chúng cũng bát đầu thi hành một số biện pháp kinh tế thực dân gấp rút (như ra sức vơ vét lúa gạo trong nhân dân để xuất khẩu kiếm lời; cướp đoạt ruộng đất các nơi để bán đấu giá hay cho thuê dài hạn; bắt đầu xây dựng thành phố Sài Gòn —

Chợ Lớn với bến tàu, xưởng Ba Son ) Để phục vụ đắc lực các chính sách chính

trị và kinh tế trên, thực dân Pháp còn mở trường dòng, trường thông ngôn, trường nho sĩ và trường Pháp — Việt đào tạo cấp tốc, tay sai các loại; ra báo chữ Quốc ngữ và chữ Pháp tuyên truyền ráo riết cho việc đánh chiếm Bắc Kì sắp tới

Đồng thời, vừa để hợp pháp hoá việc chiếm đóng ba tỉnh miền Tây, vừa để ngắn chặn mọi ý định thương thuyết của Triều đình Huế, thực dân Pháp một

mặt ra sức vận động chính giới ở Pháp thừa nhận việc lấn chiếm vừa qua, mặt

khác chủ động yêu cầu Triều đình Huế sửa đổi Điều ước năm 1862

35

Âm mưu của kẻ thù thâm độc như vậy, nhưng phong kiến triểu Nguyên đã to

ra hoàn toàn bị động va bất lực Trước sau, chúng van tiép tuc thi hanh chinh

sách khuất phục đầu hàng trước uy vũ của thực dân Pháp Kẻ thù đã trắng trợn

chiếm đóng phần lớn đất nước và dang ráo riết âm mưu thôn tính ca nude,

phó lại Nhân dân đòi hỏi Triểu đình phải có hành động thích hợp khi vận nước

lâm nguy, nhưng triều Nguyễn chỉ tiến hành nhỏ giọt và chậm chạp một số công

tác phòng thủ như tổ chức thêm một số cơ hương binh ở các tỉnh, bổ nhiệm một

số võ quan đi trấn thủ các nơi xung yếu, xây thêm đồn lũy ở bến Thị Nại (Quy

Nhơn) và đặt thêm đại bác, súng đồng bảo vệ Thuận An, đúc thêm súng ống

Để sau đó, triều Nguyén lai tim cach ngan trở, phá hoại các cơ sở kháng chiến

động lập ra, giáng chức hay tống giam các quan lại và sĩ phu ở các địa phương

tham gia phong trào chống Pháp, Đường lối chủ yếu của Triều đình trước sau

phong kiến van tiếp tục ra sức vợ vét bóc lột nhân dân cả nước, vừa để thoả mãn

nhu cầu xa xỈ của giai cấp phong kiến suy tan, vừa để có tiền bồi thường chiến

phí cho Pháp Trong khi đó thì nông nghiệp bỏ bê trẻ, các công tác đinh điền và

ngành đó Kết quả là nền tài chính của nhà nước phong kiến ngày thêm thiếu

khởi nghĩa nông dân ở nhiều nơi thuộc vùng đồng bằng, như Tuần Vĩnh (Hà

Chuyên, Nguyễn Nhiễm, Nguyễn Văn Dai (Bac Ninh); Quan Thoa, Quan Uy,

theo biên giới hai nước Việt — Lào, đồng bào Mông ngoài Bắc và đồng bào

Thượng trong Nam Trung Kì cũng nồi dậy Đặc biệt, tình hình ngoài Bác lúc

này còn rối ren thêm nhiều bởi sự xâm nhập của nhiều toán thổ phi từ Trung

dồn đậ

phong

phat t nhằm

vẫn có bên tr: thuẫn Pháp

quyền

ngoar

triển |

thoi |

quân sang đánh dẹp các toán thổ phi Tình cảnh nước nhà nguy khốn như vậy đã

thúc đẩy một số quan lại và sĩ phu tiến bộ thức thời mạnh dạn đưa ra nhiều đề

nghị đổi mới các mặt công tác nội trị, ngoại giao, kinh tế, cũng như văn hóa —

xã hội của nhà nước phong kiến Năm 1868, Trần Đình Túc và Nguyễn Huy Tế xin mở cửa biển Trà Lí (Nam Định), Đinh Văn Điền xin đẩy mạnh việc khai

khẩn ruộng hoang và khai mỏ, phát triển việc buôn bán với nước ngoài, chãn chính việc quốc phòng Năm 1872, Vién Thuong bạc xin mở ba cửa biển Đà Nắng ở miền Trung, Ba Lạt, Đồ Sơn ở ngoài Bắc để thông thương rộng rãi với

bên ngoài Nhưng được nhiều người chú ý hơn cả là các để nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ (1830 - 1871) đề cập đến hàng loạt vấn đề quan trọng hồi

đó như: chân chính bộ máy quan lại, phát triển nông, công, thương nghiệp và tài

chính chính đốn võ bị, mở rộng ngoại giao, cải tổ giáo dục

Nhìn chung, tất cả các để nghị cải cách đều xuất phát từ tỉnh thần yêu nước

muốn cho nước nhà giàu mạnh để có thể đương đầu với sự tấn công ngày càng

đồn dập của chủ nghĩa tư bản phương Tây Trong hoàn cảnh bế tắc của xã hội phong kiến Việt Nam hồi đó, lối thoát duy nhất là mạnh dạn đi vào con đường phát triển chủ nghĩa tư bản Các đề nghị cải cách ở nước ta cuối thế ki XIX nhằm giải quyết một phần nào yêu cầu đó của lịch sử Nhưng các đề nghị đó vẫn có tính chất lẻ tẻ, rời rạc, nặng về chịu ảnh hưởng bên ngoài mà thiếu cơ sở bên trong; chưa động chạm đến vấn đề cơ bản của thời đại là giải quyết hai mâu thuẫn chủ yếu của xã hội Việt Nam là mâu thuẫn giữa nhân dân ta với thực dân Pháp xâm lược và giữa nông dân với địa chủ phong kiến Triều Nguyễn cầm

quyền lúc đó trên miệng hố suy vong lại đối lập với nhân dân nên trước sau đã

ngoan cố cự tuyệt mọi đề nghị cải cách lớn nhỏ, thủ tiêu những tiền dé phat triển mới của xã hội, luẩn quần trong vòng bế tắc của chế độ phong kiến đương thời Đó chính là trách nhiệm lớn lao của triều Nguyễn trước lịch sử dân tộc Nhưng cho đến trước năm 1873, tư bản Pháp vẫn chưa dám chủ trương mở rộng chiến tranh ở Việt Nam, đem quân ra đánh chiếm Bắc Kì vì tình hình nước

Pháp còn có nhiều điều đáng lo ngại Bị đánh bại trong cuộc chiến tranh Pháp -

Đức năm 1870, một phần lãnh thổ nước Pháp bị quân Đức chiếm đóng Năm

1873 tuy quân Đức rút khỏi đất Pháp - chỉ giữ lại hai miền Andát (Alsace) và Loren (Lorraine), nhưng sự uy hiếp của Đức với Pháp vẫn rất mạnh, buộc giới

chinh“ri Pháp phải để phòng đường biên giới phía đông Tình hình kinh tế

chinh tri nước Pháp chưa ổn định cũng không cho phép giai cấp tự sản Pháp

nghĩ tới chuyện đánh chiếm thuộc địa nơi xa, vừa tốn kém vừa nguy hiểm

Trong khi đó thì bọn thực dân Pháp ở Nam Kì lại nôn nóng muốn hành động gấp Chúng luôn luôn nhòm ngó Bắc Kì, nhất là từ sau khi Nam Kì đã được

củng cố có lợi cho chúng Chúng biết chắc Triều đình Huế suy yếu sẽ không có

phản ứng gì đáng kể Để dọn đường cho đội quân xâm lược sau này, chúng đã

tung ra Bắc bọn gián điệp đội lốt thầy tu để do thám tình hình và tổ chức mội số

giáo dân lầm đường làm nội ứng Đồng thời, chúng còn bí mật xúi giục những

phong kiến triều Nguyễn phải nhờ chúng đem quân ra giúp Thương nhân Pháp

lúc đó cũng ráo riết tìm cách hoạt động Sau khi thấy đường vào miền Tây Nam

Trung Quốc bằng sông Cửu Long không thể đi được vì lắm thác ghénh nguy

hiểm, chúng đặc biệt chú ý tới đường sông Hồng Tên lái buôn Pháp ĐÐuypuy

Qean Dupuis) vẫn chờ súng ống vào vùng Vân Nam, Quý Châu (Trung Quốc)

ban cho bọn tướng tá triều Thanh đàn áp phong trào khởi nghĩa của nhân đân,

Nếu đi theo sông Trường Giang (Dương Tử) thì sẽ xa xôi tốn kém, nên chúng

thương thuyết với bọn tướng tá nhà Thanh cho được đi trên sông Hồng Tổng

doc LuGng Quảng thay mặt “Thiên triều” yêu cầu Triều đình Huế cho Duypuy

được ngược sông Hồng Y còn được sự ủng hộ của quan quân nhà Thanh đóng

trên vùng thượng du Bắc Kì Mặt khác, y lại xin Chính phủ Pháp ủng hộ công

việc kinh doanh Thực dân Pháp ở Nam Kì lúc đó cũng thấy đây là một thời cơ

tốt để hành động, vừa để kịp thời ngăn chặn thế lực nước Anh phát triển ở miền

Tây Nam Trung Quốc, vừa để củng cố tình hình Nam Kì, nghĩa là để buộc Triều

đình Huế phải chính thức thừa nhận việc Pháp chiếm đóng ba tỉnh miền Tây

Nam Kì, vừa để gạt thế lực địch thủ cổ truyền của Pháp là Anh ra khỏi địa bàn

Bac Ki

Tình hình nước Pháp trong hai năm 1870 — 1871] không cho phép giai cấp tư

sản Pháp tăng cường hoạt động Đối với các đề nghị của Duypuy, các nhà cầm

quyền ở nước Pháp (cũng như ở Nam Ki) déu tỏ ra rất dé dat Tình hình đó buộc

Duypuy phải tự mình hành động Y đi Hương Cảng và Thượng Hải (10 — 1872)

sắm pháo thuyền và súng ống đạn dược, mộ quân lính, rồi kéo tới Bắc Kì tháng

11 năm đó Bọn thực dân hiếu chiến ở Nam Kì cũng đã lợi dụng việc Triều đình

Huế yêu cầu gửi quân ra Bắc tiễu trừ giặc biển để phái ngay tàu chiến ra Bắc

tiếp tay cho Đuypuy Được thể làm can, Đuypuy đã buộc Kinh lược sứ Lê Tuấn

trong vòng hai tuần phải xin Triều đình Huế cho phép hắn được mượn đường

ở Vâr

bình Ì

ra hur sông;

Ha N¢

cua N Phap

thuyé

do yr tin tức Gii chién

ra Bac chinh

Kh

Hà N¿ cho biến f