BÀI GIẢNG hệ THỐNG NÔNG NGHIỆP bản đôi

l7 dụ : Cầu trúc của hệ thông sản xuất nông nghiệp của nông hộ nguyên K$ thuật Chính sách - trường Sơ đồ 3: Hệ thống sản xuất nông hộ - Nguồn tài nguyên, vốn - kỹ thuật, thể ché/chính

u

BAL MO DAU

Sự cần thiết của môn học Trong giai đoạn hiện nay, với sự phát triển mạnh mê của khoa học Rỹ thuật và

thực tiễn xã hội cùng với xu hướng quốc tế hóa toàn cầu các các mỗi quan hệ kinh tẻ thị

việc tổ chức và quản lý các lĩnh vực của đời sống xã hội ngày cảng trở nên đa dạng và

phức tạp trong đó có lĩnh vực nông nghiệp

Nên nông nghiệp Việt Nam trong những năm gần đây đã có những biển dội sảu

sắc Từ một nền nông nghiệp tự cung tự cấp đã chuyên sang nên nông nghiệp sản xuất

hàng hóa theo co ché thi trường Sự chuyển biến đó đã tạo nên những động lực tích cục

thúc đầy nền nông nghiệp phát triển với sức sống mới Sản xuất nông nghiệp Không còn

bó hẹp trong phạm ví địa phương nhỏ lẻ mà nó mang tính chất tổng hợp với những tác

động ngày càng rõ nét hơn của cơ chế thị trường, của các chính sách vĩ mô và tàm nhìn

chiến lược trền phạm vi cả nước và quốc tế

Sự phát triển của nông nghiệp không mang tính độc lập mà nó mang tính gắn kết, tương tác lẫn nhau với các ngành, các lĩnh vực khác Chăng hạn: sự tương tác đó nằm

ngay trong mối quan hệ giữa các hoạt động trong nông nghiệp như mối quan hệ giữa

trồng trọt và chăn nuôi hay chăn nuôi với nuôi trồng thủy hải sản Sự tương tac gitia

nông nghiệp với các hoạt động kinh tế khác như nông nghiệp với công nghiệp cơ khí đà

mang lại cho nông nghiệp các loại máy móc làm giảm sức người và nâng cao năng suất

lao động; Giữa nông nghiệp với công nghiệp hóa chất đề có được các loại hóa chất, phản

bón, thuốc trừ sâu bệnh mang lại hiệu quả cao Mối quan hệ đó còn có g1ữa nông nghiệp

với ngành thương mại, công nghiệp chế biến tong việc bảo quản, chế biển và tìm dâu ra

cho các sản phâm nông nghiệp

Trong quá trình phát triển của mình, sản xuất nông nghiệp ở nước ta còn tổn tại

một số vấn đề sau đây:

- Chất lượng và năng suất sản phâm nông nghiệp còn thấp

- Chỉ phí sản xuất nông nghiệp cao dẫn tới thu nhập của người dân thấp

- Sản xuất còn phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên

- Chất lượng lao động nông nghiệp còn thấp

- Một số chính sách nông nghiệp không phù hợp, chưa phát huy hết duợc tiêm nãng phát triển của sản xuất nông nghiệp

- Nông nghiệp nước ta đang có những tác động xấu tới môi trường gây nhiều hậu quả nghiêm trọng

BÀI MỚ ĐẦU

Sự cần thiết của môn học Trong giai đoạn hiện nay, với sự phát triển mạnh mè của khoa học kỹ thuật và

thực tiễn xã hội cùng với xu hướng quốc tế hóa toàn cầu các các mỗi quan hệ kinh tẻ thị

việc tô chức và quản lý các lĩnh vục của đời sống xã hội ngày cảng trỏ nên đa dạng và phức tạp trong đó có lĩnh vực nông nghiệp

Nền nông nghiệp Việt Nam trong những năm pần đây đã có những biến đổi sảu sắc Tù một nền nông nghiệp tự cung tự cấp đã chuyển sang nén nông nghiệp sản xuất hàng hóa theo cơ chế thị trường Sự chuyên biến đó đã tạo nên những động lực tích cục thúc đây nền nông nghiệp phát triển với sức sống mới Sản xuất nông nghiệp không còn

bó hẹp trong phạm vỉ địa phương nhỏ lẻ mà nó mang tính chất tông họi với những tác động ngày cảng rõ nét hơn của cơ chế thị trường, của các chính sách vĩ mô và tắm nhìn chiến lược trền phạm vi cả nước và quốc tế

Sự phát triển của nông nghiệp không mang tính độc lập mà nó mang tính gắn két, tương Tác lẫn nhau với các ngành, các lĩnh vực khác Chang hạn: sự tương tác đó năm ngay trong mỗi quan hệ giữa các hoạt động trong nông nghiệp như mối quan hệ giữa trồng trọt và chăn nuôi hay chăn nuôi với nuôi trồng thủy hải sản Sự tương tác giữa nông nghiệp với các hoạt động kinh tế khác như nông nghiệp với công nghiệp cơ khí đã mang lại cho nông nghiệp các loại máy móc làm giảm sức người và nâng cao năng suất lao động; Giữa nông nghiệp với công nghiệp hóa chất để có được các loại hóa chất, phân bón, thuốc trừ sâu bệnh mang lại hiệu quả cao Mối quan hệ đó còn có giữa nông nghiệp với ngành thương mại, công nghiệp chế biển tong việc bảo quản, chế biến và tìm dấu ra cho các sản phẩm nông nghiệp

Trong quá trình phát triển của mình, sản xuất nông nghiệp ở nước ta còn tồn tại

một số van dé sau đây:

- Chất lượng và năng suất sản phâm nông nghiệp còn thấp

- Chi phí sản xuất nông nghiệp cao dẫn tới thu nhập của người dân thấp

- Sân xuất còn phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên

- Chất lượng lao động nông nghiệp còn thấp

- Một số chính sách nông nghiệp không phù hợp, chưa phát huy hết dược tiểm nang phát triển của sản xuất nông nghiệp

- Nông nghiệp nước ta đang có những tác động xấu tới môi trường gây nhiều hậu quả nghiêm trọng

Điều này đòi hỏi các nhà nông, các cơ sở sản xuất và kinh doanh nông nghiệp, cắn

bộ kỹ thuật và hoạch định chính sách nông nghiệp, nông thôn phải có một tầm nhìn bao quát

hơn, tông hợp hơn Đó là cách nhìn hệ thống, tổng hợp trong phát irién nông nghiệp

Việc nghiên cứu hệ thống nông nghiệp thường được bắt đầu từ tiếp cận hệ thống

Tiếp cận hệ thống là con đường nghiên cứu và xử lý các phức hệ có tổ chức Do đó, tiếp

cận hệ thống khác với tiếp cận phân tích ở các điểm sau:

~ Nghiên cứu bằng cách thay thé các yếu tổ | ” Dùng quan sát động thái

- Xây dựng mô hình không chính xác đê so sánh với thục té

Pham vỉ nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu

Hệ thống nông nghiệp bao gồm nhiều cấp độ phạm vi khác nhau, đó có thê là hệ

thống nông nghiệp của cả một khu vực, một quốc gia, một vùng lãnh thổ, một địhôa

phương hay nhỏ hơn là của một trang trại, một hộ gia đình

Trong phạm vi nghiên cứu của môn học, chúng fa sẽ tìm hiểu hệ thống nông

nghiệp ở cấp phạm vi hộ gia đình Bởi vì trong xu thế phát triển nông nghiệp, nông thôn

ngày nay, hộ gia đình được coi là một tế bào, là cơ sở quan trong dé phat triển nông

nghiệp nông thôn ở các cấp cao hơn

Tuy nhiên, môn học không xem xét, nghiên cứu hệ thống nông nghiệp ở cấp hộ

gia đình một cách cô lập, riêng rẽ mà luôn đạt nó trong mối quan hệ phụ thuộc, liên quan

với các hệ thông nông nghiệp ở mức độ phạm vi lớn hơn

Với phạm vi nghiên cứu của môn học là hệ thống nông nghiệp ở cấp hộ gia đình

nông dân thì nội dung nghiên cứu của môn học nhằm vào giải quyết các van dé sau:

- Tìm hiểu hiện nay, hệ thống nông nghiệp ở cấp phạm vi hộ gia đình nông dân

bao gômg các loại hình hệ thông nông nghiệp nào? Ưu, nhược điểm của từng loại và sự

phù hợp của chúng đối với các vùng đất khác nhau

- Cách thức nghiên cứu, phát triển một hệ thống nông nghiệp ở cấp độ hộ gia đình

- Xây dựng hệ thống nông nghiệp bền vững ở cấp độ phạm vi hộ gia đình, làm căn

cứ để xây dựng hệ thông nông nghiệp bên vững ớ các câp phạm vi lớn hơn

Điều này đòi hỏi các nhà nông, các cơ sở sản xuất và kinh doanh nông nghiệp, cán

bộ kỹ thuật và hoạch định chính sách nông nghiệp, nông thôn phải có một tầm nhìn bao quát

hơn, tông hợp bơn Đó là cách nhìn hệ thống, tông hợp trong phat triển nông nghiệp

Việc nghiên cứu hệ thống nông nghiệp thường được bắt đầu từ tiếp cận hệ thống Tiếp cận hệ thống là con đường nghiên cứu và xử lý các phức hệ có tổ chức Do đó, tiếp cận hệ thông khác với tiệp cận phân tích ở các điêm sau:

~ Nghiên cứu bằng cách thay thế các yếu tổ | > Dùng quan sát động thái ;

Phạm vỉ nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu

Hệ thống nông nghiệp bao gồm nhiều cấp độ phạm vi khác nhau, đó có thể là hệ thống nông nghiệp của cả một khu vực, một quốc gia, một vùng lãnh thổ, một đihôa phương hay nhỏ hơn là của một trang trại, một hộ gia đình

Trong phạm vỉ nghiên cứu của môn học, chúng ta sẽ tìm hiểu hệ thống nông

nghiệp ở cấp phạm vi hộ gia đình Bởi vì trong xu thế phát triển nông nghiệp, nông thôn

ngày nay, hộ gia đình được coi là một tÊ bào, là cơ sở quan trong dé phat triển nông nghiệp nông thôn ở các cấp cao hơn

Tuy nhiên, môn học không xem xét, nghiên cứu hệ thông nông nghiệp ở cấp hộ

gia đình một cách cô lập, riêng rế mà luôn đạt nó trong mỗi quan hệ phụ thuộc, liên quan với các hệ thống nông nghiệp ở mức độ phạm vi lớn hơn

+ + a

Với phạm vi nghiên cứu của môn học là hệ thông nông nghiệp ở cấp hộ gia đình

# ^

nông dân ihì nội dung nghiên cứu của môn học nhằm vào giải quyết các vẫn dé sau:

- Tìm hiểu hiện nay, hệ thống nông nghiệp ở cấp phạm ví hộ gia đình nông dân

bao gômg các loại hình hệ thống nông nghiệp nào? Ưu, nhược điểm của từng loại và sự phù hợp của chúng đối với các vùng đất khác nhau

- Cách thức nghiên cứu, phát triển một hệ thống nông nghiệp ở cấp độ hộ gia đình

- Xây dựng hệ thống nông nghiệp bền vững ở cấp độ phạm vi hộ gia đình, làm căn

cú để xây dựng hệ thống nông nghiệp bền vững ớ các cấp phạm vi lớn hơn

CHUONG I

KHAL QUAT LY THUYET HE THONG VA HE THONG NÔNG NGHIỆP

1 CAC KHAI NIEM TRONG HE THONG NONG NGHIEP

1.1.1 Hệ thống

- Phẩm tử của hệ thống

Phần tử là tế bào nhỏ nhất tạo nên hệ thông, nó có tính chải dộc lập tương dỏi và

thực hiện một chức nãng khá hoàn chỉnh

Với cùng một đối tượng nghiên cứu, phần tử có thể là khác nhau tùy thuộc vào

khía cạnh nghiên cứu

- Hệ thẳng

Theo Von Bertalanffy ( (1930) Hệ thống là tập hợp các yếu tố (phấn tử ) có liên

quan với nhau thông qua các mỗi quan hệ và tạo thành một tô chức nhất định để thục

hiện một số chức nang nao đó

Theo Pham Chi Thanh (1993) thi hé thống là một tập hợp các tương tác giùa các

thành phần tương hỗ bên trong một giới hạn xác định Hệ thống là một tập hợp các phần

tử có quan hệ với nhau tạo nên một chỉnh thể thống nhất và vận động, nhờ đó xuất hiện

những thuộc tính mới, thuộc tính mới được gọi là tính trội,

Theo Đào Thế Tuấn, hệ thống là các tập hợp trật tự bên trong (hay bên ngoài)

của các yếu tố có liên quan đến nhau (hay tác động lẫn nhau) Thành phần của hệ thông

là các yếu tổ, nhóm các yếu tổ tác động lẫn nhau, hoạt động cho một mục đích chung

Nếu ký hiệu S là hệ thống, E là tập hợp các phần tử, R là tập hợp các mối quan hệ

giữa các phần tử tr ong hệ thống, P là tập hợp các tính trội, ta có:

S = E.R.P Tom lai: Hé thông là mội tổng thê có trật tị các yếu tổ.khác nhau cỏ guan hệ và

tác động qua lại Một hệ thống được xác định là một tập hợp các đổi tượng hoặc các

thuộc tỉnh chúng được liên kết với nhau bằng nhiều mối tương tác

Trong tự nhiên, căn cứ vào sự trao đổi vật chất và năng lượng giữa các thành phần

trong hệ thống và môi trường mà chia thành 2 loại hệ thống cơ bản là: Hệ thông kín và hệ

thông hở

- Hé thong kin: Vat chat va năng lượng trao đôi trong phạm vỉ hệ thống

- Hệ thống hỏ: Vật chất và năng lượng trao đổi đi qua ranh giới hệ thống (Đây là

dạng hệ thống thường gặp nhất trong tự nhiên)

CHUONG | KHÁI QUÁT LY THUYET HE THONG VA HE THONG NONG NG FHP 1.1 CÁC KHÁI NIỆM TRONG L HE THONG NÔNG NGHIỆP

1.1.1 Hệ thông

- Phan tử của hệ thống Phần từ là tế bào nhỏ nhất tạo nên hệ thống, nó có tính chát dộc lập tuong dói và thực hiện một chức năng khá hoàn chỉnh

Với cùng một đối tượng nghiên cứu, phần tử có thể là khác nhau tùy thuộc vào khía cạnh nghiên cứu

- Hệ thống Theo Von Bertalanffy (1930) Hệ thống là tập hợp các yêu tố (phấn tử ) có liên quan với nhau thông qua các mối quan hệ và tạo thành một tổ ỗ chức nhất định để thực hiện một số chức năng nào đó

Theo Phạm Chí Thành (1993) thì hệ thống là một tập hợp các tương tác giữa các thành phần tương hỗ bên tr ong một giới hạn xác định Hệ thống là một tập hợp các phân

tử có quan hệ với nhau tạo nên một chỉnh thể thống nhất và vận động, nhờ đó xuất hiện những thuộc tính mới, thuộc tính mới được gọi là tính trội

Theo Đào Thế Tuấn, hệ thống là các tập hợp trật tự bên trong (hay bên ngoài) của các yếu tế có liên quan đến nhau (hay tác động lẫn nhau) Thành phần của hệ thông

là các yếu tố, nhóm các yêu tổ tác động lẫn nhau, hoạt động cho một mục đích chung Nếu ký hiệu S là hệ thông, E là tập hợp các phân tử, R là tập hợp các mỗi quan hệ giữa các phần tử trong hệ thống, P là tập hợp các tính trội, ta có:

S = E.R.P Tóm lai: Hệ thông là một tổng thê có trật tịt các yếu tổ khác nhau có quan hệ và tác động qua lại Một hệ thong được xác định là một tập hợp các đổi tượng hoặc các thuộc tính chng được liên kết với nhan bằng nhiều mới tương tác

Trong tự nhiên, căn cứ vào sự trao đồi vật chất và năng lượng s các thành phần trong hệ thống và môi trường mà chia thành 2 loại hệ thông cơ bản là: ệ thống kín và hệ thống ho

- Hệ thông kin: Vat chat va năng lượng trao đôi trong phạm vi hệ thống

- Hệ thống hỏ: Vật chat và năng lượng trao đổi di qua ranh giới hệ thống (Đây là dạng hệ thông thường gặp nhất trong tự nhiên)

* Mot số tính chất của hệ thong mo:

- Hệ thông mở có khả năng tiếp nhận và chuyên hóa vậi chất và năng lượng lạo ra

những sản phẩm đi qua ranh giới của hệ thống tức là đầu ra

- Hệ thống mở có xu hướng phát triển và tự điều chỉnh để đạt tới trạng thái cân

bằng mới nhằm đảm bảo cho các phan tử của hệ thống nằm trong sự tương tác hài hòa,

ôn định Ví dụ: hệ thống sinh thái rừng: cây có - động vậi ăn cỏ - động vật ăn thit

- Nếu có một tác động nào vào hệ thông hoặc có sự thay đổi một trong các thành

phần của hệ thống thì hệ thống sẽ có phản ứng (phản hồi), đó có thể là phản hồi tích cực

hoặc tiêu cực

+ Vật chất và năng lượng đi vào hệ thông gọi là dòng vào, vật chất và năng lượng

đi ra khỏi hệ thống gợi là dòng ra, vật chất và năng lượng trao đổi giữa các thành phần

trong hệ thông gọi là đòng nội lưu

Đặc điểm quan trong của các hệ thông hở là có xu hướng tự điều chỉnh đề tiễn

tới cân bằng, làm cho các thành phần của hệ nằm trong sự tương tác hài hoà và ồn

định Sự cân bằng đó đại được do sự tự điều chỉnh đối với dong vat chất đi vào và ẩi ra

của hệ thống

1.1.2 Hiện tượng phản hồi

Hiện tượng phản hồi trong hệ thống nông nghiệp là hiện tượng khi có sự thay đối

của một trong các thành phần của hệ thông hoặc sự thay đổi của môi trường sẽ kéo theo

hàng loạt các thay đổi khác trong hệ thống và cuối cùng “phản hồi” trở lại thành phan ban

dau

C62 loại phản hồi: Phản hồi tích cực và phản hồi tiêu cực

- Phâm hôi tiêu cực (thụ động): Phản hồi tiêu cực có hiệu ứng là làm giảm nhịp

điệu thay đôi của thành phần ban đầu mà thành phần này là nguồn gốc của một loạt thay

đôi khác

Loại phản hồi này xảy ra tương đối phô biến và có xu thế tự điều chỉnh để đạt và

duy trì sự cân bang, én dinh trong hé

Vidu: Néu động vật ăn cỏ tăng lên bởi sự nhập cư, thành phần động vật đã có sự

thay đổi Nếu số lượng động vật tiếp tục tăng dẫn tới một lúc nào đó đồng cỏ sẽ bị huỷ

hoại bởi sự gặm cỏ, dẫm đạp Sự giảm nguồn thức ăn sẽ dẫn tới việc hạn chế số lượng

động vật ăn cỏ bằng cách giảm thành phần của hệ

+ Trong sản xuất nếu nông dân phát triển mạnh một lĩnh vực nào đó (trồng trọt,

chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản ) đến một lúc cung vượt cầu, giá đầu ra thay đối, sẽ ảnh

hưởng đến sự phát triển của lĩnh vực này,

* Nội số tính chất của hệ thông mo:

- Hệ thông mở có khả năng tiếp nhận và chuyên hóa vật chất và năng lượng tạo ra

những sản phẩm di qua ranh giới của hệ thống tức là đầu ra

- Hệ thống mở có xu hướng phái triển và tự điều chỉnh để đạt tới trạng thái cân

bằng mới nhằm đảm bảo cho các phần tử của hệ thống năm irong sự tương tác hài hòa,

én định Ví dụ: hệ thống sinh thái rừng: cây có - động vật ăn cỏ - động vật ăn thịt

- Nếu có một tác động nào vào hệ thông hoặc có sự thay đổi một trong các thành phần của hệ thông thì hệ thống sẽ có phản ứng (phản hồi), đó có thê là phản hồi tích cực hoặc tiêu cực

+ Vật chất và năng lượng đi vào hệ thống gọi là đòng vào, vật chất và năng lượng

đi ra khỏi hệ thống gọi là dòng ra, vật chất và năng lượng trao đổi giữa các thành phần trong hệ thống gọi là dòng nội lưu

Đặc điễm guan trọng của các hệ thong hở là có xu hướng tự điều chỉnh để tiễn

tới cân bằng, làm cho các thành phần của hệ nằm Irong sự tương tác hài hoà và ồn

định Sự cân bằng đó đạt được do sự tự điễu chỉnh đối với dong vat chất đi vào và ẩi ra của hệ thống

1.1.2, Hiện tượng phân hồi

Hiện tượng phản hồi trong hệ thống nông nghiệp là hiện tượng khi có sự thay đổi

của một trong các thành phần của hệ thống hoặc sự thay đổi của môi trường sẽ kéo theo hàng loạt các thay đổi khác trong hệ thống và cuối cùng “phân hồi” trở lại thành phần ban đầu

Có 2 loại phản hồi: Phản hồi tích cực và phán hồi tiêu cực

- Phẩm hồi tiêu cực (thụ động): Phản hồi tiêu cực có hiệu ứng là làm giảm nhịp điệu thay đổi của thành phần ban đầu mà thành phần này là nguồn gốc của một loạt thay

đổi khác

Loại phản hồi này xây ra tương đối phổ biến và có xu thế tự điều chỉnh để đạt và

duy trì sự cân bằng, ôn định trong hệ

Ví dụ: Nếu động vật ăn cỏ tăng lên bởi sự nhập cư, thành phần động vật đã có sự

thay đổi Nếu số lượng động vật tiếp tục tăng dẫn tới một lúc nào đó đồng cỏ sẽ bị huỷ

hoại bởi sự gặm cỏ, dẫm đạp Sự giảm nguồn thức ăn sẽ dẫn tới việc hạn chế số lượng

động vật ăn cỏ bằng cách giảm thành phần của hệ

+ Trong sản xuất nếu nông dân phát triển mạnh một lĩnh vực nào đó (trồng trọt,

chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản ) đến một lúc cung vượt cầu, giá đầu ra thay đổi, sẽ ảnh

hưởng đến sự phát triển của lĩnh vực này

- Phản hồi tích ceive (it xay ra hon phan hôi tiêu Cực): Sự thay đổi của một thành

phần của hệ thống dẫn đến một loạt thay dỗi trong hệ thông và cuối cùng dẫn tới thay dỏi

của thành phần ban đầu Phản hỏi tích cực này thường gây ra sự mắt cân bằng trong hệ

thống cũ và tạo nên sự cân bằng mới

Ví dụ: Hiện tượng ô nhiễm nước hỗ có thể làm cho cá chết, làm giảm số lượng ca

trong quan thể, cá chết còn làm cho mức độ ô nhiễm nước hỗ tăng lên và lại dẫn tói só cá

sẽ chết nhiều hơn Tốc độ cá chết có thể làm tang qua trình phần hỏi tích cực và đã làm

thay đổi thành phần ban đầu

Sơ đồ I: Hệ thống sản xuất chăn nuôi bao gồm nhiều hợp phần lchác nhau

+ Cde hop phan tự nhiên: Đắt, nước, khí hậu, thời tiết

+ Các hợp phân kinh tổ-xã hội ~ đẫu tư: Vật tư - Tiền/ Tín dụng, lực lượng lao

động, tiến bộ kỹ thuật thể chế, pháp luật / chính sách, Văn hoá / Dân trí / Trình độ kiến

thire ,

1.1.4, Méi trwong ciia hé thong

Môi tường của hệ thống là tập hợp các hợp phần không năm trong hệ thống nhung

lại tác động qua lại chặt chẽ, không thể thiếu được với hệ thống Những hợp phản của

môi trường góp phan quan trọng cho sự tổn tại hoặc phát triển của một hệ thông và nó

bao gồm những yếu tố đồng nhất với hoạt động hệ thống

- Phan héi tích ewe (it Xdy ra hon phản hồi tiêu cực): Sự thay đôi của một thành phần của hệ thống dẫn đến một loạt thay đôi trong hệ thông và cuối củi ig dan ti thay doi của thành phần ban đầu Phản hỏi tích cực này thường gây ra sự mắt cân bằng trong hệ thống cũ và tạo nên sự cân bằng moi,

Ví dụ: Hiện tượng ô nhiễm nước hỗ có thể làm cho cá chết, làm piảm số luộng cá trong quan thé, cá chết còn làm cho mức độ ô nhiễm nước hồ tăng lên và lại dẫn tói số cá

sẽ chết nhiều hơn Tóc độ cá chết có thể làm tăng quá trình phân hồi tích cực và đã làm thay đổi thành phan ban đầu

> a & À

1.1.3 Thành phần của hệ thông (hợp phần) Thành phân của hệ thông là các yêu tố trong hệ thông tương tác nhau để sản xuất

1.1.4 Môi trường của hệ thống

Môi tường của hệ thống là tập hợp các hợp phần không năm trong hệ thông nhưng lại tác động qua lại chặt chẽ, không thẻ thiếu được với hệ thống 1 Những hợp phản của môi trường góp phan quan trọng cho sự tồn tại hoặc phát triển của một hệ thống và nó bao pồm những yếu tố đồng nhất với hoạt động hệ thống

Trong hoạt động hệ thống sản xuất, môi irường thường được nhìn nhận là các hợp

phan dau vao (input) va dAu ra (output)

Đầu vào của hệ thống là các yêu tố năm ngoài hệ thông nhưng ảnh hưởng trực tiếp

đến hệ thống

Trong hoạt động nông nghiệp, đầu vào là nguyên vật liệu, máy móc, lao động,

thông tin, giá cả, nhụ cầu thị trường

Đầu ra của hệ thống là tác động trở lại của hệ thống đỗi với môi trường

Trong hoạt động nông nghiệp, đầu ra là sản phẩm, phế thải, chất lượng sản phẩm,

giá thành

Ví dụ: Nếu coi hoạt động sản xuất của nông hộ là một hệ thống thì môi trường của

hệ thống này sẽ là các điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội tác động đến và ảnh hưởng

bởi các hoạt động sản xuất của nông hộ đó

- Sản phẩm trả lại cho tự nhiên

- Kinh tê: sản phâm tiêu thụ

- Xã hội: Phát triển cộng đồng

Khả năng sản xuất

Sơ đồ 2: Thành phần hệ thống nông hộ

1.1.5 Cấu trúc của hệ thông

Là sự sắp xép, cầu tạo của các hợp phần và mối quan hệ tương tác của chúng trong

một phạm vi hệ thống

Cầu trúc của hệ thống là thể hiện chức năng và tính ổn định của hệ thông: Một khi

cách sắp xếp và mối tương tác của các hợp phan thay đổi hay nói cách khác cầu trúc của

hệ thông thay đổi thì hệ thống đó cũng bị thay đổi sang phương thức hoạt động khác

Cấu trúc của hệ thông là hình thức cầu tạo bên trong của hệ thống, phản ánh sự sắp

đặt có trật tự của các phân hệ, các phần tử của hệ thống và các quan hệ giữa chúng theo

Đầu ra của hệ thống là tác động trở lại của hệ thông đối với môi trường

Trong hoạt động nông nghiệp, đầu ra là sản phẩm, phế thải, chất lượng sản phẩm,

giá thành

Ví dụ: Nếu coi hoại động sản xuất của nông hộ là một hệ thống thì môi trường của

hệ thống này sẽ là các điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội tác động đến và ảnh hưởng bởi các hoại động sản xuất của nông hộ đó

Sơ đồ 2: Thành phần hệ thông nông hộ

1.1.5 CAu trúc của hệ thông

Là sự sắp xếp, cầu tạo của các hợp phần và mối quan hệ tương tác của chúng trong

một phạm vi hệ thống

Cấu trúc của hệ thống là thể hiện chức năng và tính ồn định của hệ thống: Một khi

cách sắp xếp và mối tương tác của các hợp phần thay đổi hay nói cách khác cầu trúc của

hệ thống thay đổi thì hệ thống đó cũng bị thay đổi sang phương thức hoạt động khác

Cầu trúc của hệ thông là hình thức câu tạo bên trong của hệ thống, phản ánh sự sắp đặt có trật tự của các phân hệ, các phần tử của hệ thống và các quan hệ giữa chúng theo một dấu hiệu nhất định

l7 dụ :

Cầu trúc của hệ thông sản xuất nông nghiệp của nông hộ

nguyên K$ thuật Chính sách - trường

Sơ đồ 3: Hệ thống sản xuất nông hộ

- Nguồn tài nguyên, vốn - kỹ thuật, thể ché/chính sách và môi trường là các cầu

trúc điều kiện cho hệ thống sản xuất nông hộ

- Các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi va các ngành nghề phụ là các hoại động tác

động đến hệ thống để cho ra các sản phâm phục vụ lợi ích của nông hộ,

Nếu hợp phần tự nhiên là tài nguyên như đất, nước là hợp phần yếu tố sản xuất thì

cầu trúc hệ thông về yếu tô xã hội như thể chế, chính sách có phù hợp không cũng đóng một

vai trò quan trọng nó đều tham gia làm cho thay đổi hệ thống sản xuất nông hộ

Có rất nhiều cấu trúc hệ thống khác nhau, sự kết hợp các phần tử tuy rat da dụng

nhưng có thê quy về các cách kết hợp phần tử cơ bản sau:

1 Ghép nồi tiếp: Đầu vào của phân tử này là đầu ra của phần tứ kia

Là cách ghép mà đầu vào của các phân tử (một phân hay toàn bộ) có chung

biến số vào và đầu ra của các phân tử đó lại là đầu vào của một phân tử khác

Vi du:

Câu trúc của hệ thông sản xuất nông nghiệp của nỏng hệ

- ae ¬ : : x

„

Z

Sơ đồ 3: Hệ thống sản xuất nông hộ

- Nguồn tài nguyên, vốn - kỹ thuật, thể chế/chính sách và môi trường là các cầu trúc điều kiện cho hệ thống Sản xuất nồng hộ

- Các hoạt động trồng trọt, chãn nuôi và các ngành nghề phụ là các hoạt động tác động đến hệ thống đề cho ra các sản phẩm phục vụ lợi ích của nông hộ

Nếu hợp phần tự nhiên là tải nguyên như đất, nước là hợp phần yếu tô sản xuất thì cầu trúc hệ thông về yếu tố xã hội như thẻ chế, chính sách có phù hợp không cũng đóng mội vai tro quan trọng nó đều tham gia làm cho thay đổi hệ thống sản xuất nông hộ

Có rất nhiều cấu trúc hệ thống khác nhau, sự kết hợp các phân tử tuy rat da dang nhưng có thể quy về các cách kết hợp phần tử cơ bản sau:

J Ghép nỗi tiêệp: Đầu vào của phân tử này là dâu ra của phần tử kia

2 Ghép song song

J—— 9 ——>>

Ghép có mỗi liên hệ ngược (sắp xếp theo kiểu phản hồi): hai phần tử gọi là ee de pea hạ Lk wa sy ks ĐÀ sa gs

sắp xếp theo kiểu phản hồi khi đầu ra của phần tử này một phần hoặc toàn bộ là đầu và ap Xep theo lagu plat hi đầu ra của phân tử nây một phí Ac toan DY tả G0 VAO sắp xếp theo kiểu phản hồi khi đầu ra của phân tử này một phân hoặc toàn bộ là đâu vào coo HÀ rao LÀI Lá: HÀ Sh ak ca cap chao Lage ina Bề Tà đền và

1.1.6 Gidi han ctla hé thong 1.1.6 Giới hạn của hệ thông

Là đường phân biệt giữa các phân tử của hệ thông với môi trường Là đường phân biệt giữa các phần tử của hệ thống với môi trường

VD: Cây lúa, ruộng lúa, cánh đồng VD: Cây lúa, ruộng lúa, cánh đồng

Là cầu nối giữa các thành phẩn, các dòng dân truyện hoặc biển đôi năng lượng, Là cầu nối giữa các thành phần, các dòng dẫn truyền hoặc biến đổi năng lượng 2 7 š 3

Dựa vào thời gian, người ta chia hệ thông ra làm hai loại là hệ thông động và hệ Dựa vào thời gian, người ta chia hệ thống ra làm hai loại là hệ thống động và hệ

- Hệ thống tĩnh là hệ thống không có sự thay déi (hay thay đổi rất nhỏ) theo thời gian - Hệ thống nh là hệ thống không có sự thay đổi (hay thay đổi rất nhỏ) theo thời gian

2 Phân loại (heo tính chất thay đối trạng thái của hệ thong 2 Phân loại theo tinh chat thay đỗi trạng thái của hệ thống

- Hệ thông ngẫu nhiên: là hệ thông biển đôi không theo một quy luật nảo cả - Hệ thống ngẫu nhiên: là hệ thống biến đổi không theo một quy luật nào cả

- Hệ thống tải định: là hệ thông phát triên theo một quy luật nhất định - Hệ thống tái định: là hệ thống phát triển theo một quy luật nhất định

„ ˆ > a £ As n s aS `

thống mà ở đó vật chất và năng lượng chỉ trao đôi trong phạm vỉ hệ thong thống mà ở đó vật chất và năng lượng chỉ trao đổi trong phạm vi hệ thống

thống có khả năng cho vật chất và năng lượng đi qua ranh giới của hệ thông Các hoại thống có khả năng cho vật chất và năng lượng đi qua ranh giới của hệ thống Các hoạt động của hệ thông quan hệ với các yêu tô môi trường tác động động của hệ thống quan hệ với các yếu tố môi trường tác động

Vật chất và năng lượng đi vào gọi là dòng vào (hay gọi là đầu vào) Vật chất và năng lượng đi vào gọi là dòng vào (hay gọi là đầu vào)

Vật chất và năng lượng đi ra khỏi hệ thông gọi là dòng ra (hay đâu ra) j Vật chất và năng lượng đi ra khỏi hệ thống gọi là dòng ra (hay đầu ra)

Vật chất và năng lượng trao đổi giữa các thành phân của hệ thông gội là dòng nội lưu Vật chất và năng lượng trao đôi giữa các thành phần của hệ thống gội là dòng nội lưu.

4 Phân loại hệ thông theo độ đa dạng

- Hệ thống phức tạp: là hệ thống có độ đa dang cao, bén vũng, tiễn bộ

- Hệ thống đơn giản: là hệ thông có độ đa dạng thấp, là hệ thông Không bẻn ví ting

không phát triển

5 Phân loại hệ thông theo chế độ phân cấp

- Hệ thống thứ bậc: là hệ thống có co cấu phân cấp Co cấu của hệ thir bac cd

nhiéu cấp khác nhau - cấp trên và một hay nhiều cấp dưới Tuỷ theo hệ thống dơn ein

hay phúc tạp mà mà người ta phân hệ thống ra làm nhiều hay ít cấp Khi hệ thông cảng

phát triển, càng có nhiều phần tử thì đòi hỏi d độ phân cấp cảng lon

Có hai dạng phân cấp phỏ biến là phân cấp hình quạt và phân cấp hình thoi

- Hệ phi thứ bậc: là hệ có cơ cấu không phân cấp Có những tô chức không phân

cap, nghĩa là có sự bình đăng vẻ quyên lực, Nguyên tặc hoạt động của hệ thông phí thú

bậc là dựa trên tỉnh thân hợp tác chú không dựa trên quyền lực,

6 Phan loai theo kha ning diéu kchién

- Hệ thống có khả năng điều khiển được: là hệ thống mà trạng thải và hành ví của

nó có thê được định hướng tới mục tiêu cho trước Sự định hướng này được thực hiện:

+ Do tác động điều khiển có ý thức của con người: hệ thông bị điều khin

+ Do có cơ chế điều khiển tồn tại khách quan bên trong hệ thống: hệ thống tự điều khiến

- Hệ thống không có khả năng điều khiển được: là hệ thống không thể định hướng

trạng thái hoặc hành vi của nó tới mục tiêu cho trước

1.1.9 Các quan điểm và phương pháp nghiên cứu hệ thông

1 Quan điểm nghiên cứu hệ thống

+ Khi nghiên cứu một hệ thống không chỉ nghiên cứu riêng rẽ các phan tu ma phat

nghiên cứu trong mối quan hệ với các phần tử khác và đặc biệt chú ý' đến các thuộc tính

mới xuất hiện

9

4 Phân loại hệ thống theo do da dang

- Hệ thống phức tạp: là hệ thống có độ đa dang cao, bên vũng, tiễn bộ

- Hệ thống đơn giản: là hệ thông có độ đa dạng thấp, là hệ thông khéng ben vin: không phát triển

5, Phân loại hệ thống theo chế độ phân cấp

- Hệ thống thứ bậc: là hệ thống có cơ cấu phân cấp Co cấu của hệ thứ bậc có nhiều cấp › khác nhau - cấp trên va một hay nhiều cấp dưới Tuy theo hé théng don giản hay phức tạp mà mà người ta phân hệ thống ra làm nhiều hay ít cấp Khi hệ thông cảng phát triển, càng có nhiều phần tứ thì đòi hỏi độ phân cấp cảng lón,

Có hai dạng phản cấp phố biến là phân cấp hình quạt và phân cấp hình thoi

- Hệ phi thứ bậc: là hệ có cơ cấu không phân cấp Có những tổ chức không phần cấp, nghĩa là có sự bình đăng về è quyên lực Nguyên tắc hoạt động của hệ thông phi thú bậc là dựa trên tỉnh thần hợp tác chú không dựa trên quyền lực

6 Phân loại theo khã năng điều khiển

- Hệ thống có khả năng điều khiển được: là hệ thống mà trạng thái và hành vị của

nó có thể được định hướng tới mục tiêu cho trước Sự định hướng này được thực hiện: + Do tác động điều khiển có ý thức của con người: hệ thông bị diều khiển

+ Do có cơ chế điều khiển tồn tại khách quan bên trong hệ thông: hệ thống tự điều khiên,

- Hệ thống không có khả năng điều khiến được: là hệ thống không thể định hướng trạng thái hoặc hành vi của nó tới mục tiêu cho trước,

1.1.9 Các quan điểm và phương pháp nghiên cứu hệ thống

1 Quan điểm nghiên cứu hệ thống

+ Khi nghiên cứu một hệ thống không chỉ nghiên cứu riêng rẽ các phần tử mà phải nghiên cứu trong mỗi quan hệ với các phần từ khác và đặc biệt chú ý' đến các thuộc tính mới xuất hiện

+ Khi nghiên cứu một hệ thông phải đặt trong môi trường của nó, xem xét sự tương

tác giữa hệ thông với môi trường để có thể xác định rõ hơn hành vi và mục tiêu hoạt động

của hệ thông cũng như các ràng buộc mà điều kiện ngoại cảnh áp đặt lên hệ thống

+ Khi nghiên cứu các hệ thống ta phải tiến hành phân cấp hệ thống vì các hệ

thông ngày càng phát triển, sự phức tạp của hệ thống càng tăng lên Việc phân cấp hệ

thống khi nghiên cứu sẽ giúp chúng ïa có thể điều khiển được hệ thống kịp thời và năm

rõ được cầu trúc bên trong của hệ thống

+ Các hệ thống thực tế có tính hữu đích rất cao, mọi hoạt động đều nhằm tới mục

tiêu đã định, trong khi các phần iử nằm trong hệ thống ngoài mục tiêu chung còn có mục

tiêu riêng, vì vậy phải lồng ghép kết hợp nhiều mục tiêu

+ Mỗi hệ thống đều quan tâm tới hành vi của mình, song hành vi lại phụ thuộc vào

cầu trúc Do đó phải kết hop cấu trúc và hành vị

2 Phương pháp nghiên cứu hệ thông

a) Phương pháp mô hình hóa

Là phương pháp nghiên cứu hệ thống trong trường hợp biết rõ được 3 yếu tố là

đầu vào, đầu ra và cơ câu của hệ thông Mô hình là sự mô tả hệ thông qua các đặc (rưng

cơ bản của hệ nhờ kinh nghiệm và nhân thức của con người

Trình tự sử dụng phương pháp mô hình hóa bao gồm các bước:

- Xây dựng mô hình của hệ thống phải nghiên cứu Ộ

+ Xác định ý đồ và mục tiêu nghiên cứu

+ Quy định các đặc trưng quan trọng cần nghiên cứu

+ Quan sát một sô hành vi của hệ thông

` a ` hà

+ Thiết lập ràng buộc giữa mục tiêu, ý đô và các đặc trưng thông qua các

kết quả quan sát hành ví (mô hình)

- Phân tích, nghiên cứu trên mô hình lý thuyết đã thu được ở bước trên

- Đối chiếu kết luận rút từ mô hình với kết quả thực tế để đối chứng xem kết luận

rút từ mô hình lý thuyết có chuẩn xác hay không

- Chỉnh lý lại kết quả của mô hình lý thuyết cho phù hợp, sau đó đem sử dụng kết

quả trong thực tế

Mô hình dễ thực hiện nhưng nếu người nghiên cứu trình độ kém thì dễ đi học

những cái không cơ bản, không phù hợp với điều kiện của mình

+ Khi nghiên cứu một hệ thống phải đặt trong môi irường của nó, xem xét sự tương tác giữa hệ thông với môi trường để có thể xác định rõ hơn hành vị và mục tiêu hoạt động của hệ thống cũng như các ràng buộc mà điều kiện ngoại cảnh áp đặt lên hệ thống

+ Khi nghiên cứu các hệ thống ta phải tiến hành phân cấp hệ thống vì các hệ thống ngày càng phát triển, sự phức tạp của hệ thống càng tăng lên Việc phân cấp hệ thống khi nghiên cứu sẽ giúp chúng ta có thể điều khiển được hệ thống kịp thời và nắm

rõ được cầu trúc bên trong của hệ thống

+ Các hệ thống thực tế có tính hữu đích rất cao, mọi hoạt động đều nhằm tới mục

tiêu đã định, trong khi các phần tử nằm trong hệ thống ngoài mục tiêu chung còn có mục

tiêu riêng, vì vậy phải lồng ghép kết hợp nhiều mục tiêu

+ Mỗi hệ thống đều quan tâm tới hành vi của mình, song hành vi lại phụ thuộc vào cầu trúc, Do đó phải kết hợp cấu trúc và hành vi

2 Phương pháp nghiên cứu hệ thống a) Phương pháp mô hình hóa

Là phương pháp nghiên cứu hệ thống trong trường hợp biết rõ được 3 yếu tổ là đầu vào, đầu ra và cơ cấu của hệ thông Mô hình là sự mô tả hệ thống qua các đặc írưng

cơ bản của hệ nhờ kinh nghiệm và nhân thức của con ngudi

Trình tự sử dụng phương pháp mô hình hóa bao gồm các bước:

- Xây dựng mô hình của hệ thống phải nghiên cứu

+ Xác định ý đồ và mục tiêu nghiên cứu

+ Quy định các đặc trưng quan trọng cần nghiên cứu + Quan sát một số hành vi của hệ thống

+ Thiết lập ràng buộc giữa mục tiêu, ý dé va các đặc trưng thông qua các kết quả quan sát hành vi (mô hình)

- Phân tích, nghiên cứu trên mô hình lý thuyết đã thu được ở bước trên

- Đối chiều kết luận rút từ mô hình với kết quả thực tế để đối chứng xem kết luận

rút từ mô hình lý thuyết có chuẩn xác hay không

- Chỉnh lý lại kết quả của mô hình lý thuyết cho phù hợp, sau đó đem sử dụng kết quả trong thực tế,

Mô hình dễ thực hiện nhưng nếu người nghiên cứu trình độ kém thì dễ đi học

những cái không cơ bản, không phù hợp với điều kiện của mình

Phuong pháp hộp den:

Là phương pháp nghiên cứu khi đã biết được đầu vào, dau ra cha hệ thông nhung

không nắm chắc được co cấu của nó; Việc nghiên cúu có nhiệm vụ phải xác định rò môi

quan hệ giữa đầu vào và đầu ra của hệ thông

Trình tự của phương pháp hộp đen bao gồm:

- Quan sát đầu vào và đầu ra (hông qua thực nghiệm, hoặc sự tác dong chu dong

của người quan sát ở các đâu vào dé đón nhận các đầu ra của hệ thống)

- sử dụng các phân tích vừa định tính vừa định lượng đề tìm ra tính quy luật hình

thành cơ cấu có thể có của hệ thống

- Kiểm tra quy luật hình thành cơ cấu đã thiết lập so với thực tẻ

- Chỉnh lý lại kết quả và đưa vào sử dụng

c) Phương pháp tiế› cận hệ thong

Là phương pháp nghiên cứu hệ thống khi rất khó doán nhận co cầu, đầu vào, đầu

ra của hệ thống

Cách giải quyết là phân tích hệ thống bạn đầu thành một loạt các phân hệ nhỏ hơn

có môi liên hệ ràng buộc lẫn nhau dù là yêu nhưng không thê bỏ qua

Các yêu cầu trong phương pháp tiếp cận hệ thống:

- Việc nghiên cứu từng phần tử không được cất rời một cách tuyệt đối khói hệ

thông đồng thời phải nghiên cứu sự tác động của phần tử trở lại hệ thống

+ Do hệ thống là một chỉnh thể hoàn chỉnh có tính trồi, tính chất này có được là do

cách tổ chức của các phân hệ và các phần tử tạo nên hệ thống

- Hệ thống chỉ phát triển khi là hệ mở cho nên khi xem xét hệ thống phải đặt nó

vào trong một hệ thống khác lớn hơn

- Các hệ thống phức tap là những hệ có cơ cấu phân cấp vì vậy cần phân cấp hệ

thống trong quá trình tiếp cân hệ thống

Trong quá trình nghiên cứu hệ thông thường có 2 cách thúc nghiên cứu như

san:

+ Nghiên cứu hoàn thiện hay cải tiến một hệ thong đã có sẵn Dùng phương

pháp phân tích hệ thống tìm ra điểm “hẹp” hay chỗ “thất lại? của hệ thống Đó là những

chỗ gây ảnh hưởng không tốt (gây hạn chế) đến hoạt động của hệ thống, cần được sửa

chữa, khai thông (tác động vào) để cho hệ thống hoàn thiện hơn, có hiệu quả hơn,

+ Nghiên cứu xâp dựng một hệ thông mới: cách làm này cần có sự tính toán, cân

đối kỹ càng, tổ chức sắp đặt sao cho các bộ phận trong hệ thông dự kiến nằm đúng vị trí

trong mối quan hệ tương đương của các phần tử, có thứ tự ưu tiên để đạt được mục tiêu

của hệ thống tốt nhất

Phương pháp hộp den:

Là phương pháp nghiên cứu khi đã biết được đầu vào, đầu ra của hệ thông nhúng không năm chắc được co cấu của nó; Việc nghiên cúu có nhiệm vụ phải xác định rò mỏi quan hệ giữa đầu vào và đầu ra của hệ thông

Trinh tự của phương pháp hộp đen bao gồm:

- Quan sát đầu vào và đầu ra (hông qua thực nghiệm, hoặc sự tác dong chu done

của người quan sát ở các đầu vào dé đón nhận các đầu ra của hệ thông)

- sử dụng các phân tích vừa định tính vừa định lượng để tìm ra tính quy luật hình thành cơ cầu có thể có của hệ thống

- Kiểm tra quy luật hình thành co cấu đã thiết lập so với thực tẻ,

- Chỉnh lý lại kết quả và đưa vào sủ dụng

c) Phương pháp tiễn cận hệ thông

Là phương pháp nghiên cứu hệ thống khi rất khó doán nhận cơ cấu, đầu vào, đầu

ra của hệ thống

Cách giải quyết là phân tích hệ thống ban đầu thành một loạt các phân hệ nhỏ họn

có mối liên hệ ràng buộc lẫn nhau dù là yếu nhưng không thể bỏ qua,

Các yêu cầu trong phương pháp tiếp cận hệ thống:

- Việc nghiên cứu từng phan tir không được cất rời một cách t tuyệt đối khỏi hệ thống đồng thời phải nghiên cứu sự tác động của phần tử trở lại hệ thông

+ Do hệ thống là một chỉnh thể hoàn chỉnh có tính trồi, tính chất nay có được là do cách tổ chức của các phân hệ và các phần tử tạo nên hệ thống

- Hệ thống chỉ phát triển khi là hệ mở cho nên khi xem xét hệ thông phải đặt nó

vào trong một hệ thống khác lớn hơn

- Các hệ thông phức tạp là những hệ có cơ cấu phân cấp vì vậy cần phân cấp hệ thống trong quá trình tiếp cân hệ thống

Trong quá trình nghiên cứu hệ thống th wong có 2 cách thức nghiên cứu nhị san:

+ Nghiên cứu hoàn thiện hay cải tiến một hệ thống đã có sẵn Dùng phương pháp phân tích hệ thông tìm ra điểm “hẹp” hay chỗ “thắt lại” của hệ thống Đó là nhũng chỗ gây ảnh hưởng không tốt (gây hạn chế) đến hoạt động của hệ thống, cần được sửa chữa, khai thông (tác động vào) đề cho hệ thống hoàn thiện hơn, có hiệu quả hơn + Nghiên cứu xâp dựng một hệ thong moi: cách làm này cần có sự tính toán, cân dối kỹ càng, tổ chức sắp đặt sao cho các bộ phận trong hệ thống dự kiến nằm đúng vị trí trong mối quan hệ tương đương của các phan tử, có thứ tự ưu tiên để đạt được mục tiêu của hệ thông tôt nhất +

* Cúc nguyên tắc trong phương pháp nghiên cứu hệ thông 4

- Tìm ra mỗi quan hệ trong hé thống nông nghiệp

- Phải có sự tham gia của nhiều ngành khoa học

- Các nghiên cứu được hướng chủ yêu vào người nông dân

- Phải có tính nhắc lại và liên tục

¡.2 HỆ SINH THÁI VÀ HỆ SINH THÁI NÔNG NGHIỆP

1.2.1 Hệ sinh thái

Hệ sinh thái được coi là hệ thống sinh học ở mức độ tổ chức cao nhất trong tự

nhiên, bao gồm quần xã sinh vật tác động qua lại với môi trường sống của nó:

Quần xã <—> Môi trường

Trong hệ sinh thái, quá trình trao đổi vật chất và năng lượng luôn diễn ra giữa các

thành phan sinh vật với nhau và với môi trường vật lý, hoá học bên ngoài, tạo nên cầu

trúc hệ thống và vòng quay vật chất trong tự nhiên, Đó chính là hoạt động của hệ sinh

thái và kết quả của hai quá trình quan trong nay tao ra nang suất của sinh vat

Phạm vi lãnh thể của hệ sinh thái càng lớn thì hoạt động của nó càng mang tính

độc lập, ít phụ thuộc hơn vào các hệ thông lân cận

1.2.2 Hệ sinh thái nông nghiệp

Là hệ thống sinh thái được con người tác động để sản xuất ra lương thực, thực

phẩm và các sản phâm nông nghiệp khác Có thể nói hệ sinh thái nông nghiệp là một

vùng hoặc một đơn vị sản xuất nông nghiệp Cũng giống như khái niệm hệ sinh thái nói

chung, hệ sinh thái nông nghiệp được gắn liền với một phạm vi lãnh thổ nhất định

Hệ sinh thái nông nghiệp khác với hệ sinh thái tự nhiên ở chỗ các thành phan sinh

vật chính trong hệ sinh thái nông nghiệp là cây trồng, vật nuôi do con người chủ động

đưa vào và điều khiển nó theo ý muốn của mình Chính vì vậy hệ sinh thái nông nghiệp

thường đơn giản về loài hơn hệ sinh thái tự nhiên

Hệ sinh thái nông nghiệp kém hơn hệ sinh thái tự nhiên, hệ sinh thái nông nghiệp

thường trước nguy cơ bùng phát dịch bệnh và dé anh hưởng trước những biến động về

khí hậu thời tiết và các điều kiện kinh tế xã hội khác

Mặt khác, trong các hệ sinh thái tự nhiên vòng quay vật chất thường được khép

kín, đảm bảo tính bền vững của các yếu tổ của hệ thông như đất và sinh vat; Con trong hé

sinh thái nông nghiệp, hàng năm con người lấy ra một lượng vật chất đáng kể thông qua

các nông sản, nên lượng vật chất thường không được trả lại đầy đủ cho các yếu tô của hệ

thống, dẫn đến sự suy thoái dần các tính chất của hệ thống

* Các nguyên tắc trong phương pháp nghiên cứu hệ thẳng 4

- Tìm ra mỗi quan hệ trong hệ thông nông nghiệp

- Phải có sự tham gia của nhiều ngành khoa học

- Các nghiên cứu được hướng chủ yêu vào người nông dân

- Phải có tính nhắc lại và liên tục 1.2 HỆ SINH THÁI VÀ HỆ SINH THÁI NÔNG NGHIỆP

1.2.1 Hệ sinh thái

Hệ sinh thái được coi là hệ thống sinh học ở mức độ tổ chức cao nhất trong tự

nhiên, bao gồm quần xã sinh vật tác động qua lại với môi trường sống của nó:

Quần xã <———> Môi trường Trong hệ sinh thái, quá trình trao đổi vật chất và năng lượng luôn diễn ra giữa các thành phần sinh vật với nhau và với môi trường vật lý, hoá học bên ngoài, tạo nên cầu trúc hệ thống và vòng quay vật chất trong tự nhiên Đó chính là hoạt động của hệ sinh thái và kết quả của hai quá trình quan trọng này tạo ra năng suất của sinh vật

Phạm vi lãnh thổ của hệ sinh thái càng lớn thì hoạt động của nó càng mang tính độc lập, ít phụ thuộc hơn vào các hệ thông lân cận

1.2.2 Hệ sinh thái nông nghiệp

Là hệ thông sinh thái được con người tác động để sản xuất ra lương thực, thực

phẩm và các sản phẩm nông nghiệp khác Có thể nói hệ sinh thái nông nghiệp là một

vùng hoặc một đơn vị sản xuất nông nghiệp Cũng giống như khái niệm hệ sinh thái nói

chung, hệ sinh thái nông nghiệp được gắn liền với một phạm vi lãnh thổ nhất định

Hệ sinh thái nông nghiệp khác với hệ sinh thái tự nhiên ở chỗ các thành phần sinh

vật chính trong hệ sinh thái nông nghiệp là cây trồng, vật nuôi do con người chủ động đưa vào và điều khiển nó theo ý muốn của mình Chính vì vậy hệ sinh thái nông nghiệp thường đơn giản về loài hơn hệ sinh thái tự nhiên

Hệ sinh thái nông nghiệp kém hơn hệ sinh thái tự nhiên, hệ sinh thái nông nghiệp thường trước nguy cơ bùng phát dịch bệnh và dễ ảnh hưởng trước những biến động về khí hậu thời tiết và các điều kiện kinh tế xã hội khác

Mặt khác, trong các hệ sinh thái tự nhiên vòng quay vật chất thường được khép

kín, đảm bảo tính bền vững của các yếu tố của hệ thống như đất và sinh vật; Còn trong hệ

sinh thái nông nghiệp, hàng năm con người lấy ra một lượng vật chất đáng kể thông qua các nông sản, nên lượng vật chất thường không được trả lại đầy đủ cho các yếu tố của hệ thống, dẫn đến sự suy thoái dần các tính chất của hệ thống

Hiệ sinh thái tự nhiên | Lệ sinh thái nông nghiệp

- Mục đích chủ yêu là kéo dài sự sống | - Mục đích chủ yêu lả cung cấp cho con người các

- Chu trình vật chât khép kín L« Chu trình vật chất hỏ

- Có sự tự phục hỏi lớn, có quá trình | - Khi con người biết nuỏi trong moi co FIST NIN

- Mục đích chủ yếu là kéo dài sự sống | - Mục đích chủ yếu là cung cấp cho con người các

- Chu trình vật chất khép kín - Chu trình vật chất hỏ

- Có sự tự phục hỏi lớn, có quá trình | - Khí con người biết nuôi tròng mới có HS TNN

- Da dang va phúc tạp về thành phần loài thực vật và động vật

1.2.3 Những đặc tính cúa hệ thống sinh thái nông nghiệp

Hệ thống sinh thái nông nghiệp có nhiều đặc tính quan trọng được ứng dụng trong

phân tích nghiên cứu hệ thống nông nghiệp và phát triển nông thôn,

1.2.3.1 Đặc tính sản xuất (productivity)

Là giá trị thực của sản phâm thu được trên đơn vị dâu tư (dất đại, lao động, năng

lượng, tiền vốn), thông thường nó được đo băng giá trị thu nhập thục tế hoặc năng suất trên |

ha đất (cũng có thể là giờ lao động, đơn vi đầu tư hay mức năng lượng tiêu tốn)

1.2.3.2 Đặc tính ấn định (Stability)

Là mức độ ôn định của năng suất trong diêu kiện có các dao động nhỏ của môi

trường (khí hậu, thời tiết, tình hình kinh tế xã hội, ), đặc tính này có thể đo được dễ dàng

bằng hệ số nghịch của biến thiên năng suất Nếu mức độ biến thiên nhỏ tức là tính dn

định cao và ngược lại

1.2.3.3 Đặc tính bên vững hay tính chẳng chịu (Substainability)

Là khả năng duy trì năng suất của hệ thống khi phải chịu một sức ép (stress) hay

những đảo lộn lớn (pufturbation), stress là những sức ép thường lệ, đôi khi liên tục và tích

lũy, chúng có thể được dự đoán trước

Tính chống chịu được xem xét thông qua khả năng duy trì năng suất trước stross,

Tính chống chịu kém thường dẫn tới khả năng không ồn định về nãng suất nông nghiệp

Ví dụ: Thiên tai, dịch bệnh

1.2.3.4 Đặc tính công bằng (Equitabilaey)

Thường được sử dụng để đánh giá các sản phẩm của hệ thông được phân chia như

thế nào giữa các yếu tế của hệ thống, có thé 1a những người được hưởng lợi

1.2.3 Những đặc tính của hệ thông sinh thái nông nghiệp

Hệ thống sinh thái nông nghiệp có nhiều đặc tính quan trọng được ứng dụng trong phân tích nghiên cứu hệ thống nông nghiệp và phát triển nông thôn

1.2.3.1 Đặc tính sân xuất (productivity)

Là giá trị thực của sản phâm thu được trên đơn vị đầu tư (dất đai, lao động, năng lượng, tiền vốn), thông thường nó được đo bằng giá trị thu nhập thực tế hoặc năng suất trên |

ha đất (cũng có thể là giờ lao động, don vi dau tư hay mức năng lượng tiêu tốn)

1.2.3.2 Đặc tinh én dinh (Stability)

Là mức độ ôn định của nang suất trong điều kiện có các dao động nhỏ của môi trường (khí hậu, thời tiết, tình hình kinh tế xã hội, ), đặc tính này có thể đo được dễ dàng

bằng hệ số nghịch của biến thiên năng suất Nếu mức độ biến thiên nhỏ tức là tính én

định cao và ngược lại

1.2.3.3 Đặc tính bên vitng hay tinh chong chiu (Substainability)

La khả năng duy trì năng suất của hệ thông khi phải chịu một sức ép (stress) hay những đảo lộn lớn (putturbation), stress là những sức ép thường lệ, đôi khi liên tục và tích lũy, chúng có thể được dự đoán trước

Tính chống chịu được xem xét thông qua khả nãng duy trì năng suất trước stress, Tính chống chịu kém thường dẫn tới khả năng không ổn định về nẵng suất nông nghiệp,

Ví dụ: Thiền tai, dịch bệnh

1.2.3.4 Đặc tính công bằng (Equitabilaip) Thường được sử dụng để đánh giá các sản phâm của hệ thông được phân chia như thể nào giữa các yêu tô của hệ thông, có thê là những người được hưởng lợi

Một hệ thống công băng thì sản phẩm của nó phải được phân phôi một các công

khai và dựa trên cơ sở của sự đóng góp cho hệ thông Trong thực tế (hường sử dụng các

7 2

A AK

phuong phap kinh t€ dé danh giá như phương pháp phân phối thống kê

12.3.5 Dée tinh te tri (Autonomy)

Là mức độ ít phụ thuộc của hệ thống này vào hệ thống khác để tồn tại

1.2.3.6 Đặc tính đoàn kết, hop téc (Solidarity)

Tính hợp tac là tương quan nhiều chiều như trong cộng đồng nêu nông dân đều

gieo cây đúng thời vụ thì sẽ giảm được sự phá hại của sâu bệnh

1.2.3.7 Đặc tính ẩa dụng va thich nghi (Diversity, adaptability)

Là chỉ tiêu đánh giá số lượng các loài, các kiểu canh tác khác nhau trong thành

phần của hệ thống nông nghiệp và khả năng phản ứng của hệ thống với sự thay đổi môi

trường để đảm bảo sự tồn tại của nó

1.3 KHAI NIEM HE THONG CANH TAC VA HE THONG NONG NGHIEP

1.3.1 Khai niém vé hé thong canh tac (Farming system)

Hệ thống canh tác là nói đến sản xuất nông nghiệp trong phạm vi vùng sản xuất

nhỏ hẹp, trong đó các nông hộ được coi như là các tế bào hợp thành và thường được quan

tâm đặc biệt trong nghiên cứu, phát triển hệ thống canh tác

Theo cách tiếp cận từ đưới lên thì nông hộ là cơ sở quan trọng của hệ thống canh

tác và lớn hơn là hệ thống nông nghiệp của vùng và của quốc gia Bởi vì người nồng dân

luôn được coi là chủ nhân của mọi quyết định trong phát triển nông trại của họ

Hệ thông canh tác là sự bé tri một cách thống nhất và ổn định các ngành nghề

trong nông trại được quản lý bởi hộ gia đình trong một môi trường tự nhiên, sinh học,

kinh tế, xã hội phù hợp với mục tiêu, sự mong muốn và nguồn lực của hộ (Shanor Philip

và Sôhmohi 1981)

Hệ thông canh tác có thể phân thành các hệ thống phụ như hệ thông cây trồng, hệ

thống vật nuôi, hệ thông nuôi trồng thuỷ sản, hệ thống ngành nghề phụ, trong đó hệ thông

cây trồng là bộ phận chủ yếu của hệ thống canh tác

Hệ thống cây trồng là thành phần các giống và loài cây được bố trí trong không

gian và thời gian trong mọi hệ thống sinh thái nông nghiệp nhằm tận dụng hợp lý nhất

các nguồn lợi tự nhiên, kinh tế xã hội (Đào Thế Tuấn, 1984)

Hệ thống cây trồng bao gồm các hình thức đa canh: trồng xen, trồng gối, trồng

luân canh, trồng thành băng, canh tác hỗn hợp, vườn hỗn hợp các loại cây

1.3.2 Khái niệm về hệ thống néng nghiép (Agricultural system)

- Hé théng nông nghiệp là sự biểu hiện không gian của sự phối hợp các ngành

sản xuất và kỹ thuật do một xã hội thực hiện để thoả mãn nhu cầu của con người Nó

1.2.3.7 Đặc tính đa dạng va thich nghi (Diversity, adaptability)

Là chỉ tiêu đánh giá số lượng các loài, các kiểu canh tác khác nhau trong thành phần của hệ thống nông nghiệp và khả năng phản ứng của hệ thống với sự thay đổi môi trường để đảm bảo sự tồn tại của nó

1.3 KHAI NIEM HE THONG CANH TAC VA HE THONG NONG NGHIEP

1.3.1, Khai niém vé hé thong canh téc (Farming system)

Hệ thống canh tác là nói đến sản xuất nông nghiệp trong phạm vi vùng sản xuất nhỏ hẹp, trong đó các nông hộ được coi như là các tế bào hợp thành và thường được quan

tâm đặc biệt trong nghiên cứu, phát triển hệ thống canh tác

Theo cách tiếp cận từ đưới lên thì nông hộ là cơ sở quan trọng của hệ thống canh tác và lớn hơn là hệ thống nông nghiệp của vùng và của quốc gia Bởi vì người nông dân luôn được coi là chủ nhân của mọi quyết định trong phát triển nông trại của họ

Hệ thống canh tác là sự bố trí một cách thống nhất và ổn định các ngành nghề trong nông trại được quản lý bởi hộ gia đình trong một môi trường tự nhiên, sinh học, kinh tế, xã hội phù hợp với mục tiêu, sự mong muốn và nguồn lực của hộ (Shanor Philip

và Sôhmohi 1981)

Hệ thống canh tác có thé phân thành các hệ thống phụ như hệ thông cây trồng, hệ thống vật nuôi, hệ thắng nuôi trồng thuý sản, hệ thông ngành nghề phụ, trong đó hệ thống cây trồng là bộ phận chủ yếu của hệ thông canh tác

Hệ thống cây trồng là thành phần các giống và loài cây được bố trí trong không

gian và thời gian trong mọi hệ thống sinh thái nông nghiệp nhăm tận dụng hợp lý nhất các nguồn lợi tự nhiên, kinh tế xã hội (Đào Thế Tuần, 1984)

Hệ thống cây trồng bao gồm các hình thức đa canh: trồng xen, trồng gối, trồng luân canh, trồng thành băng, canh tác hỗn hợp, vườn hỗn hợp các loại cây

1.3.2 Khái niệm về hệ thống nông nghiệp (Agricultural system)

- Hệ thống nông nghiệp là sự biểu hiện không gian của sự phối hợp các ngành

sản xuất và kỹ thuật đo một xã hội thực hiện để thoả mãn nhu cầu của con người Nó

14

biều hiện đặc biệt sự tác động qua lại giữa một hệ thông sinh học, sinh thái mà môi

trường tự nhiên, nó là đại diện và một hệ thong xã hội văn hoá, qua các hoạt động xuấi

phát từ những thành quả kỹ thuật (Vissae, 1979)

- Hệ thống nông nghiệp trước hết là một phương thức khai thác môi trường dược

hình thành và phát triển trong lịch sử, một hệ thống sản xuất thích ứng với các điền kiện

khí hậu của một không gian nhất định, đáp ứng với các điều kiện và như cầu tai thoi diem

đó (Mazoyer, 1986)

Hệ thống nông nghiệp là một phức hợp của đất đai, nguồn nước, cây trồng, vậi

nuôi, lao động, các nguồn lợi và đặc trưng khác trong một ngoại cảnh mà nông hộ quản

lý tuỷ theo sở thích, khả năng và kỹ thuật mà họ có thể có (Phạm Chí Thành, 1993),

Mặc dù có nhiều khái niệm khác nhau về hệ thống nông nghiệp, nhưng các tác giả

déu thống nhất rang hệ thống nông nghiệp thực chất là một hệ sinh thái nông nghiệp dược

đặt trong một điều kiện kinh tế - xã hội nhất định, tức là hệ sinh thái nông nghiệp được con

người tác động bằng lao động, các tập quán canh tác, hệ thống các chính sách nhất định

Hệ thông nông nghiệp = hệ sinh thải nông nghiệp + các yếu to kính tế, xã hội

Hệ thống nông nghiệp bao gồm nhiều hệ phụ như hệ phụ tréng trọt; hệ phụ chân

nuôi, hệ phụ chế biến, ngành nghé; quản lý, lưu thông và phân phối

Một số vẫn đề cần quan tâm trong nghiên cứu phái triển hệ thông nông Nghiệp:

- Nghiên cứu phát triển hệ thống nông nghiệp là sự kết hợp nghiên cứu phát triển

kỹ thuật nông nghiệp vi mô ở mức độ nông hộ với nghiên cứu chính sách và chiến lược

phát triển vĩ mô ở mức độ vùng, quốc gia và cả thể giới

- Tiếp cận theo phương thức từ "đưới lên” và xem hệ thông vướng mắc ở điểm nào

để tìm cách can thiệp và giải quyết những vướng mắc, cản trở đó

- Coi trọng mối quan hệ xã hội, coi đây là những nhân tố quan trọng của hệ thông

- Coi trọng phân tích động thái của sự phát triển

- Sự phát triển nông hộ sẽ là cơ sở, nền tảng cho phát triển hệ thống nông nghiệp

của vùng và của quốc gia Song sự phát triển đó lại phụ thuộc và bị chi phối bởi các yếu

tố ở các hệ thống cao hơn như: vùng, quốc gia và thế giới, nhất là trong sản xuất nông

nghiệp mang tính hàng hoá, thời kỳ hội nhập WTO như hiện nay

1.3.3 Những đặc trưng cơ bản của hệ thông nông nghiệp

*Tính không gian của hệ thông nông nghiệp

- Sự phát triển của hệ thông nông nghiệp luôn làm thay đồi về không gian do đặc

tính phát triển về qui mô sản xuất của hệ thống, đặc điểm phát triển của các hệ phụ trong

hệ thông

giữa một hệ thông sinh học, sinh thải má môi

biểu hiện đặc biệt sự tác động qua lại ø trường tự nhiên, nó là đại điện và một hệ thông xã hội văn hoá, qua các hoạt động xuấi phát từ những thành quả kỹ thuật (Vissac, 1970)

- Hệ thống nông nghiệp trước hết là một phương thức khai thác môi trường được hình thành và phát triển trong lịch sử, một hệ thống sản xuất thích ứng với các điều kiện khí hậu của một không gian nhất định, đáp ứng với các điều kiện và nhủ cầu tai thoi diem

Hệ thống nông nghiệp = hệ sinh thái nông nghiệp + các yếu tổ kinh tế, xã hội

Hệ thống nông nghiệp bao gồm nhiều hệ phụ như hệ phụ trồng trọt; hệ phụ chăn nuôi, hệ phụ chế biến, ngành nghề; quản lý, lưu thông và phân phối

Một số vẫn đề cần quan tâm trong nghiên cứu phát triển hệ thông nông nụ Hiện):

- Nghiên cứu phát triển hệ thống nông nghiệp là sự kết hợp nghiên cứu phát triển

kỹ thuật nông nghiệp vi mô ở mức độ nông hộ với nghiên cứu chính sách và chiến lược phát triển vĩ mỏ ở mức độ vùng, quốc gia và cả thé BIỚI

- Tiếp cận theo phương thức từ "“đưới lên” và xem hệ thông vướng mắc ở điểm nào

để tìm cách can thiệp và giải quyết những vướng mắc, cản trỏ đó

- Coi trọng mối quan hệ xã hội, coi đây là những nhân tổ quan trọng của hệ thông

- Coi trọng phân tích động thái của sự phát triển

- Sự phát triển nông hộ sẽ là cơ sở, nền tảng cho phát triển hệ thống nông nghiệp của vùng và của quốc gia Song sự phát triển đó lại phụ thuộc và bị chỉ phối bởi các yếu

tố ở các hệ thống cao hơn như: vùng, quốc gia và thế giới, nhất là Irong sản xuất nông nghiệp mang tính hàng hoá, thời kỳ hội nhập WTO như hiện nay

1.3.3 Những đặc trưng cơ bản của hệ thông nông nghiệp

*Tính không gian của hệ thông nông nghiệp

- Sự phát triển của hệ thông nông nghiệp luôn làm thay đổi về không gian do đặc tính phát triển về qui mô sản xuất của hệ thống, đặc điểm phát triển của các hệ phụ trong

hệ thông

- Hệ thống nông nghiệp luôn có sự thay đổi về không gian vì các hệ thông sinh

thái đều là các hệ thông hở; các hoại động trao đổi vật chất và năng lượng không chỉ diễn

ra bên rong hệ thống mà còn trao đổi với các hệ thống bên ngoài (hệ thống xung quanh)

- Trên quan điểm thứ bậc về phạm ví không gian của hệ sinh thái nông nghiệp có

thể chia ra: Cánh đồng, nông trại, làng, xã, huyện, tỉnh, vùng, quốc gia và thế giới thì

nghiên cứu hệ thông nông nghiệp cũng có thể có giới hạn trong các phạm vi không gian

tương ứng, như vậy là phải đặt nó trong mỗi quan hệ với các hệ thống khác

4

*Tink thai gian cha hé thong

Hệ thống nông nghiệp cũng như các hệ sinh thái luôn biến đổi theo thời gian Điều

khác với hệ sình thái là sự biến đổi theo thời gian của hệ thống nông nghiệp phụ thuộc rất

nhiều vào mọi hoạt động sống của con người (hệ thống xã hội)

Sự biển đổi theo thời gian của hệ thống nông nghiệp lại phụ thuộc vào mức độ

không gian cũng như toàn bộ các hoạt động của con người trong hệ thống

Sự biến đổi của hệ thống ở mức độ không gian nhỏ trong một thời gian ngắn dễ

nhận thấy, nhưng lại khó nhận ra những biến đổi xảy ra ở phạm vỉ không gian lớn hơn

trong khoảng thời gian ngắn đó

Sự ổn định của hệ thống trong phạm vi không gian nhỏ lại có thể dẫn đến những

biến đổi dần dần của hệ thống ở phạm vi lớn hơn (như nước thải của nông trại mang vật

chất tích đọng lại ở các hệ sinh thái xung quanh và dần dần sẽ gây ra sự biến đổi của các hệ

thống đó)

1.3.4, Lịch sử phát triển của nông nghiệp

Lịch sử phát triển của nông nghiệp gắn liền với lịch sử phát triển của xã hội loài

người Các tác giả đã đưa ra nhiều cách chia sự phát triển của nông nghiệp ra các giai

đoạn khác nhau dựa trên các tiêu chí khác nhau

* Markov, (1972) cho rằng yêu tố quyết định đến tiền hoá của nông nghiệp là công

cụ lao động, mà trước hết là công cụ làm đất Căn cứ vào sự tiễn hoá của công cụ làm đất

mà ông đã chia nông nghiệp ra 5 giai đoạn như sau:

+ Giai đoạn chọc lỗ, bỏ hạt: Con người dùng cái gậy đầu nhọn để xói (chọc) đất

thành lỗ để gieo hạt (với tác động này rễ cỏ xung quanh cây trồng vẫn còn nguyên) Cây

trồng trong giai đoạn này còn hoang đại, quan hệ giữa cây trồng với nhau cũng giống như

quan hệ ở đồng cỏ tự nhiên vậy

+ Giai đoạn cuốc bằng đá, băng đồng và bằng sắt: Đất được chuẩn bị kỹ hơn, xới

tơi hơn, rễ cỏ bị phá một phan, khi xuất hiện cây trồng, đã có sự chọn Íc nhân tạo (con

người nhỗ bỏ những cây không có lợi) và bắt đầu xuất hiện quan hệ của ruộng cây trồng

- Hệ thống nông nghiệp luôn có sự thay đổi về không gian vì các hệ thống sinh thái đều là các hệ thống hở; các hoạt động trao đổi vật chất và năng lượng không chỉ diễn

ra bên trong hệ thống mà còn (rao đổi với các hệ thống bên ngoài (hệ thống xung quanh)

- Trên quan điểm thứ bậc về phạm ví không gian của hệ sinh thái nông nghiệp có

thể chia ra: Cánh đồng, nông trại, làng, xã, huyện, tỉnh, vùng, quốc gia và thế giới thì nghiên cứu hệ thông nông nghiệp cũng có thể có giới hạn trong các phạm vi không gian tương ứng, như vậy là phải đặt nó trong mối quan hệ với các hệ thống khác

*1ƒnh thời gian của hệ thông

Hệ thống nông nghiệp cũng như các hệ sinh thái luôn biến đổi theo thời gian Điều khác với hệ sinh thái là sự biển đổi theo thời gian của hệ thống nông nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào mọi hoạt động sống của con người (hệ thống xã hội)

Sự biển đổi theo thời gian của hệ thống nông nghiệp lại phụ thuộc vào mức độ không gian cũng như toàn bộ các hoạt động của con người trong hệ thống

Sự biến đổi của hệ thống ở mức độ không gian nhỏ rong một thời gian ngắn dễ nhận thấy, nhưng lại khó nhận ra những biến đổi xảy ra ở phạm vi không gian lớn hơn trong khoảng thời gian ngắn đó

Sự ổn định của hệ thống trong phạm ví không gian nhỏ lại có thể dẫn đến những biến đổi dần dần của hệ thống ở phạm vi lớn hơn (như nước thải của nông trại mang vật chất tích đọng lại ở các hệ sinh thái xung quanh và dần dần sẽ gây ra sự biến đổi của các hệ

thông đó)

1.3.4 Lịch sử phát triển của nông nghiệp Lịch sử phát triển của nông nghiệp gắn liền với lịch sử phát triển của xã hội loài người Các tác giả đã đưa ra nhiều cách chia sự phát triển của nông nghiệp ra các giai đoạn khác nhau dựa trên các tiêu chí khác nhau

* Markov, (1972) cho rang yéu t6 quyết định đến tiễn hoá của nông nghiệp là công

cụ lao động, mà trước hết là công cụ làm đất Căn cứ vào sự tiến hoá của công cụ làm đất

mà ông đã chia nông nghiệp ra 5 giai đoạn như sau:

+ Giai đoạn chọc lỗ, bỏ hạt: Con người dùng cái gậy đầu nhọn để xói (chọc) đất

thành lỗ để gieo hạt (với tác động này rễ cỏ xung quanh cây trồng vẫn còn nguyên) Cây

trồng trong giai đoạn này còn hoang đại, quan hệ giữa cây trồng với nhau cũng giống như quan hệ ở đồng cỏ tự nhiên vậy

+ Giai đoạn cuốc bằng đá, bằng đồng và bằng sắt: Đất được chuẩn bị kỹ hơn, xới

tơi hơn, rễ cỏ bị phá một phân, khi xuất hiện cây trồng, đã có sự chọn Ibe nhan tao (con người nhố bỏ những cây không có lợi) và bắt đầu xuất hiện quan hệ của ruộng cây trồng

16

+ Giai đoạn cày gỗ: Đất được xói sâu hon, toi hon: Re cs bị phá nhiều hon Xiệt

số cây tréng thực sự được cải tiến, chọn lọc nhân tạo chiếm tru thế, đạt nhiều thành tựu

nôi bật Quan hệ đồng ruộng được xác lập

+ Giai đoạn cày sắt: Làm đất được cải tiễn hơn do có sự cải tiền của cày và các cong

cụ làm đất khác Cây trồng được cải tiến hơn nữa, bất đầu có công tác chọn giống (chọn

giống có kế hoạch, theo quy mô nhất định); Quan hệ đồng ruộng đã trở nên điền hình,

+ Giai đoạn cày máy: Trong giai đoạn này làm đất được cơ giới hóa năng suái

lao động được tăng lên rõ rệt, xuất hiện các phương pháp chọn tạo giống hiện đại

* Các tác giả Việt Nam là Cao Liêm, Trần Đức Viên, (1990): Đường Hồng Dât

(1980) chia toàn bộ sự phát triển của nông nghiệp thành 3 giai doạn:

- Ớlai đoạn nông nghiệp thì công: Bắt đầu từ khi con người biết trồng trot va chan

nuôi, xuất hiện cách đây khoảng 14 - 15 nghìn năm vào thoi dai dé da giữa

Ở thời đại đồ đá cũ con người chỉ biết săn bắn thú và hái lượm cây tự nhiên lIệ

sinh thái nông nghiệp đầu tiên xuất phát từ hệ sinh thái cây cỏ vẻ sau phân hoá thành cỏ

dại và cây trồng Sau day hé sinh thai nông nghiệp phát triển dẫn

Ở thời kỷ này con người tác động vào thiên nhiên chủ yếu là lao động sóng, lao

động cơ bắp, trí tuệ chủ yếu là kinh nghiệm Vật tư, kỹ thuật còn giản đơn, bởi vay san

phầm tạo ra còn ít di Dan dan sự Tác động vào thiên nhiên được chuyển tử hái hrợm, sãn

bắt, sang trồng trọt và chãn nuôi

Kết thúc giai đoạn này khi con người phát mỉnh ra máy hơi nước vào thể ky thu

XXVII Sau cuộc cách mạng này sự cải tiến công cụ tăng nhanh, lao động, vật tu, kỹ thuật

nhờ công nghiệp cơ khí phát triển, sử dụng hoá chất và đầu tư năng lượng cao

Việc đổi mới công cụ lao động và đầu tư cho sản xuất đã tác động mạnh mẽ đến

sản xuất nông nghiệp, chính vì vậy mà đã chuyên nông nghiệp sang giai đoạn thứ 2 Sụ

tác động vào thiên nhiên bằng trí tuệ, vật tư, công cụ và thông qua quá trình lao dộng

+ Giai doan cay g6: Dat được xói sâu hơn, tơi hơn: Rễ có bi pha nhieu hon Mét

số cây tréng thực sự dược cải tiên, chọn lọc nhân tạo chiêm ưu thổ, đạt nhiều thành tựu nồi bật Quan hệ dồng ruộng được xác lập

+ Giai đoạn cày sắt: Làm đất được cải tiền hơn do có sự cải tiên của cay va các công

cụ làm đất khác Cây trồng được cải tiến hon nữa, bát đầu có công tác chọn giống (chọn giống có kế hoạch, theo quy mô nhất định): Quan hệ đồng ruộng đã trỏ nên điển hình + Giai đoạn cày máy: Trong giai doạn này làm đất được co giới hóa, “năng suất lao động được tăng lên rõ rệt, xuất hiện các phương pháp chọn tạo giống hiện đại

* Các tác giả Việt Nam là Cao Liêm, Trần Đức Viên, (1990): Duong Hồng Dat, (1980) chia toàn bộ sự phát triển của nông nghiệp thành 3 giai đoạn:

- Giai đoạn nông nghiệp thủ công: Bắt đầu từ khi con người biết trồng trot va chan nuôi, xuất hiện cách đây khoảng 14 - 15 nghìn năm vào thời đại đồ đá giữa

Ở thời đại đồ đá cũ con người chỉ biết săn bắn thú và hái lượm cây tự nhiền, liệ sinh thái nông nghiệp đầu tiên xuất phát từ hệ sinh thái cây cỏ về sau phân hoá thành cỏ dại và cây trồng Sau đấy hệ sinh thái nông nghiệp phát triển dẫn

Ở thời kỳ này con người tác động vào thiên nhiên chủ yếu là lao động sống, lao động cơ bap, trí tuệ chủ yếu là kinh nghiệm Vật tư, kỹ thuật còn giản đơn, bởi vậy sản phẩm tạo ra còn ít ỏi Dan dan sự tác động vào thiên nhiên được chuyên từ hái lượm, săn bắt, sang trồng trọt và chan nuôi

Kết thúc giai đoạn này khi con người phát mình ra máy hơi nước vào thế kỷ thứ XVIII Sau cuộc cách mạng này sự cải tiễn công cụ tăng nhanh, lao động, vật tu, kỹ thuật nhờ công nghiệp cơ khí phát triển, sử dụng hoá chất và đầu tư năng lượng cao

Việc đổi mới công cụ lao động và đầu tư cho sân xuất đã tác động mạnh mè đến

sản xuất nông nghiệp, chính vì vậy mà đã chuyển nông nghiệp sang giai doan thir 2 Su tác động vào thiên nhiên bằng trí tuệ, vật tư, công cụ và thông qua quá trình lao dòng song

- Giai đoạn nông nghiép co’ gidi hod: Trong giai doan nay vat tu, ky thuat san

xuất phát triển, công cụ được cải tiễn mạnh Giai đoạn này bắt đầu từ thế kỷ XVHI đến

thập ky 70 của thế kỷ 3

+ Nông nghiệp có những bước tiên nhảy vọt, lao động sống hoa vao vat tu, cong

cụ lao động không ngừng được cải tiễn Con người ngày cảng tăng cường việc đầu tư vật

tu cho sản xuất, đổi mới công cụ, nhờ đó mà sản phẩm được tạo ra ngày càng nhiều

+ Con người đã iiễn hành "5 hoá" trong nông nghiệp: Cơ khí hoá, thuỷ lợi hoá,

hoá học hoá, điện khí hoá và sinh học hoá Sức mạnh của con người được nhân lên nhiều

lần Nhưng do sử dụng quá nhiều năng lượng vật tư, mà chủ yêu là năng lượng hoá thạch

dé tác động vào tự nhiên một cách dữ dội và thô bạo đã làm cho thiên nhiên chịu nhiều

tổn thất và từ đó mà thiên nhiên đã có những tác động trở lại làm vô hiệu hóa tác động

phiến diện của con người

Ví dụ : Việc sử dụng quá nhiều phân hoá học và thuốc trừ sâu đã làm cho đất đai

bị chai cứng, ô nhiễm nguồn nước gây những tác động tiêu cực đến đời sống của con

người Mặt khác, do con người làm ô nhiễm môi trường sống và sản xuất (đất, nước,

không khí ) nên ngoài việc thiếu ăn, thiếu mặc con người thiếu cả cuộc sống trong lành

- Giai đoạn làm nông nghiệp trên cơ sở khoa học (tối ưu hoá sản xuất, làm nông

nghiệp irén cơ sở sinh thái học, trên tư tưởng hệ thống) Ở giai đoạn này con người sản

xuất nông nghiệp phù hợp với quy luật khách quan của tự nhiên, của hệ sinh thái nông

nghiệp

+ Làm nông nghiệp chủ yếu và phổ biến là dựa vào tri tuệ của con người dé điều

khiển sự hoạt động hài hoà của hệ thống sản xuất nông nghiệp, với mục đích xây dựng một

nền nông nghiệp bền vững

“+: Khoa học kỹ thuật đã thực sự trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp Nhờ vậy, con

người đã thoát khỏi những bế tắc do giai đoạn 2 gây ra Sự tiễn hành 5 hoá trong nông

nghiệp trên cơ sở tri tué để sử dụng vật tư, công cụ hợp lý chứ không để cho chúng chỉ

phối, trói buộc như giai đoạn phát triển thứ 2 ở các nước đang phát triển nữa

+ Tuy nhiên, sự phát triển nông nghiệp trong giai đoạn 3 này chỉ xuất hiện ở một số

nước, thực tiễn còn chưa rõ nét, mới chỉ thể hiện ở hệ thống cầu trúc, ở hệ sinh thái nông

nghiệp Đây là cái mà loài người phải hướng tới cho cuộc sống ngày càng hoàn thiện hơn

1.3.5 Mô hình nông nghiệp

1.3.5.1 Khái niệm mô hình

Mô hình hay hình mẫu theo nghĩa thông thường là một cái mẫu hay một hình của

một vật thể để tham khảo và làm theo

Mô hình là sự trừu tượng hoá hay đơn giản hoá hệ thống, vì thực tế hệ thống rất

phức tạp, mô hình đơn giản hơn hệ thống nhưng phải có đầy đủ các thuộc tính, chức năng

quan trọng của hệ thống Nói cách khác, mô hình là phương tiện tách ra từ một hệ thống

- Giai đoạn nông nghiệp cơ giới hoá: Trong giai đoạn này vậi tu, kỹ thuậi sản xuất phát triển, công cụ được cải tiến mạnh Giai đoạn này bắt đầu từ thế ký XVHI đến

thập ký 70 của thé ky KX,

+ Nông nghiệp có những bước tiễn nhảy vọt, lao động sống hoà vào vật tu, công

cụ lao động không ngừng được cải tiến Con người ngày càng tăng cường việc đầu tư vật

tư cho sản xuất, đổi mới công cụ, nhờ đó mà sản phẩm được tạo ra ngày cảng nhiều + Con người đã tiến hành "5 hoá" trong nông nghiệp: Cơ khí hoá, thuỷ lợi hoá, hoá học hoá, điện khí hoá và sinh học hoá Sức mạnh của con người được nhân lên nhiều lần Nhưng do sử dụng quá nhiều năng lượng vật tư, mà chủ yêu là năng lượng hoá thạch

để tác động vào tự nhiên mội cách dữ dội và thô bạo đã làm cho thiên nhiên chịu nhiều tổn thất và từ đó mà thiên nhiên đã có những tác động trở lại làm vô hiệu hóa tác động phiến diện của con người,

Ví dụ : Việc sử dụng quá nhiều phân hoá học và thuốc trừ sâu đã làm cho đất đai

bị chai cứng, ô nhiễm nguồn nước gây những tác động tiêu cực đến đời sống của con người Mặt khác, do con người làm ô nhiễm môi trường sống và sản xuất (đất, nước, không khí ) nên ngoài việc thiểu ăn, thiếu mặc con người thiếu cả cuộc sống trong lành

- Giai đoạn làm nông nghiệp trên cơ sở khoa học (tối wu hoa sản xuất, làm nông nghiệp trên cơ sở sinh thái học, trên tu tưởng hệ thống) Ở giai đoạn này con người sản xuất nông nghiệp phù hợp với quy luật khách quan của tự nhiên, của hệ sinh thái nông nghiệp

+ Làm nông nghiệp chủ yếu và phổ biến là dựa vào tri tuệ của con người đề điều khiển sự hoạt động hài hoà của hệ thống sản xuất nông nghiệp, với mục đích xây dựng một

nên nông nghiệp bền vững

+ Khoa học kỹ thuật đã thực sự trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp Nhờ vậy, con người đã thoát khỏi những bề tắc do giai đoạn 2 gây ra Sự tiến hành 5 hoá trong nông nghiệp trên cơ sở trí tuệ để sử dụng vật tu, công cụ hợp lý chứ không để cho chúng chỉ phối, trói buộc như giai đoạn phát triển thứ 2 ở các nước đang phát triển nữa

+ Tuy nhiên, sự phát triển nông nghiệp trong giai đoạn 3 này chỉ xuất hiện ở một số nước, thực tiễn còn chưa rõ nét, mới chỉ thê hiện ở hệ thống cầu trúc, ở hệ sinh thái nông

nghiệp Đây là cái mà loài người phải hướng tới cho cuộc sống ngày càng hoàn thiện hơn

A

1.3.5 Mô hình nông nghiệp

1.3.5.1 Khai niém mé hinh

Mô hình hay hình mẫu theo nghĩa thông thường là một cái mẫu hay một hình của một vật thê để tham khảo và làm theo

Mô hình là sự trừu tượng hoá hay đơn giản hoá hệ thống, vì thực tế hệ thống rất phức tạp, mô hình đơn giản hơn hệ thống nhưng phải có đầy đủ các thuộc tính, chức năng quan trọng của hệ thống Nói cách khác, mô hình là phương tiện tách ra từ một hệ thông

18

khách quan nào đó mà các mối liên hệ, quan hệ có quy luật sẵn có có trong thục lẻ cần

nghiên cứu

Trong mô hình không phải phản ánh tất cả các đặc diễm của hệ thông mà chí can

phản ánh được mối quan hệ giữa các yếu tế t trong hệ thống: Đây chính là Sự (ru trọng

hoá hệ thống

Mô hình là công cụ nghiên cứu khoa học, phương pháp mô hình hoá là nghiên củu

hệ thống như một tông thẻ, mỏ hình giúp các nhà khoa học hiểu biết, đánh giá và tôi ưu

hoá được hệ thống

1.3.3.2 M6 hinh néng nghiép

Mô hình nông nghiệp là những mô hình mô tả các hoại dộng sản xuất nông

nghiệp Nhờ có mô hình mà ta có thể mô tả các hoạt động nông nghiệp tốt hon, chỉ tiết

đúng đẫn, rõ ràng và hoàn thiện hơn

Hiện nay chưa có được mô hình hoàn chỉnh nào về hệ thông nông nghiệp dược

nêu ra, chỉ có được mô hình từng mặt, chỉ có tính chất mô tả Đa số những mô hình như

vậy chỉ giải quyết được một phân của nông nghiệp và cô gắng của chúng ta là khái quát

hoá nông nghiệp như một tông thê mà thôi

Sơ đồ: Mô hình nông nghiệp (Spedding, 1979 )

Trong hệ thống nông nghiệp có các hệ thống sinh học (cây trồng, vật nuôi) hoạt

động theo quy luật sinh học và hệ thống kinh tế hoạt động theo quy luật kinh tế, hai kiểu

hoạt động này đan chéo nhau Hệ thống nông nghiệp thực chất là sự thống nhất của 2 hệ

thống mà trước đây chúng thường được nghiên cứu một cách riêng rẽ

19

khách quan nảo đó mà các mỏi liên hệ, quan hệ có quy luật sẵn có có trong thục tệ cần nghiên cứu,

Trong mô hình không phải phản ánh tất cả các đặc diễm của hệ thông mà chí cần

phản ánh được mối quan hệ giữa các yếu tố trong hệ thống: Đây chính là sự trìu trong

hoá hệ thống

Mô hình là công cụ nghiên cứu khoa học, phương pháp mỏ hình hoá là nghiền ctu

hệ thống như một tổng thẻ, mỏ hình giúp các nhà khoa học hiểu biết, đánh piá và tôi ưu hoá được hệ thống

1.3.5.2 Mô hình nông nghiệp

Mô hình nông nghiệp là những mô hình mô tả các hoại động sản xuất nông nghiệp Nhờ có mô hình mà ta có thể mô tả các hoạt động nông nghiệp tốt hơn, chỉ tiết đúng đắn, rõ ràng và hoàn thiện hơn

Hiện nay chưa có được mô hình hoàn chỉnh nào vẻ hệ thông nông nghiệp dược nêu ra, chỉ có được mô hình từng mặt, chỉ có tính chất mô tả Đa só những mô hình như vậy chỉ giải quyết được một phần của nêng nghiệp và có găng của chúng ta là khái quát hoá nông nghiệp như một tông thể mà thôi

Sơ đồ: Mô hình nông nghiệp (Spedding, 1979 )

Trong hệ thống nông nghiệp có các hệ thống sinh học (cây trồng, vật nuôi) hoạt động theo quy luật sinh học và hệ thống kinh tế hoạt động theo quy luật kinh tế, hai kiểu hoạt động này đan chéo nhau Hệ thống nông nghiệp thực chất là sự thống nhất của 2 hệ thống mả trước đây chúng thường được nghiên cứu một cách riêng rẽ

19

$

- Hệ sinh thái nông nghiệp là một bộ phận của hệ sinh thái tự nhiên, bao gồm các

vật thể sống (cây trồng, vật nuôi) chúng frao đổi vật chất và năng lượng với ngoại cảnh để

tao ra nang SUẤT SƠ cấp là sản phẩm cây trồng va nang suất thứ cấp là sản phẩm vật nuôi

- Hệ kinh tế xã hội bao gồm các hoạt động của con người trong san xuất để tạo ra

sản phẩm cho toàn xã hội Hệ thống kinh tế nông nghiệp là một bộ phận của hệ thống

kinh tế quốc dân và hệ thống xã hội nông thôn là một bộ phận của hệ thống xã hội loài

người Trong hệ thống xã hội nông thôn có các hoạt động nông nghiệp và phi nông

nghiệp như công nghiệp, dịch vụ, tín dụng, tiểu thủ công nghiệp

a) Giải quyết mâu thuẫn chủ yếu của sụ phát triển nông nghiệp ở nước i4:

- Phát triển nhanh nhưng khả năng đầu tư của chúng ta lại hạn chế Giải quyết mâu

thuẫn này một mặt có thể huy động nguồn vốn đầu tư nước ngoài, mặt khác phải phát

huy tiềm lực bên trong của hệ thống sản xuất, những nguồn lực bên trong trên các

phương diện:

$

- Hệ sinh thái nông nghiệp là một bộ phận của hệ sinh thái tự nhiên, bao gồm các

vật thê sống (cây trồng, vật nuôi) chúng trao đổi vật chất và năng lượng với ngoại cảnh dé

tao ra nang suất sơ cấp là sản phẩm cây trồng và năng suất thú cấp là sản phẩm vật nuôi

- Hệ kinh tế xã hội bao gồm các hoạt động của con người trong sản xuất để tạo ra sản phẩm cho toàn xã hội Hệ thống kinh tế nông nghiệp là một bộ phận của hệ thống kinh tế quốc dân và hệ thống xã hội nông thôn là một bộ phận của hệ thông xã hội loài người Trong hệ thống xã hội nông thôn có các hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp như công nghiệp, dịch vụ, tín dụng, tiểu thủ công nghiệp

- Phát triển nhanh nhưng khả năng đầu tư của chúng ta lại hạn chế Giải quyết mâu thuẫn này một mặt có thể huy động nguồn vốn đầu tư nước ngoài, mặt khác phải phát huy tiềm lực bên trong của hệ thống sản xuất, những nguồn lực bên trong trên các phương diện:

+ Đất đai: Phải phát triển theo cá chiều rộng và chiêu sâu Phát triển theo chiều lòng là

mở rộng thêm điện tích sản xuất, phát triển theo chiều sâu là mở rộng diện tích băng luận canh,

tang vu dé tăng thêm thu nhập trong nông nghiệp

+ Lao động: Lao động được coi là nguồn lực lớn nhất mà hiện nay ta dụng có

nhiều cách dé bế trí nguồn lao động hợp lý như mỏ rộng ngành nghề, xuất khẩu lao dor ne

tang dan tri

+ Nguồn von eva dén: Trude dây nguồn vốn của dân chưa huy động dược nhiều

do thiểu chính sách phù hợp Hiện nay nhiều địa phương đã tổ chức sản xuất, kinh doanh

theo hình thức góp cô phần với các hình thức hợp tác xã, tổ hợp sản xuất

+ Tiển bộ kỹ thuật: Áp dụng những tiến bộ kỹ thuật phù họp với các điều kiện sinh

thái khó khăn, đầu tư vốn ít, sử dụng nhiều lao động, tiết kiệm nang lượng, phù hợp với

điều kiện sản xuất của tùng khu vực địa phương khác nhau sao cho hiệu quả cao nhất

Việc huy động tổng hợp nguồn lực này sẽ sử dụng được ° hiệu ứng” hay "tính trồi" của

hệ thống, mà nhiều người cho là chiến lược phát triển nông nghiệp mới (Đào Thể Tuân,

1989)

b) Thue hién các mục tiêu (rong phái triển hệ thông:

Trong hệ thống thường có nhiều mục tiêu, trong đó, có những mục tiêu hỗ trọ

nhau, sự hoạt động của hệ thống phải đạt được một số mục tiêu nhất định

Trong một thời gian dài vùa qua chúng ta chỉ chú ý nhiều tới mục tiêu dạt sản

lượng cao, nhất là sản lượng lương thực nên đã băng mọi cách để đạt được mục tiều này,

không chú ý tới một số mục tiêu khác cần cho sự phát triển của hệ thông Ngày này, cần

phải phát triển các mục tiêu một cách hài hoà trong hoạt động của hệ thống Hệ thống

nông nghiệp nước ta muốn phát triển tốt phải đạt được một hệ thống Các mục liêu sau:

+ Đạt tốc độ cao và ồn định: Thường 2 mục tiêu này mâu thuẫn nhau, vì nang cao

niãng suất sẽ có nguy cơ làm giảm tính ôn định Nếu sản lượng của hệ thông không dn

định sẽ làm giảm tốc độ phát triển của hệ thống Theo quy luật sinh thái, hệ thống càng

đa dạng thì tính ồn định càng cao Như vậy đa dạng hoá hệ thống sẽ làm tăng tính én định

mà không mâu thuẫn với sản lượng cao

+ Tăng sản lượng: Không phải là sản lượng nói chung mà là sản lượng hàng hoá,

do đó, mục tiêu của hệ thống là phần dư thừa của sản lượng (Agricultural surplus) Việc

đầy mạnh chế biến và phát triển thị trường có tác dụng thúc đảy sản xuất nông nghiệp

hàng hoá

+ Nông nghiệp không phải chỉ sản xuất đủ lương thực cho nội địa mà còn có nhiều

hàng hoá để xuất khâu Thường lương thực sử dụng nội dịa và sản phẩm xuất khẩu tranh

chấp nhau về diện tích và vốn dầu tư Tuy nhiên, thực tiễn chỉ ra rằng việc sân xuất nhiều

sản phâm xuất khâu và sản xuât lương thục không mâu thuẫn mà còn hỗ trợ nhau

+ Đất đai: Phải phát triển theo cá chiều rội ng và chiều sảu Phát triển theo chiều rùng là

mở rộng thêm điện tích sản xuất phát triển theo chiều sâu là mở rộng diện tích băng luận cạnh, tăng vụ để tăng thêm thu nhập trong nông nghiệp

+ Lao động: Lao động được coi là nguồn lực lón nhất mà hiện nay ta dang có

ˆ

nhiều cách dé bố trí nguồn lao động hợp lý như mỏ rộng ngành nghề, xuất khẩu lao dong o

tang dan tri

+ Nguồn vốn của dân: Trước dây nguồn vốn của dân chưa huy động được nhiều

do thiểu chính sách phù hợp Hiện nay nhiều đĩa phương đã tổ chức sản xuất, kinh doanh theo hình thức góp cỗ phần với các hình thức hợp tác xã, tổ hợp sản xuất

+ Tiển bộ kỹ thuật: Áp dụng những tiễn bộ kỹ thuật t phủ họp với các điều kiện sinh thái khó khăn, đầu tư vốn ít, sử dụng nhiều lao động, tiết kiệm năng lượng, phủ họp với điều kiện sản xuất của từng khu vực địa phương khác nhau sao cho hiệu quả cao nhất Việc huy động tổng hợp nguồn lực này sẽ sử dụng được ° hiệu ứng” hay "tính trồi" của

hệ thống, mà nhiều người cho là chiến lược phát triển nồng nghiệp mới (Đào Thể Tuấn, 1989)

b) Tre hiện các mục tiêu trong phát triển hệ thong:

Trong hé thống thường có nhiễu mục tiêu, trong đó, có những mục tiêu hỗ trọ nhau, sự hoạt động của hệ thong phải đạt được một số mục tiêu nhất dinh,

Trong một thời gian dải vừa qua chúng ta chỉ chú ý nhiều tới mục tiêu dit san

lượng cao, nhất là sản lượng lương thực nên đã bằng mọi cách để dạt được mục Liêu này,

không chú ý tới một số mục tiêu khác cần cho sự phát triển của hệ thống Ngày nay, cần phải phát triển các mục tiêu một cách hài hoà trong hoạt động của hệ thông Hệ thông nông nghiệp nước ta muốn phát triển tốt phải đạt được một hệ thống các mục tiêu sau: + Đạt tốc độ cao và ồn định: Thường 2 mục tiêu nảy mâu thuẫn nhau, vì nang cao năng suất sẽ có nguy cơ làm giảm tinh ôn định Nếu sản lượng của hệ thông không ôn định sẽ làm giảm tốc độ phát triển của hệ thông Theo quy luật sinh thái, hệ thống cảng

đa dạng thì tính ổn định càng cao Như vậy đa dạng hoá hệ thông sẽ làm tăng tính én định

mà không mâu thuẫn với sản lượng cao + Tăng sản lượng: Không phải là sản lượng nói chung mà là sản lượng hàng hoá,

do đó, mục tiêu của hệ thống là phản dư thừa của sản lượng (Agricultural surplus) Việc đây mạnh chế biến và phát triển thị trường có tác dụng thúc đảy sản xuất nông nghiệp hàng hoá

+Nông nghiệp không phải chỉ sản xuất đủ lương thực cho nội địa mà còn có nhiều hàng hoá để xuất khâu Thường lương thực sử dụng nội địa và sản phẩm xuất khẩu tranh chấp nhau về diện tích và vốn đầu tư Tuy nhiên, thực tiễn chỉ ra rang việc sản xuất nhiều sản phâm xuất khâu và sản xuất lương thực không mâu thuẫn mà còn hỗ trọ nhau

Ví dụ: Chăn nuôi lợn, vừa sử dụng sản phẩm cho nội địa, vừa xuất khẩu, một phần

tiền thu nhập sẽ được đầu tư mua thức ăn, thuốc thuốc thú y phục vụ cho sản xuất tiếp

theo đáp ứng nhu cầu lương thực và thực phẩm

c) Huong bề trí hệ thông nông nghiệp

- Hệ phụ trong trot:

Hệ phụ trồng trọt là hệ trung tâm của hệ thống nông nghiệp, cầu trúc của nó quyết

định sự hoạt động của các hệ thống khác Trong thời gian qua ngành trồng trọt chỉ phát

triển mạnh ở những vùng có điều kiện thuận lợi nhờ vào thành tựu của cuộc cách mạng

xanh, Đối với các vùng sinh thái khó khăn do còn thiếu tiến bộ kỹ thuật thích ứng nên

chưa phái triển được ngành trồng trọt một cách rõ nét,

Trong giai đoạn hiện nay ta đã đề ra sự phát triển cuả ngành trồng trọt theo các

hướng khác nhau:

Thứ nhất: Đây mạnh thâm canh ở những vùng sinh thái khó khăn, dựa chủ yếu vào

hệ thống giống thích ứng với điều kiện này như giống chịu hạn, chịu chua, giống chịu

thiếu lân các giống dé tinh, đòi hỏi đầu tư ít

Thủ hai: Tăng vụ ở những vùng thuận lợi, vùng tương đối thuận lợi, đây nhanh

tiến bộ khoa học kỹ thuật về cây màu như trồng ngô bầu, ngô bánh, lạc che phủ nilon

trong vụ đông ở các tỉnh mién Bac

Phát triển ngành trồng trọt chủ yếu dựa vào "hiệu ứng hệ thống" bằng việc bố trí,

sắp xếp lại cây trông cho phù hợp với khí hậu, đất đai, chế độ nước, trình độ canh tác của

từng vùng, đa dạng hóa sản phẩm trồng trọt và áp dụng tông hợp các biện pháp kỹ thuật

tác động vào cây trồng nhằm sử dụng hợp lý điều kiện tự nhiên, lao động và sử dụng von

có hiệu quả

- Hệ phụ chăn nuôi

Hệ phụ chăn nuôi của nước ta hiện nay hiệu quả kinh tế còn thấp, chưa mang tính

chất sản xuất hàng hóa và chủ yếu chỉ nhằm tận dụng phụ phâm của nông nghiệp

Muốn phát triển mạnh chăn nuôi để tạo thêm việc làm, tăng thêm thu nhap của

nông đân và hỗ trợ cho việc phát triển trồng trọt, phải làm thế nào để chăn nuôi trở thành

một ngành sản xuất hàng hóa Vì vậy chúng ta cần bố trí hệ phụ chăn nuôi như sau:

- Tổ chức sản xuất thêm thức ăn giàu đạm (đạu tương, lạc ) đi đôi với thức ăn

tính bột (ngô, khoai lang ) tổ chức chế biến thức ăn bổ sung để cân đối nguồn thúc ăn

- Tổ chức tốt hơn công tác thú y, công tác giống, thụ tỉnh nhân tao, tang kha nang

c) Hướng bố trí hệ thống nông nghiệp

- Hệ phụ trồng trọt:

Hệ phụ trồng trọt là hệ trung tâm của hệ thống nông nghiệp, cầu irúc của nó quyết định sự hoạt động của các hệ thống khác Trong thời gian qua ngành trong trot chi phát triển mạnh ở những vùng có điều kiện thuận lợi nhờ vào thành tựu của cuộc cách mạng xanh Đối với các vùng sinh thái khó khăn do còn thiếu tiến bộ kỹ thuật thích ứng nên chưa phát triển được ngành trồng trọt một cách rõ nét,

Trong giai đoạn hiện nay ta đã đề ra sự phát triển cuả ngành trồng trọt theo các hướng khác nhau:

Thứ nhất: Đây mạnh thâm canh ở những vùng sinh thái khó khăn, dựa chủ yêu vào

hệ thống giếng thích ứng với điều kiện này như giống chịu hạn, chịu chua, giống chịu

thiếu lân các giếng dễ tính, đòi hỏi đầu tư ít

Thủ hai: Tăng vụ ở những vùng thuận lợi, vùng tương đối thuận lợi, đây nhanh tiến bộ khoa học kỹ thuật về cây màu như trồng ngô bầu, ngô bánh, lạc che phủ nilon

trong vụ đông ở các tỉnh miền Bắc

Phát triển ngành trồng trọi chủ yêu dựa vào "hiệu ứng hệ thống" bằng việc bề trí, sắp xếp lại cây trồng cho phù hợp với khí hậu, đất đai, chế độ nước, trình độ canh tác của từng vùng, đa dạng hóa sản phẩm trồng trọt và áp dụng tổng hợp các biện pháp kỹ thuật tác động vào cây trồng nhằm sử dụng hợp lý điều kiện tự nhiên, lao động và sử dụng vốn

- Tổ chức sản xuất thêm thức ăn giàu đạm (đạu tương, lạc ) đi đôi với thức ăn

tỉnh bột (ngô, khoai lang ) tổ chức chế biến thức ăn bổ sung để cân đối nguồn thức ăn

- Tổ chức tốt hơn công tác thú y, công tác giống, thụ tính nhân tạo, tăng khả năng sinh sản

- Thay thê các giỗng ngoại cao sản

22

Trong hệ thông chân nuôi cần phải nghiên cửu các loại giống vật nuôi, mỏ hình

chăn nuôi trên quan điểm hệ thống nhằm nâng cao hiệu quả, năng xuất chăn nuôi

- Hệ phụ chế biến, ngành nghề

Việc phát triển ngành nghề ở nông thôn có tác dụng rất lớn đổi với sự nghiệp phát

triển nông nghiệp vì một mặt giải quyết được việc làm và tầng thu nhập cho nông dân

mặt khác tạo thêm nguồn vốn đầu tư để phát triển nông nghiệp vì ngành nghề thường có

năng suất lao động cao hơn sản xuất nông nghiệp

Các ngành nghề ở nông thôn hiện nay rất đa dạng đó là các ngành liên quan dén

công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp như làm đá ốp lát, nấu vôi, làm gach, may tre dan,

thêu, đệt vải ngoài ra, còn có các nghẻ như chế biến sản phẩm từ rau màu, làm miễn

chế biến thức ăn chăn nuôi

Đề giải quyết vấn đẻ dư thừa lao động cản tạo thêm nhiều việc làm cho nông dan

bằng việc luân canh, tăng vụ, day mạnh chăn nuôi, chế biến nông sản, tiêu thủ công

nghiệp, phát triển công nghiệp tại chỗ được xác định là động lực thúc day cho phat trién

xã hội với mục tiêu tăng thu nhập bình quân cho nông dân có tác dụng huy động và tăng

tích luỹ để thúc dây sản xuất

- Hệ phụ quản lý, lưu thông, phân phối

Mục đích quan trọng nhất của nông nghiệp nước ta hiện nay là đạt sản lượng hàng

hoá cao, không phải bất cứ nông dân cũng thạo việc đồng áng, do đó việc tạo thêm việc làm

ở nông thôn là điều kiện để tiền hành phân công lại lao động

Nhìn chúng, đại bộ phận nông dân không quen việc buôn bán, vì vậy với hình thức

thành lập nên hợp tác xã dịch vụ sản xuất nông nghiệp là động lực quan trọng thúc dảy

nông nghiệp và nông thôn phát triển Hợp tác xã có nhiệm vụ cung ứng đầu vào cho sản

xuất và tìm đầu ra cho các sản phẩm nông nghiệp, bao tiêu sản phẩm cho nông dân

Chính sách: Chính sách nhà nước giữ vai trò quan trọng trong việc thúc đây sản

xuất phát triển và luôn có chiều hướng tạo điều kiện cho sự phát triển của nông nghiệp và

nông thôn như chính sách liên quan đến giá nông sản, vật tư, thuế, lãi xuất ngân hàng, trọ

giá giống, giá nông sản, trợ cước van chuyén ,

Việc huy động vốn cũng là biện pháp quan trọng đề phát triển sản xuất Việc hình

thành các tô hợp sản xuất, các doanh nghiệp, các nhóm sản xuất bằng việc thu hút sự

đóng góp cô phần cũng là biện pháp đề phát triển sản xuất

Hiện nay hệ phụ nuôi trồng thuỷ sản cũng là một trong những thành phần quan

trọng của hệ thông nông nghiệp nước ta

23

Trong hệ thông chân nuôi cần phải nghiên cứu các loại giống vật nuôi, mỏ hình chăn nuôi trên quan điểm hệ thông nhằm nâng cao hiệu quả, năng xuất chãn nuôi

- Hệ phụ chế biến, ngành nghề Việc phát triển ngành nghề ở nông thôn có tác dụng rất lớn đối với sự nghiệp phái triển nông nghiệp vì một mặt giải quyết được việc làm và tăng thu nhập cho nông dân, mặt khác tạo thêm nguồn vốn dau tr dé phát triển nông nghiệp vì ngành nghề thường có nãng suất lao động cao hơn sản xuất nông nghiệp

Các ngành nghề ở nông thôn hiện nay rất đa dang dó là các ngành liên quan dến công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp như làm đá ốp lát, nấu vôi, làm gach, may tre dan, thêu, dệt vải ngoài ra, còn có các nghẻ như chế biến sản phẩm từ rau màu, làm miền, chế biển thức an chăn nuôi

Đề giải quyết vẫn đề dư thừa lao động cản tạo thêm nhiều việc làm cho nông dàn bằng việc luân canh, tăng vụ, day manh chan nuôi, chế biến nông sản, tiểu thủ công nghiệp, phát triển công nghiệp tại chỗ được xác định là động lực thúc đây cho phát triển

xã hội với mục tiêu tăng thu nhập bình quân cho nông dân có tác dụng huy động và tầng tích luỹ dé thúc đây sản xuất,

- Hệ phụ quản lý, lưu thông, phân phối Mục đích quan trọng nhất của nông nghiệp nước ta hiện nay là đạt sản lượng hàng hoá cao, không phải bất cứ nông dân cũng thạo việc đồng ảng, do đó việc tạo thêm việc làm

ở nông thôn là điều kiện để tiền hành phân công lại lao động

Nhìn chung, đại bộ phận nông dân không quen việc buôn bán, vì vậy với hình thức thành lập nên hợp tác xã dịch vụ sản xuất nông nghiệp là động lực quan trọng thúc dây nông nghiệp và nông thôn phát triển Hợp tác xã có nhiệm vụ cung ứng đầu vào cho sản xuất và tìm đầu ra cho các sản phẩm nông nghiệp, bao tiêu sản phẩm cho nông dân, Chính sách: Chính sách nhà nước giữ vai trò quan trọng trong việc thúc đây sản

xuất phát triển và luôn có chiều hướng tạo điều kiện cho sự phát triển của nông nghiệp và

nông thôn như chính sách liên quan đến giá nông sản, vật tu, thuế, lãi xuất ngân hàng, trọ giá giống, giá nông sản, trợ cước vận chuyén

Việc huy động vốn cũng là biện pháp quan trọng để phát triển sản xuất Việc hình thành các tổ hợp sản xuất, các doanh nghiệp, các nhóm sản xuất bằng việc thu hút sự đóng góp cô phần cũng là biện pháp đề phiát triển sản xuất

Hiện nay hệ phụ nuôi trồng thuỷ sản cũng là một trong những thành phần quan trọng của hệ thông nông nghiệp nước ta

1.4 SẢN XUẤT NÔNG HỘ TRONG HỆ THÓNG NÔNG NGHIỆP

1 4.1 Khái niệm về nông hộ

Hệ thống nông hộ là đối tượng nghiên cứu chủ yêu của khoa học nông nghiệp, vì

tất cả các hoạt động nông nghiệp và phí nông nghiệp được thục hiện chủ yếu trên phạm

vi hộ nông dân

Hộ nông dân là những hộ sản xuất nông nghiệp, theo nghĩa rộng bao gồm cá nghề

rừng, nghề cá và các hoạt động phi nông nghiệp khác ở nông thôn

Theo Ellis, (1988) khái niệm hộ nông dân như sau: "Là các hộ thu hoạch các

phương tiện sống từ ruộng đất, nằm trong một hệ thống kinh tế rộng nhưng về cơ bản

được đặc trưng bằng việc tham gia một phan trong thi trường, hoại động với một trình độ

không hoàn chỉnh"

Đặc điểm của hộ nông đâm:

- Hộ nông dân là đơn vị kinh tế cơ sở, hộ nông dân vừa là đơn vị sản xuất vừa là

đơn vị tiêu dùng

- Quan hệ sản xuất và tiêu dùng được biểu hiện ở trình độ phát triển của hộ từ tự

cấp hoàn toàn đến sản xuất hàng hoá hoàn toàn, trình độ này quyết định quan hệ giữa

nông dân và thị trường

- Các hộ nông dân ngoài hoạt động nông nghiệp còn tham gia vào các hoạt động

phi nông nghiệp với các mức độ khác nhau

1.4.2 Vai trò của nông dân trong nghiên cứu hệ thống nông nghiệp

- Nông dân là người hiểu biết rõ nhất về môi trường sống của họ cũng như ảnh

hưởng của chúng

- Nông dân có kiến thức (kinh nghiệm) địa phương, những cái phản ánh sự phù

hợp của kỹ thuật với điều kiện ngoại cảnh

- Nông dân là người rất năng động và sáng tạo: Họ là người sáng tạo trong việc cải

tạo các kỹ thuật mới cho thích ứng với hoàn cảnh cụ thé

- Nông dân là người có khả năng quản lý, nhà khoa hoc đất, Nhà nông học, Nhà

chăn nuôi, Nhà kinh tế, Nhà xã hội học

Hiểu biết về nông dân và hoàn cảnh của họ sẽ tạo ra sự đồng cam va tin cậy giữa

các hộ nông dân, cũng như cộng đồng nông thôn với cán bộ nghiên cứutvà phát triển Sự

cộng tác của nông dân hay sự tham gia chủ động tích cực sáng tạo của nông dân vào các

tiễn trình nghiên cứu sẽ là cơ hội để phát hiện các trở ngại, tiềm năng để cải thiện, khắc

phục đáp ứng nhu câu phát triển

1 4.1, Khái niệm về nông hộ

Hệ thông nông hộ là đối tượng nghiên cứu chủ yêu của khoa học nông nghiệp, vì tất cả các hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp được (hực hiện chủ yếu trên phạm

không hoàn chỉnh”

Đặc điểm của hộ nông đâm:

- Hộ nông dân là đơn vị kinh tế cơ sở, hộ nông dân vừa là đơn vị sản xuất vừa là đơn vị tiêu dùng

- Quan hệ sản xuất và tiêu dùng được biểu hiện ở trình độ phát triển của hộ từ tự cấp hoàn toàn đến sản xuất hàng hoá hoàn toàn, trình độ này quyết định quan hệ giữa

nông dân và thị trường

- Các hộ nông dân ngoài hoạt động nông nghiệp còn tham gia vào các hoạt động

phí nông nghiệp với các mức độ khác nhau

1.4.2 Vai trò của nông dân (rong nghiên cứu hệ thông nông nghiệp

- Nông dân là người hiểu biết rõ nhất về môi trường sống của họ cũng như ảnh hưởng của chúng

- Nông dân có kiến thức (kinh nghiệm) địa phương, những cái phản ánh sự phủ

hợp của kỹ thuật với điều kiện ngoại cảnh

- Nông đân là người rất năng động và sáng tạo: Họ là người sáng tạo trong việc cải tạo các kỹ thuật mới cho thích ứng với hoàn cảnh cụ thê

- Nông dân là người có khả năng quản lý, nhà khoa học đất, Nhà nông học, Nhà chăn nuôi, Nhà kinh tế, Nhà xã hội học

Hiểu biết về nông dân và hoàn cảnh của họ sẽ tạo ra sự đồng cảm và tin cậy giữa

các hộ nông dân, cũng như cộng đồng nông thôn với cán bộ nghiên cứwvà phát triển Sự

cộng tác của nông dân hay sự tham gia chủ động tích cực sáng tạo của nông dân vào các tiến trình nghiên cứu sẽ là cơ hội để phát hiện các trở ngại, tiểm năng để cải thiện, khắc phục đáp ứng nhu cầu phát triển

24

1.4.3 Hoạt động của hộ nông dân theo cách tiếp cận có điển mới

Giả thiết rằng hộ nông dân vừa là đơn vị sản xuất, vừa là đơn vị tiêu đùng., Niục

tiêu của hộ vừa sản xuất để thoả mãn nhu cầu vùa có hàng hoá để bán ra thị trường,

Nhưng thị trường nông thôn là thị trường không hoàn chỉnh, không có sự canh tranh

thuần tuý Ngoài ra, hộ nông dân còn có thái độ tự bóc lột súc lao động và rụt rò so rủi rõ

Trong thực tế đã có nhiều sự cạnh tranh về mục tiêu và co chế hoạt động cua hộ

nông dân, vì các hộ nông dân không phải là một hình thái sản xuất đồng nhất mà là tập

hợp các kiều hộ khác nhau

Nếu căn cứ vào mục tiêu và cơ chế hoạt động của hộ nông dân, có thể phần biệt

các kiểu hộ nông dân như sau:

- Kiểu hộ hoàn toàn tự cấp, không (hoặc it) phản ứng với thị trường

- Kiểu hộ chủ yếu tự cấp có bán một phân sản lượng đẻ mua hàng tiêu dùng, có

phản ứng với giá cả thị trường (nhưng chú yếu 1a gid cả vật tư)

- Kiểu hộ bán phần lớn sản lượng, phản ứng nhiều với giá ca thi trường,

- Kiêu hộ hoàn toàn sản xuất hàng hoá có mục tiêu là kiểm lợi nhuận như một xí

nghiệp tư nhân, phản ứng mạnh với giá cả thị trường

Mục tiêu sản xuất hàng hoá của hộ nông dân quyết định việc lựa chọn các sản

phẩm kinh doanh, quyết định mức độ đầu tu, phản ứng với giá cả vật tư, lao động và sản

phẩm của thị trường

Như vậy, trong quá trình phát triển hộ nông đân tiễn dan từ tình trạng tự cung tr cấp

đến sản xuất hàng hoá ở các mức độ khác nhau Trong quá trình tiến hoá (thay đổi) nay

nông dân thay đối mục tiêu và cách thức kinh doanh cũng như sự phản ứng với thị trường

theo các hướng:

1 Đối với hộ nông dân hoàn toàn tự cung, tự cấp theo lý thuyết của Chayanov có

mục tiêu tối đa hoá lợi ích kinh tế; Lợi ích ở đây là các sản phẩm cần trong pỉa đỉnh

Người nông dân phải lao động để sản xuất ra lượng sản phẩm cho đến lúc không dủ sức

sản xuất nữa do đây thời gian nông nhàn cũng được coi như một lợi ích Nhân tố ảnh

hưởng đến nhu cầu và khả năng lao động của hộ là cầu trúc dân số của gia định (ty lệ

giữa tay làm và miệng ăn là tý lệ thuận)

St hoạt động của hộ nông dân tự cáp phú thuộc vào những điều kiện:

- Có khả năng mở rộng diện tích (có thể tăng vụ) hay không?

- Có thị trường lao động không? (vì người nông dân có thể bán sức lao động lúc

nông nhàn) khi thị trường lao động có nhu câu

- Có tiền để mua vật tư không? vì có thé tăng thu nhập bằng cách đầu tư thêm một

lượng vật tư nhỏ

1.4.3, Hoạt động của hộ nông đân (heo cách tiếp cận cô điển mới Giả thiết rằng hộ nông dân vừa là đơn vị sản xuất, vừa là đơn vị tiêu dting Mue tiêu của hộ vừa sản xuất để thoả mãn nhụ cầu vùa có hang hoa dé ban ra thi truờng, Nhưng thị trường nông thôn là thị trường không hoàn chính, không có sự canh tranh thuần tuý, Ngoài ra, hộ nông đân còn có thái độ tự bóc lột sức lao dộng Và rụt FÈ SO rủi rõ Trong thực tế đã có nhiều sự cạnh tranh về mục tiêu và cơ chế hoạt động của hộ nông dân, vì các hộ nông dân không phải là một hình thái sản xuất đồng nhất mà là lap hợp các kiểu hộ khác nhau

Nếu căn cứ vào mục tiêu và cơ chế hoạt động của hộ nông dân, có thê phân biệt các kiều hộ nông dân như sau:

- Kiêu hộ hoàn toàn tự câp, không (hoặc ít) phản ứng với thị trường,

- Kiểu hộ chủ yếu tự cấp có bán một phần sản lượng để mua hàng tiêu dùng, có phản ứng với giá cả thị trường (nhưng chủ yếu là giá cả vật tư),

- Kiểu hộ bán phân lớn sản lượng, phản ứng nhiều với giá cả thị trường,

- Kiểu hộ hoàn toàn sản xuất hàng hoá có mục tiêu là kiếm lợi nhuận nhu mal Ni nghiệp tư nhân, phản ứng mạnh với giá cả thị trường

Mục tiêu sản xuất hàng hoá của hộ nông dân quyết định việc lựa chọn các sản phẩm kinh doanh, quyết định mức độ đầu tư, phản ứng với giá cả vật tư, lao động và sản phẩm của thị trường

Như vậy, trong quá trình phát triển hộ nông dân tiến dần từ tình trạng tự cung tự cắp đến sản xuất hàng hoá ở các mức độ khác nhau Trong quá trình tiễn hoá (thay đôi) này nông dân thay đổi mục tiêu và cách thức kinh doanh cũng như sự phản ứng với thị trường theo các hướng:

1 Dối với hộ nông dân hoàn toàn tự cung, tự cấp theo lý thuyết của Chayanov có mục tiêu tôi đa hoá lợi ích kinh tế: Lợi ích ở đây là các sản phẩm cần trong gia đỉnh, Người nông dân phải lao động đẻ sản xuất ra lượng sản phẩm cho đến lúc không dủ sức sản xuất nữa do dây thời gian nông nhàn cũng được coi như một lợi ích Nhân tố ảnh hưởng đến nhu cầu và khả năng lao động của hộ là cầu trúc dân số của gia đình (ty lệ giữa tay làm và miệng ăn là tỷ lệ thuận)

Su hoat ding của hộ nồng dan ty cáp phụ thuộc vào những điều kiện:

- Có khả năng mở rộng điện tích (có thể tăng vụ) hay không?

- Có thị trường lao động không? (vì người nông dân có thẻ bán sức lao động lúc nông nhàn) khi thị trường lao động có nhu câu

- Có tiền để mua vật tư không? vì có thể tăng thu nhập bằng cách đầu tư thêm một lượng vật tư nhỏ

io a

- Có thị trường sản phẩm không? vì người nông dân có thể bán một ít sản phẩm

lấy tiền để mua vat tu cần thiết hay các mặt hàng tiêu dùng

2 Hộ nông dân chủ yếu tự cấp đã có sự tiếp xúc với thị trường vật tư, sản phẩm,

lao động nhưng chưa nhiều và chưa có sự phản ứng nhiều với thị trường

3 Kiểu hộ nông dân sản xuất hàng hoá là chủ yếu và kiêu hộ hoàn toàn sản xuất

hàng hoá, Đề nghiên cứu kiểu hộ này có thể dùng mô hình cổ điển mới, cho rằng người

nông dân có mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận

Kiểu hộ này có phản ứng mạnh với thị trường vật tư sản xuất, ruộng đất, lao động

và sản phâm Tuy nhiên, giả thiết này cho rằng nông dân là những người sản xuất có hiệu

quả chưa được chứng minh nhiều trong các công trình nghiên cứu Điều này có thê giải

thích do nông dân thiếu trình độ khoa học kỹ thuật, trình độ quản lý, thiếu thông tin về thị

2 Hộ nông dân chủ yếu tự cấp đã có sự tiếp xúc với thị trường vật ïu, sản phẩm,

lao động nhưng chưa nhiều và chưa có sự phản ứng nhiều với thị trường

3, Kiểu hộ nông dân sản xuất hàng hoá là chủ yếu và kiểu hộ hoàn toàn sản xuất hàng hoá Để nghiên cứu kiểu hộ này có thể dùng mô hình cổ điển mới, cho rằng người

nông dân có mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận

Kiểu hộ này có phản ứng mạnh với thị trường vật tư sản xuất, ruộng đất, lao động

và sản phẩm Tuy nhiên, giả thiết này cho rằng nông dân là những người sản xuất có hiệu quả chưa được chứng minh nhiều trong các công trình nghiên cứu Điều này có thể giải thích do nông dân thiếu trình độ khoa học kỹ thuật, trình độ quản lý, thiếu thông tin về thị trường

26

CHƯƠNG2 CÁC LOẠI HỆ THÔNG NÔNG NGHIỆP

2.1 HE THONG NONG NGHIEP DU CANH

2.1.1 Khải niệm

Hệ thông nông nghiệp du canh là hệ thống nông nghiệp có sụ thay đôi noi sản xuấi

từ vùng này sang vùng khác, từ khu đất này sang khu đất khác sau khi độ phi cua dat da

bị khai thác đến nghèo kiét

2.1.2 Đặc điểm của nông nghiệp du canh

- Nông nghiệp du canh du cư là một loại hình sản xuất nông nghiệp xuất hiện sóm

nhất trong lịch sử nông nghiệp Đây là một hệ thống nông nghiệp canh tác lạc hậu gây

nhiều hậu quả xấu cần phải được cải biến, khắc phục Hiện ở nước ta vẫn còn tôn tại

(nãm 2012 còn khoảng 29,718 hộ)

- Hoạt động nông nghiệp thường gắn liền với quá trình đốt nương làm rẫy chân

nuôi dựa vào đồng có tự nhiên và di chuyên từ vùng nay sang vùng khác Người nông

dân chỉ biết lợi dụng vào các điều kiện sẵn có của tự nhiên (chủ yếu là tài nguyên của

đất) để làm ra sản phẩm, khi điều kiện tự nhiên bị khai thác hết thì họ sẽ tìm nơi khác có

điều kiện tốt hơn để di cư tới và tiến hành sản xuất

- Việc thay đôi nơi sản xuất trước hết z ¬ãy ra ở một thửa ruộng, những khu rùng

quanh nơi họ sống, khi tất cả những nơi này bị khai thác hết họ có thể chuyển toàn bộ nhà

cửa định cư ở nơi mới Tùy vào khả năng phục hỏi của tài nguyên nhanh hay chậm họ có

thể quay về sinh sóng và sản xuất ở nơi cũ

- Thông thường nông nghiệp du canh có 2 kiểu:

+ Kiểu thứ nhất: Định cư, du canh: Kiểu này được các dân tộc sông oO vung nui

thấp, ưa sống thành làng bản áp dụng như người Thái, Tày, Mường

+ Kiểu thứ hai: Du canh, du cư: Kiểu này một khi họ đã du canh thì kết họp cả du

cư luôn, thường là các dân tộc thiểu số sống ở các vùng núi cao hơn như người H' mông,

Dao, Dục, Khơmú

- Hình thái nông nghiệp du canh thường xảy ra ở những nơi dất dốc, rùng núi, nơi

có mật độ dân cư thưa thót Nếu mật độ dân cư thắp thì chu kỳ du canh cũng chậm hơn và

ngược lại,

- Trong nông nghiệp du canh thì chăn nuôi phát triển đan xen với trồng trọi, không

được phân thành khu nuôi nhốt riêng

- Do tình trạng du canh nên người dân hầu như không hè quan tâm đến việc bảo vệ,

cải tạo đất, cải tạo môi trường dẫn đến đất canh tác bị thoái hóa, tài nguyên nghèo kiệt và

CHƯƠNG2 CÁC LOẠI HỆ THÓNG NÔNG NGHIỆP

2.1 HỆ THÔNG NÔNG NGHIỆP DU CANH

2.1.1, }hái niệm

Hệ thông nông nghiệp du canh là hệ thông nông nghiệp có sụ thay đội nội sản xuấ

từ vùng này sang vùng khác, từ khu đất này sane khu đất khác sau khi dé phi cua dat da

bị khai thác đến nghèø kiệt

2.1.2 Đặc điểm của nông nghiệp du canh

- Nông nghiệp du canh du cư là một loại hình sản xuất nông nghiệp xuất hiện sóm nhất trong lịch sử nông nghiệp Đây là một hệ thống nông nghiệp canh tác lạc hậu vay nhiều hậu quả xấu cân phải được cải biến, khắc phục Hiện ở nước ta vẫn còn tốn tại (năm 2012 còn khoảng 29.718 hộ)

- Hoạt động nông nghiệp thường gắn liền với quá trình đốt nương làm ray chan nuôi dựa vào đồng có tự nhiên và di chuyển từ vùng này sang vùng khác Người nông dân chỉ biết lợi dụng vào các điều kiện sẵn cỏ của tự nhiên (chủ yếu là tài nguyên của dat) dé lam ra san pham, khi diéu Kiện tự nhiên bị khai thắc hết thì họ sẽ tìm nơi Khác có điều kiện tốt hon dé di cư tới và tiến hành sản xuất

- Việc thay đỏi nơi sản xuất trước hết z1 „ấy ra ở một thửa ruộng, những khu rừng

quanh nơi họ sống, khi tất cả những nơi này bị khai thác hết họ có thể chuyển toàn bệ nha cửa định cư ở nơi mới Tùy vào khả năng phục hồi của tài nguyên nhanh hay chậm họ có

thể quay về sinh sống và sản xuất ở nơi cũ

- Thông thường nông nghiệp du canh có 2 kiểu:

+ Kiểu thứ nhất: Định cư, du canh: Kiểu này được các dân tộc sống ở vùng núi thấp, ưa sống thành làng bản áp dụng như người Thái, Tày, Mường

+ Kiểu thứ hai: Du canh, du cư: Kiểu này một khi họ đã du canh thì kết hợp cả du

cư luôn, thường là các dân tộc thiểu số sóng ở các vùng núi cao hon như người H° mông, Dao, Dục, Khomi

- Hình thái nông nghiệp du canh thường xảy ra ở những nơi dất dốc, rùng núi noi

có mật độ dân cư thưa thớt Nếu mật độ dân cư thấp thi chu ky du canh cũng chậm hơn và ngược lại

- Trong nông nghiệp du canh thì chãn nuôi phát triển đan xen với trồng trọt, không được phân thành khu nuôi nhốt riêng

- Do tình trạng du canh nên người dân hầu như không hè quan tâm đến việc bảo vệ, cải tao dat, cải tạo môi trường dẫn đến đất canh tác bị thoái hóa, tài nguyên nghèo kiệt và

kết quả là tạo ra hàng triệu ha đất trồng, đồi núi troc; Nan phá rừng xây ra phô biến hiện

nay trên thế giới và ở nước ta phần lớn là hậu quả của nền nông nghiệp du canh

‘9.1.3, Pau tw va lao déng trong hệ théng néng nghiép du canh

Việc đầu tư trong hệ thống nông nghiệp du canh thường rất thấp và chủ yếu tập

irung trong giai đoạn đầu của quá trình sản xuất như mua cây, con giống Đối với chăn

nuôi có đầu tư cao hơn (do giá con giống cao) nhưng thường chủ yếu vẫn là lối chăn thả

quảng canh nên thực chất việc đầu tư cũng không cao

Lao dong trong hệ thống nông nghiệp du canh thường là lao động giản đơn, chủ

yêu là lao động chân tay với các công cụ đơn giản như liềm, cuốc, dao

Thời gian lao động trên nương rẫy, đồng ruộng chiếm không tới 1/2 tổng thời gian

lao động trong năm Thời gian còn lại là lao động đầu tư cho đi chợ, làm nhà, lấy nước,

các hoạt động khác và nghỉ ngơi Sự phân công lao động khá rõ ràng: Đàn ông làm những

công việc nặng nhọc như đốt nương, phát rẫy, làm đất, chăm sóc gia súc đàn bà gieo

hat, lam cỏ, xới xáo, bếp núc

Dưới tác động của các chương trình khuyến nông, kỹ thuật canh tác trên đất dốc

người dân cũng đã biết đến các kỹ thuật bảo vệ và nâng cao độ phì của đất, chống XÓi mòn,

thâm canh chuyển từ đu canh sang trồng các cây trồng đài ngày có giá trị kinh tế lớn

.Ã

2.1.4, Những thay đổi trong hệ thông du canh hiện nay

Qua các phương tiện thông tin đại chúng và mạng lưới khuyến nông cơ sở, cùng

với các chính sách của Đảng và Nhà nước về định canh, định cư và phát triển nông thôn

đã tác động rất lớn đến tình trạng du canh, du cư theo chiều hướng giảm rõ rệt, chỉ còn

ton tại ở một số dân tộc thiểu số như H?ˆmông, Dao

Ngày nay, ở các địa phương còn có hệ thống du canh cũng đã có những mô hình

nông nghiệp tiến tiễn, các trang trại điển hình làm ăn có hiệu qua cao

Để nâng cao độ phì của đất, sự phong phú của tài nguyên trong thời kỳ bỏ hoang

hóa thì người ta đã cho trồng các cây họ đậu; Chăn nuôi trên đồng cỏ có phân lô để bảo

vệ đất, chống xói mòn có thể làm ruộng bậc thang, trồng cây phân xanh theo đường đồng

mức trồng rừng theo đai phòng hộ; Kết hợp trồng cây lương thực, thực phẩm với cây

ăn quả, cây công nghiệp dài ngày, cây lâm nghiệp, theo hướng nông lâm kết hợp

- Sự kết hợp cây dài ngày, cây ngắn ngày, trong đó có các cây bộ đậu làm tăng chất hữu cơ và

- Các chất đinh dưỡng ở tầng đất sâu, được cây dài ngày hút thu và biến đổi chúng ở tầng đất mặt

28

kết quả là tạo ra hàng triệu ha đất trồng, đồi núi troc; Nan phá rừng xảy ra phô biến hiện

nay trên thế giới và ở nude ta phần lớn là hậu quả của nền nông nghiệp du canh

2.1.3 Đầu tư và lao động trong hệ thống nông nghiệp du canh

Việc đầu tư trong hệ thống nông nghiệp du canh thường rất thấp và chủ yếu tập

trung trong giai đoạn đầu của quá trình sản xuất như mua cây, con giống Đối với chăn

nuôi có đầu tư cao hơn (đo giá con giống cao) nhưng thường chủ yếu vẫn là lỗi chăn thả

quảng canh nên thực chất việc đầu tư cũng không cao

Lao động trong hệ thống nông nghiệp du canh thường là lao động giản đơn, chủ yêu là lao động chân tay với các công cụ đơn giản như liềm, cuốc, đao

Thời gian lao động trên nương ray, đồng ruộng chiếm không tới 1⁄2 tổng thời gian lao động trong năm Thời gian còn lại là lao động đầu tư cho đi chợ, làm nhà, lấy nước, các hoạt động khác và nghỉ ngơi Sự phân công lao động khá rõ ràng: Đàn ông làm những công việc nặng nhọc như đốt nương, phát rẫy, làm đất, chăm sóc gia súc đàn bà gieo hạt, làm cỏ, xới xáo, bếp nic

Dưới tác động của các chương trình khuyến nông, kỹ thuật canh tác trên đất dốc

người dân cũng đã biết đến các kỹ thuật bảo vệ và nâng cao độ phì của đất, chống xói mòn, thâm canh chuyển fừ du canh sang trồng các cây trồng dài ngày có giá trị kinh tế lớn 2.1.4 Những thay đổi trong hệ thống du canh hiện nay

Qua các phương tiện thông tin đại chúng và mạng lưới khuyến nông cơ sở, cùng với các chính sách của Đảng và Nhà nước về định canh, định cư và phát triển nông thôn

đã tác động rất lớn đến tình trạng du canh, du cư theo chiều hướng giảm rõ rệt, chỉ còn tồn tại ở một số dân tộc thiểu số như H mông, Dao

Ngày nay, ở các địa phương còn có hệ thống du canh cũng đã có những mô hình

nông nghiệp tiến tiến, các trang trại điển hình làm ăn có hiệu quả cao

Để nâng cao độ phì của đất, sự phong phú của tài nguyên trong thời kỳ bỏ hoang hóa thì người ta đã cho trồng các cây họ đậu; Chăn nuôi trên đồng cỏ có phân lô để bảo

vệ đất, chống xói mòn có thể làm ruộng bậc thang, trồng cây phân xanh theo đường đồng

mức trồng rừng theo đai phòng hộ; Kết hợp trồng cây lương thực, thực phẩm với cây

ăn quả, cây công nghiệp dài ngày, cây lâm nghiệp, theo hướng nông lâm kết hợp

- Các chất dinh dưỡng ở tầng đất sâu, được cây đài ngày hút thu và biến đổi chúng ở tầng đất mặt

thông qua phần rơi rụng, cắt tỉa, tàn tích rễ, hình thành chu trình đỉnh dưỡng, nuôi cây ngắn ngày

28

phá mạnh các chât khoáng bởi các cây dải ngày

đất, có tác dụng chống xói mòn và rửa trôi do dong chay bé mat

góp phân nâng cao thu nhập, ôn định đời sống, giảm áp lực vào rừng do du canh, du cụ

Ngnon: FAO, Quan ly tài nguyên đối đốc ở Đồng Nam chu A, 1995

- Cung cấp đông bộ và tổng hợp các chất dinh dường cho cây trông, thong qua kha nan: ụ “cong,

- Cây dải ngày cùng cây ngăn ngảy tạo độ che phủ đất, giảm lực dap cua hạt mưa phá võ cầu trúc

- Các hệ thông nông, lâm kết hợp ở vùng sâu, vũng xa, nơi có nhiều dân t tộc thiểu số sinh : tổng,

- Hạn chế đáng kẻ sự phá hoại của sâu hại đo việc trồng xen nhiều loài cây, tạo tính đa dạng sinh

Mô hình phổ biến hiện nay la SALT (Slopping agricultural land te chnology - KY

thuật canh tác trên đất dốc) Ngoài ra, người đân còn biết đầu tu phối hợp các loại phản

bón như phân xanh, phân chuông, phân hóa học ở nhiều nơi như Tây Bắc, Tây Nguyên

Đông Nam Bộ với sự giúp đỡ của Nhà nước người dân đã chuyền từ chế độ du canh sane

trong các cây công nghiệp dài ngày như cà phê, cao su, điều và chăn nuôi các loại 01a súc

gia cầm theo thế mạnh của địa phương mình

Fiini5 1,8, Mié hinh Sar

TOPS V2, AARP WP bận

WAR TC Deuce: aginais

BH [ra Ea E.R baer ta Ti Gees, Lo ra

- Các hệ thông nông, lâm kết hợp ở vùng sâu, vùng xa, nơi có nhiều dân tộc thiểu số sinh - Sony, |

gop phan nâng cao thu nhập, ôn định dời sông, giảm ấp lực vào rừng do du canh, dụ cư

- Hạn chế đáng kẻ sự phả hoại của sâu hại do việc trồng xen nhiều loài cay, tao tinh da dang sinh học cao, do đó các sản phẩm nông nghiệp an toàn và không gây ö nhiễm môi trường

Nguồn: T24O, Quận lý tài nguyên đế! dốc ở Đồng Nam châu Í, 1995

Mô hình phố biến hiện nay la SALT (Slopping agricultural land t technology - Ky thuật canh tác trên đất déc) Ngoài ra, người dân còn biết đầu tu phối hợp các loại phan bón như phân xanh, phân chuồng phân hóa học ở nhiều nơi như Tây Bắc, Tây Nguyễn Đông Nam Bộ với sự giúp đỡ của Nhà nước người dân đã chuyển từ chế độ du canh sang trong các cây công nghiệp dài ngày như cà phê, cao su, điều và chăn nuôi cá © loại gia súc gia cầm theo thế mạnh của địa phương mình

ay tâm deh

bộ, xa e3) + Chay Di gad

EBdiraEa TL CC, BE IT inie cee, LT xa

2.2 HỆ THỐNG NÔNG NGHIỆP DU MỤC

2.2.1, Định nghĩa

Nông nghiệp du mục là phương thức sản xuất nông nghiệp chủ yếu gắn với các hệ

thông chãn nuôi được đi chuyển từ vùng này sang vùng khác,

2.2.2 Đặc điểm của nông nghiệp du mục

- Hệ thống nông nghiệp du mục được tiễn hành trên các thảo nguyên khô hạn và

bán khô hạn hoặc các đồng cỏ ôn đới (như Mông Cổ, sa mạc Sahara, nhiều vùng ở

Oxitraylia), do thiếu phương tiện cày, bừa, thủy lợi nên người dân thường dành những

nơi này cho hệ thông chăn nuôi theo kiểu du mục

- Dân du mục đi chuyển liên tục, thường không có nhà cửa cô định, họ sống trên

các thảo nguyên khô hạn và bán khô hạn, năng suất đồng cỏ thấp và thay đổi theo mùa

Họ đi chuyển cùng với đàn gia súc đến những nơi có sẵn thức ăn và nước uống cho đàn

gia suc

- Năng suất lao động trong hệ thống du mục là tất thấp, do vẫn chủ yếu lợi dụng

thức ăn có sẵn trong tự nhiên

- Việc đầu tư cũng rất thấp và thường chỉ đầu tư một lần sau đó phát triển tăng dần

một cách tự nhiên

- Lao động chủ yếu là chân tay, còn công cụ gần như không có gì

- Có 2 kiểu du mục:

+ Du mục hoàn toàn: Dân du mục hoàn toàn đi chuyên đàn gia súc của họ từ nơi

này đến nơi khác quanh năm và không tiến hành các hoạt động trồng trọt

+ Bán du mục: Họ chỉ nuôi và chăn dat đàn gia súc theo mùa của đồng có tu

nhiên, hết mùa lại bán đàn gia súc và tiếp tục công việc khác Dân bán du mục có kết hợp

với trồng trọt và làm nhà cửa cô định

Theo Grigg (1974), trên thế giới có khoảng 15 triệu người sống theo kiểu du mục,

tập trung ở các nước Mông cổ, lran, Apganistan, Xuđăng, Xiri, lrăc và vùng Sahara

Diện tích nông nghiệp du mục hiện là rất lớn so với diện tích trồng trọt của thế giới

- Động vật chăn thả trong hệ thống du mục thường là lạc đà, cừu, dê, ngựa để tạo

ra các sản phẩm chủ yếu như thịt, sữa, da, lông, xương

- Dân du mục thường di chuyển theo nhóm 5Š - 6 gia đình, mỗi nhóm có tới hàng

trăm con đê, cừu và chục con lạc đà, ngựa

- Do chỉ lợi dụng thức ăn sẵn có trong tự nhiên nên năng suất của các hệ thống du

mục thường là thấp

30

2.2 HỆ THỐNG NÔNG NGHIỆP DU MỤC

2.2.1, Định nghĩa Nông nghiệp du mục là phương thức sản xuất nông nghiệp chủ yếu gần với các hệ thống chăn nuôi được đi chuyển từ vùng này sang vùng khác

2.2.2 Đặc điểm của nông nghiệp du mục

- Hệ thống nông nghiệp du mục được tiễn hành trên các thảo nguyên khô hạn và bán khô hạn hoặc các đồng cỏ ôn đới (như Mông Cổ, sa mạc Sahara, nhiều vùng ở Oxitraylia), do thiếu phương tiện cày, bừa, thủy lợi nên người dân thường dành những

nơi này cho hệ thông chăn nuôi theo kiểu du mục

- Dân đu mục di chuyên liên tục, thường không có nhà cửa cỗ định, họ sống trên

các thảo nguyên khô hạn và bán khô hạn, năng suất đồng có thấp và thay đổi theo mùa

Họ di chuyển cùng với đàn gia súc đến những nơi có sẵn thức ăn và nước uống cho đàn gia súc

- Năng suất lao động trong hệ thống du mục là rất thấp, do vẫn chủ yếu lợi dụng

thức ăn có sẵn trong tự nhiên

- Việc đầu iư cũng rất thấp và thường chi đầu tư một lần sau đó phát triển tăng dần một cách tự nhiên

- Lao động chủ yếu là chân tay, còn công cụ gần như không có gì

với trồng trọt và làm nhà cửa cô định

Theo Grigg (1974), trên thế giới có khoảng I5 triệu người sống theo kiểu du mục, tập trung ở các nước Mông cổ, lran, Apganistan, Xuđăng, Xiri, lrăc và vùng Sahara Diện tích nông nghiệp du mục hiện là rất lớn so với diện tích trồng trọt của thế giới

- Động vật chăn thả trong hệ thống du mục thường là lạc đà, cùu, dê, ngựa để tạo

ra các sản phẩm chủ yếu như thịt, sữa, da, lông, xương

- Dân du mục thường di chuyên theo nhóm 5 - 6 gia đình, mỗi nhóm có tới hàng trăm con đê, cừu và chục con lạc đà, ngựa

- Do chỉ lợi dụng thức ăn sẵn có trong tự nhiên nên năng suất của các hệ thông du

mục thường là thấp

30

2.2.3 Đầu tư trong hệ thống y di mue

Vide dau tu t trong hệ thống du mục là thấp, thường chỉ dâu tự một lẳn vào việc

mua con giống, sau đó quy mô đàn tăng dan một cách tự nhiên Lao động dau tu trong hệ

thống này chủ yếu là chãn dat, quản lý Công cụ lao déng hau nhu k hông có gì, chủ yêu

dùng sức lực chân tay với con dao, cái dìu sau lung

Kiểu du mục hoàn toàn thường diễn ra ö vùng đất khô cản, nơi khó chấp nhận mội

hình thức sản xuất nào khác Có thé xem đây là giải pháp tối uu đề khai thác thảo nguyễn

khô can, tan dụng nguồn lọi sẵn có của thiên nhiên

Ở Việt Nam chỉ tồn tại hình thức bán du mục, thường gặp nhiều là người dân cùng

đàn vịt của mình di chuyển từ vung nay sang vùng khác theo mùa thu hoạch của trong trot,

Những năm trước kia thường thấy những đàn vịt của người dan Nam Định, Thanh Hóa di

chuyển dẫn ra Hà Nội, đây là điểm dừng cuối cùng và để bán sản phẩm Gần đây, xuất hiện

kiểu di chuyển đàn ong theo mùa hoa, cũng có thê coi đây là hình thức bán du mục,

2.3 HE THONG NONG NGHIEP CO DINH

Hệ thống nông nghiệp cố định là hệ thông sản xuất nông nghiệp dược tiền hành

trên những vùng, những khu vực hay trên các mảnh đất cổ định qua một thời gian dài,

Hệ thống này hình thành khi chu kỷ quay vòng của nông nghiệp du canh ngắn dẫn lại

do nhu cầu của áp lực tăng dân số Từ chỗ một chu kỷ bỏ hoang hóa trong thời gian dài đến

không còn thời gian bỏ hóa nữa và người dân canh tác thường xuyên trên mảnh đất của họ

Do đặc điểm tự nhiên, nhu cầu xã hội, mục đích kinh tế mà có các kiểu hệ t thống

nông nghiệp cố định khác nhau, có thể sản xuất chuyên môn hóa hoặc sản xuất hỗn hợp

2.3.1 Hệ thông nông nghiệp chuyên môn hóa

2.3.1.1 Định nghĩa

Nông nghiệp chuyên môn hóa là những hệ thông nông nghiệp chuyên sản xuấi

những sản phẩm nông nghiệp nhất định

2.3.1.2 Đặc trưng

- Loại hình sản xuất này dựa trên cơ sở về điều kiện tự nhiên, vị trí địa lý, diều

kiện xã hội hay tập quán canh tác, của một vùng nảo đó và hình thành do;

+ Mục đích của một đơn vị sản xuất cần đạt hiệu quả kinh tế cao hoặc do sự phan

công của xã hội mà ở đây họ chuyên sản xuất một số loại sản phẩm nhất định Ví dụ sản

xuất rau, thịt quanh các khu đô thị; Cao su, cả phê ở Tây Nguyên; Điều ở miền Đông

Nam Bộ; Lúa gạo ở Cần Thơ, An Giang: dâu tam ở Bảo Lộc; Nho ở Ninh Thuận

+ Sự chỉ đạo của nhà nước (thông qua khâu điều tra quy hoạch) và được thục

hiện khi có các điều kiện thuận lợi về giao thông, thủy lợi, chế biến và các phương tiện

kỹ thuật phù hợp

2.2.3 Đầu tư trong hệ thống du mục Việc đầu tu trong hệ thông du mục là thấp, 1 thường chỉ dấu từ một lần vào việc mua con giống, sau đó quy mỏ đản tăng dan một cách tự nhiên Lao dong dau tu trong hệ thông này chủ yếu là chăn dắt, quản lý Công cụ lao động hầu như R hông có gì chủ vêu dùng sức lực chân tay với con dao, cái dìu sau lun

Kiểu du mục hoàn toàn thường diễn ra ö ving dắt khô cản, nơi khó chap nhận mọi hình thức sản xuất nào khác, Có thể xem đây là giải pháp tối ưu đề khai thác thảo nguyen khé cain, tan dung nguồn lợi sẵn có của thiên nhiên

Ở Việt Nam chỉ tồn tại hình thức bán du mục, thường gập nhiều là người dan cùng dan vịt của mình di chuyển từ vùng này sang vùng khác theo mùa thu hoạch của trồng trot

Những năm trước kia thường thay những đàn vịt của người dân Nam Định, Thanh Hóa di

chuyển dần ra Hà Nội, đây là điểm dừng cuối cùng và đề bán sản phẩm Gần đây, xuất hiện Kiểu di chuyển đàn ong theo mùa hoa, cũng có thể coi đây là hình thức bán du mục 2.3 HE THONG NONG NGHIEP CO DINH

Hệ thống nông nghiệp cố định là hệ thống sản xuất nông nghiệp được tiến hành trên những vùng, những khu vực hay trên các mảnh đất cố định qua một thời pian dài

Hệ thống này hình thành khi chu kỳ quay vòng của nông nghiệp du canh ngắn dẫn lại

do nhu cầu của áp lực tăng dân số Từ chỗ một chu kỳ bỏ hoang hóa trong thời gian dai dén không còn thời gian bỏ hóa nữa và người dân canh tác thường xuyên trên mảnh đất của họ

Do đặc điểm tự nhiên, nhu cầu xã hội, mục đích kinh tế mà có các kiểu hệ thống nông nghiệp cố định khác nhau, có thê sản xuất chuyên môn hóa hoặc sản xuất hỗn hợp 2.3.1 Hệ thông nông nghiệp chuyên môn hóa

2.3.1.1 Định nghĩa Nông nghiệp chuyên môn hóa là những hệ thống nông nghiệp chuyên sản xuất những sản phẩm nông nghiệp nhất định

kỹ thuật phù hợp

- Sản xuất chuyên môn hóa (chỉ có một số sản phẩm nhất định) nên tại nơi sản

xuất sẽ dư thừa loại sản phẩm này và cần được chuyên chở đi phân phối hoặc trao đôi với

vùng khác, đồng thời phải nhập những sản phẩm cần thiết khác cho cuộc sống và cho sản

xuất từ nơi khác về

2.3.1.3 Uu - Nhược diém cia hé théng nay

- Ưu điểm:

+ Dễ dàng tập trung sản phẩm, tạo điều kiện thuân lợi cho việc thu mua và chế

biến nông sản Đây cũng là nơi thuận lợi để các tô chức, cá nhân nghiên cứu khoa học và

thủ nghiệm các tiến bộ kỹ thuật

+ Nông nghiệp chuyên môn hóa thích hợp với các nước có nền kinh tế phát triển,

khoa học kỹ thuật tiên tiễn như Mỹ, Hà Lan, Pháp, Đan Mạch

- Nhược điểm:

+ Khi sản xuất chuyên môn hóa dễ xảy ra tình trạng cạn kiệt tài nguyên nên phải

có biện pháp bồ sung, tái tạo với các biện pháp kỹ thuật thích ứng

+ Gây bat cap về lao động theo thời vụ, thiếu lao động khi vào thời vụ và dư thừa

lao động khi hết thời vụ

+ Sản xuất chuyên môn hóa cũng gây ra hiện tượng mất cân bằng sinh học, đặc

biệt là khi dịch bệnh xảy ra sẽ rất khó đập tất

Ở Việt Nam, loại hình này phát triển mạnh ở thời kỳ xây dựng các nông trường

quốc đoanh do vậy sau đó đã có xu hướng thoái trào chuyển sang đa đạng hóa sản phẩm

Hiện nay lại có xu hướng phát triển sản xuất chuyên môn hóa để đáp ứng nhu cầu của thị

trường và công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn

2.3.2 Hệ thống nông nghiệp hỗn hợp

Hệ thống nông nghiệp hỗn hợp là hệ thống sản xuất nhiều loại sản phẩm trong đó

có cả sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và thủy san

Hệ thống này ra đời trên cơ sở sử dụng hợp lý nhất nguồn tài nguyên cũng như lực

lượng lao động hiện có

Nông nghiệp hỗn hợp thể hiện sự kết hợp chặt chẽ giữa trồng trọt và chăn nuôi,

hai hệ thông này được kết hợp nhịp nhàng và hỗ trợ lẫn nhau theo chiều hướng tích cực

Trong phạm vi hệ thông, ngành trồng trọt sẽ cung cấp thức ăn cho chăn nuôi; Ngược lại,

ngành chăn nuôi sẽ cung cấp phân bón, sức kéo, đồng thời chăn nuôi đã tận dụng và

chuyển hóa những sản phẩm có giá trị thấp thành những sản phẩm có giá trị cao như thịt,

cá, trứng, sffa vì thế nếu chỉ sản xuất theo hệ thống đơn ngành thì sẽ rất lãng phí

32

- Sản xuất chuyên môn hóa (chỉ có một số sản phẩm nhất định) nên tại nơi sản xuất sẽ dư thừa loại sản phẩm này và cần được chuyên chở ổi phân phối hoặc trao đôi với vùng khác, đồng thời phải nhập những sản phẩm cần thiết khác cho cuộc sống và cho sản xuất từ nơi khác về

2.3.1.3 Uu - Nhược đim của bệ thông này

- Un điểm:

+ Dễ dàng tập írung sản phẩm, tạo điều kiện thuân lợi cho việc thu mua va chế biễn nông sản Đây cũng là nơi thuận lợi để các tổ chức, cá nhân nghiên cứu khoa học và thử nghiệm các tiến bộ kỹ thuật

+ Nông nghiệp chuyên môn hóa thích hợp với các nước có nền kinh tế phát triển, khoa học kỹ thuật tiên tiễn như Mỹ, Hà Lan, Pháp, Đan Mạch

- Nhược điểm:

+ Khi sản xuất chuyên môn hóa dễ xảy ra tình trạng cạn kiệt tài nguyên nên phải

có biện pháp bồ sung, tái tạo với các biện pháp kỹ thuật thích ứng

+ Gây bất cập về lao động theo thời vụ, thiếu lao động khi vào thời vụ và dư thừa lao động khi hết thời vụ

+ Sản xuất chuyên môn hóa cũng gây ra hiện tượng mất cân bảng sinh học, đặc

biệt là khi dich bệnh xảy ra sẽ rất khó đập tắt

Ở Việt Nam, loại hình này phát triển mạnh ở thời kỳ xây dựng các nông trường quốc đoanh do vậy sau đó đã có xu hướng thoái trào chuyển sang đa đạng hóa sản phẩm

Hiện nay lại có xu hướng phát triển sản xuất chuyên môn hóa để đáp ứng nhu cầu của thị

trường và công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn

2.3.2 Hệ thống nông nghiệp hỗn hợp

Hệ thống nông nghiệp hỗn hợp là hệ thống sản xuất nhiều loại sản phẩm trong đó

có cả sản phẩm trồng trot, chăn nuôi, lâm nghiệp và thủy sản

Hệ thống này ra đời trên cơ sở sử dụng hợp lý nhất nguồn tài nguyên cũng như lực lượng lao động hiện có

Nông nghiệp hỗn hợp thể hiện sự kết hợp chặt chẽ giữa trồng trọt và chăn nuôi, hai hệ thống này được kết hợp nhịp nhàng và hỗ trợ lẫn nhau theo chiều hướng tích cực Trong phạm vi hệ thống, ngành trồng trọt sẽ cung cấp thức ăn cho chăn nuôi; Ngược lại, ngành chăn nuôi sẽ cung cấp phân bón, sức kéo, đồng thời chăn nuôi đã tận dụng và chuyên hóa những sản phẩm có giá trị thấp thành những sản phẩm có giá trị cao như thịt,

cá, trứng, sữa vÌ thế nếu chỉ sản xuất theo hệ thông đơn ngành thì sẽ rất lãng phí

32

Việc kết hợp các hệ thông trồng trot chan nuôi dược cọi là một bước (tiên quan

trọng trong sản xuất nhằm tạo ra nhiều sản phẩm với giá thành hạ bảo vệ được môi sinh

môi trường, phát huy được tiềm năng sẵn có cua địa phương

Nông nghiệp kết hợp thường được phat triển mạnh ở các Vũng gan đồ thị nội thuận

tiện về giao théng va co sé ha tang, gan noi tiéu thu lớn, Những nơi này cũng chịu súc ép

của sự gia tăng dân số lớn và cùng là noi thuận lợi cho việc dâu từ phan bon, may mac va

các tiễn bộ khoa học kỹ thuật

Do những ưu điểm nỗi bật trên mà ngay từ thời trung cô nên nông nghiệp hỗn họp

đã được hình thành và phát triển mạnh Bất cứ nơi đâu ta cũng thấy các mô hình nông

nghiệp hỗn hợp, điên hình như mô hình VAC, VACR, SALT, lúa - lợn, lúa - cá, lúa - cá -

vịt, lúa - tôm hay mô hình nông lâm kết hợp đây chính là sự kết hợp sáng tạo quan điểm

nông nghiệp dựa trên những đặc thù sẵn có của địa phương

3.3.2.1 Hệ thống cây trằng

a Khải niệm

Hệ thống cây trồng là hệ thống giống và loài cây trằng được bổ trí theo thời gian

và không gian trong một hệ sinh thái nông nghiệp cùng với các biện pháp kỹ thuật nông

nghiệp kèm phù hợp với môi trường tự nhiên của nó

C ây trồng Một hệ thông cây trồng được coi là hợp lý nếu đáp ứng được các yêu cầu sau đây:

- Dat tổng sản lượng cao và bền vững Đây là một chỉ tiêu quan trọng để đánh giá

hệ thông cây trồng hợp lý

- Khai thác được triệt để và có hiệu quả tài nguyên mà không làm hủy hoại môi

trường như điều kiện khí hậu, đất đai trong vùng và hạn chế đến mức thấp nhát những

thiệt hại do khí hậu và đất dai gây ra với cây trồng

- Khai thác triệt để và có hiệu quả các điều Kiện kinh tế, xã hội sẵn có đẻ phát triẺn

bền vững

- Lợi dụng được tốt nhất các đặc tính sinh học của cây trồng, tránh được tác hại

của sâu bệnh, cỏ dại (khả năng cố định N của cây họ đậu; khả năng cạnh tranh với cỏ đại

của cây trồng: Khả năng chống chịu sâu bệnh; Khả nãng lây lan sâu bệnh từ vùng này

sang vùng khác )

Việc kết hợp các hệ thong trồng trot, chan nuôi dược coi là một bước tiên quan trọng trong sản xuất nhằm tạo ra nhiều sản phẩm với giá thành hạ, bảo vệ được môi sinh môi trường, phát huy được tiềm năng sẵn có cua địa phương

Nông nghiệp kết hợp thường được phát triển mạnh ở các vùng pản đô thị nơi thuận tiện về giao thông và cơ sở hạ tâng, gân nơi tiêu thụ lớn Những nơi này cũng chịu súc ép của sự gia tăng dân số lớn và cũng là noi thuận lọi cho việc đầu tư phản bón, may moe va các tiễn bộ khoa học kỹ thuật

Do những ưu điểm nỗi bật trên mà ngay từ thời trung cô nền nông nghiệp hỗn họp

đã được hình thành và phát triển mạnh Bất cứ nơi đâu ta cũng thấy các mô hình nòng nghiệp hỗn hợp, điển hình như mô hình VAC, VACR, SALT, lúa - lợn, lúa - cá, lúa - cá - vịt, lúa - tôm hay mô hình nông lâm kết hợp đây chính là sự kết hop sang tao quan diém nông nghiệp dựa trên những đặc thù sẵn có của địa phương

3.3.2.1 Hệ thông cây trồng

q Khải niệm

Hệ thống cây trồng là hệ thống giống và loài cây trồng được bổ trí theo thòi gian

và không gian trong một hệ sinh thái nông nghiệp cùng với các biện pháp kỹ thuật nông nghiệp kèm phù hợp với môi trường tự nhiên của nó

N

\

Cây trồng Một hệ thông cây trồng được coi là hợp lý nếu đáp ứng được các yêu cầu sau đây:

- Đạt tông sản lượng cao và bền vững Đây là một chỉ tiểu quan trọng để đánh giá

hệ thống cây trồng hợp lý

- Khai thác được triệt đề và có hiệu quả tài nguyên mà không làm hủy hoại môi trường như điều kiện khí hậu, đất đai trong vùng và hạn chế đến mức thấp nhất những thiệt hại do khí hậu và đất đai gây ra với cây trồng

- Khai thác triệt để và có hiệu quả các điều kiện kinh tế, xã hội sẵn có đẻ phát triển bên vững

- Lợi dụng được tốt nhất các đặc tính sinh học của cây trồng, tránh được tác hại của sâu bệnh, cỏ dại (khả năng cố định N của cây họ dau; kha năng cạnh tranh với có dại của cây trồng; Khả năng chống chịu sâu bệnh; Khả năng lây lan sâu bệnh từ vùng này sang vùng khác ,)

- Thúc đây phát triển chăn nuôi và các ngành nghề phụ khác (ví dụ: cây công

nghiệp, cây công nghiệp chế biến phái triển nghề phụ; cây thức ăn gia súc phục vụ cho

Đưa nhân rộng ra sản xuất

c Phan tích kinh tế hệ thống cây trồng:

Để tiến hành phân tích kinh tế, các số liệu về tổng thu và tổng chỉ phí phải được

thu thập đầy đủ Việc thu thập số liệu thường được thu thập theo mẫu thông nhật cho

từng công thức luân canh và thường được tính bằng công thức:

Lãi thuần = Tổng thu - Tổng chỉ

Tổng thu - Tổng chỉ ngoài yếu tổ A Hiệu quả kinh tê cho từng yêu tô =

Chỉ cho yếu tố A

2.3.2.2 Hệ thông chăn nuôi

a Tâm quan trọng của ngành chăn nuôi:

Việc phát triển nghành chăn nuôi là cơ sở thúc đây các ngành nghề khác phát triển

như chế biến thực phẩm, chế biến thức ăn gia súc, ngành công nghiệp cơ khí, sản xuất và

sửa chữa các công cụ lao động, các ngành nghề thủ công khác cũng như dịch vụ thị

trường Như vậy, sự phát triển của chăn nuôi gắn liền với sự phân công và sử dụng lao

động trong hệ thống nông nghiệp

Hệ thống chăn nuôi hỗn hợp phát triển còn giúp cho việc sử dụng có hiệu quả các

sản phâm của trồng trọt và từ đó làm tăng tính đa dạng trong hệ thông nông nghiệp Tăng

hiệu quả kinh tế (chăn nuôi gia súc ăn cỏ thường mang lại hiệu quả kinh tê cao trong

34

- Thúc đây phát triển chăn nuôi và các ngành nghề phụ khác (ví dụ: cây công nghiệp, cây công nghiệp chế biến phát triển nghề phụ; cây thức ăn gia súc phục vụ cho chăn nuôi)

b Phương pháp (các buóc) xây dụng hệ thông cây trồng

Dua nhân rộng ra sản xuất

e Phân tích kinh tế hệ thong cây trồng:

Để tiến hành phân tích kinh tế, các số liệu về tổng thu và tổng chỉ phí phải được

thu thập đầy đủ Việc thu thập số liệu thường được thu thập theo mẫu thông nhất cho

từng công thức luân canh và thường được tính bằng công thức:

Lãi thuần = Tổng thu - Tổng chỉ

Tổng thu - Tổng chỉ ngoài yếu tổ A

Hiệu quả kinh tế cho từng yếu tố =

Chi cho yéu t6 A

2.3.2.2 Hé théng chan nudi

a, Tam quan trọng của ngành chăn nuôi:

Việc phát triển nghành chăn nuôi là cơ sở thúc đẩy các ngành nghề khác phát triển

như chế biến thực phẩm, chế biến thức ăn gia súc, ngành công nghiệp cơ khí, sản xuất và

sửa chữa các công cụ lao động, các ngành nghề (hủ công khác cũng như dịch vụ thị

trường Như vậy, sự phát triển của chăn nuôi gắn liền với sự phân công và sử dụng lao động trong hệ thống nông nghiệp

Hệ thống chăn nuôi hỗn hợp phát triển còn giúp cho việc sử dụng có hiệu quả các sản phẩm của trồng trọt và từ đó làm tăng tính đa dạng trong hệ thống nông nghiệp Tăng hiệu quả kinh tê (chăn nuôi gia súc ăn cỏ thường mang lại hiệu quả kính té cao trong

34

nông nghiệpwvi nó có thê tận dụng nguồn thúc ăn thực vật rẻ tiên nhất dé sản xuất ra thực

phẩm có giá trị Kinh tế cao ö một chủng mục nhất định nó còn không chế cỏ dại trên

đồng ruộng)

Ngành chăn nuôi đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nhú yêu phẩm hàng

ngày cho con người, cung cấp nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến

hàng may mặc

Ở những nước kém phát triển, ngoài việc chăn nuôi cung cấp thực phẩm ra thì các

khâu làm đất, vận chuyển sản phẩm phần lớn còn dựa vào sức kéo của các gia súc như

trâu, bò, ngựa, lạc đà, la ở những vùng giá lạnh tuần lộc và chó là phương tiện Rẻo xe

chuyên chở người và sản phẩm đặc dụng

b Các hệ thống chăn nuôi

Hiện nay trên thế giới vẫn tồn tại 3 hệ thống chăn nuôi khác nhau, đó là: Hệ thông

chăn thả đồng cỏ; Hệ thống chăn nuôi trang trại hỗn hợp; Hệ thống chăn nuôi công

nghiệp

- Hệ thống chăn tha đồng cỏ

+ Hệ thống này vẫn tồn tại ở nhiều nước trên thể giới, song đặc biệt phô biến ö các

vùng khô hạn và bán khô hạn (Nam Á, Trung A, chau Phi va một phần của châu Âu)

, A

+ Hệ thống chan nuôi này sự tăng trưởng về số lượng của vật nuôi phụ thuộc vào

thời tiết từng năm

+ Tuy nhiên, theo quan điểm sinh thái đây là hệ thống gần với hệ sinh thái tụ

nhiên nhất, chu trình vật chất gần như khép kín

- Hệ thông chăn muôi trang trại hỗn hợp (Mixed farming systems)

+ Có sự kết hợp giữa chăn muôi với trồng trọt củng trong mội trang trại

+ Loại hệ thống chăn nuôi hỗn hợp nay đang cung cấp khoảng 354% sản lượng thịt,

90% sản lượng sữa của thế giới

+ Là hệ thống sản xuất chủ yếu của hộ nông dân sản xuất nhỏ

+ Tận dụng tốt nguồn lợi trong gia đình như lao động, đất đai, vốn, sản phẩm phụ

trong sản xuất và sinh hoạt của gia đình đề tăng thêm nguồn thu nhập, tránh được những

rủi ro về kinh tế, thị trường và các yếu tổ hỗ trợ nhau cùng phát triển một cách bền vũng

+ Hệ thống chăn nuôi này rất phổ biến ở Việt Nam và tỏ ra có hiệu quả trong diều

kiện kinh tế của nước ta hiện nay

- Hệ thống chăn nuôi Công nghiệp

+ Là hệ thống chăn nuôi tập trung, đòi hỏi có đầu tư cao,

+ Thường không kết hợp với trồng trọt để sản xuất thức ăn riéng mà thức ăn dược

nhập từ vùng khác đến

nông nghiệp»vì nó có thể tận dụng nguồn thức ăn thực vật rẻ tiễn nhất để sản xuất ra thực phẩm có giá trị kinh tế cao 6 một chùng mực nhất định nó còn không chế cỏ dại trên đồng ruộng)

Ngành chăn nuôi đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nhu yêu phẩm hàng ngày cho con người, cung cấp nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến hàng may mặc

Ở những nước kém phát triển, ngoài việc chăn nuôi cung cấp thực phẩm ra thì các khâu làm dat, van chuyén san pham phan lớn còn dựa vào sức kéo của các gla súc nhụ trâu, bò, ngựa, lạc đà, la ở những vùng giá lạnh tuần lộc và chó là phương tiện kéo xe chuyên chở người và sản phẩm đặc dụng

b Các hệ thống chăn nuôi Hiện nay trên thé giới vẫn tổn tại 3 hệ thông chăn nuôi khác nhau, đó là: Hệ thông chan tha déng cỏ; Hệ thống chăn nuôi trang trại hỗn hợp; Hệ thống chăn nuôi công nghiệp

- Hệ thống chăn tha đồng cỏ

+ Hệ thống này vẫn tồn tại ở nhiều nước trên thế giới, song đặc biệt phổ biến ó các

vùng khô hạn và bán khô hạn (Nam Á, Trung Á, châu Phi và một phần của châu Âu) + Hệ thông chãn nuôi này sự tăng trưởng về số lượng của vật nuôi phụ thuộc vào thời tiết từng năm

+ Tuy nhiên, theo quan điểm sinh thái đây là hệ thống gần với hệ sinh thải tụ

nhiên nhất, chu trình vật chất gần như khép kín

- Hệ thông chăn nuôi trang trại hỗn hợp (Mixed farming systems) + Có sự kết hợp giữa chăn nuôi với trồng trọt cùng trong một trang trại

+ Loại hệ thông chăn nuôi hỗn hợp này đang cung cấp khoảng 54% sản lượng thịt, 90% sản lượng sữa của thể giới

+ Là hệ thống sản xuất chủ yêu của hộ nông dân sản xuất nhỏ

+ Tận dụng tốt nguồn lợi trong gia đình như lao động, đất đai, vốn, sản phẩm phụ trong sản xuất và sinh hoạt của gia đình để tăng thêm nguồn thu nhập, tránh được những rủi ro về kinh tế, thị trường và các yếu tổ hỗ trợ nhau cùng phát triển một cách bền vững, + Hệ thống chăn nuôi nay rất phô biển ở Việt Nam và tỏ ra có hiệu quả trong diều kiện kinh tế của nước ta hiện nay

- Hé thong chan nudi cong nghiép + Là hệ thống chăn nuôi tập trung, đòi hỏi có đầu tư cao,

+ Thường không kết hợp với trồng trọt để sản xuất thức ăn riêng mà thức ấn duoc

nhập từ vùng khác đến

+ Gia súc phát triển nhanh và giảm được lượng thức ăn tổng số trong chăn nuôi so

với các hệ thông chăn nuôi khác

+- Chất lượng thức ăn cao và hợp vệ sinh hơn

+ Đáp ứng được nhu câu của thị trường tiêu đùng trong nước và xuất khẩu vì

lượng sản phẩm tạo ra nhiều, tập trung nên có khả năng đưa vào chế biến để xuất khâu

Tuy nhiên nông dân sản xuất theo hình thức này phải đối mặt với sự rủi ro của

dịch bệnh, đầu tư lớn và sự bất ồn của thị trường

c Phân tích kinh tế hệ thông chăn nuôi

Trong phân tích kinh trong hệ thống chăn nuôi thường sử dụng phương pháp phân

tích chỉ phí — lợi nhuận

A: Tổng chỉ phí biến đổi (Total Variable Cots) bao gdm: hei phí về con giống, chi

phí về thức ăn, chỉ phí về thuốc thú y và dịch vụ thú y, chỉ phí về lao động, các chỉ phí

khác: điện, nước, vận chuyên (hàng hóa, vật tư), thuế (nếu có)

B Tổng thu (Gross Rturn) bao gồm: sản phẩm chính như sữa, thịt

C Loi nhuận;

C=B-A

D Lợi nhuận/chỉ phí biến đổi D = C/A (Đây là chỉ tiêu nói lên hiệu quả sản xuất

(Đồng lãi/Đồng vốn)

“Tuy nhiên trong chăn nuôi sự phân tích chỉ phí — lợi nhuận thường phức tạp hơn

trồng trọt bởi sự biến động đàn gia súc được mua vào, bán ra liên tục trong suốt chu kỳ

sản xuất, Việc tính tổng doanh thu trong chăn nuôi còn phụ thuộc vào đặc điểm của từng

loại gia súc như: chu kỳ sản xuất, mức độ biến động đàn, thời điểm giao sản phẩm

2.3.2.3 Hệ thống VAC, VACR

VAC (vườn - ao - chuồng), VACR (vườn - ao - chuồng - rùng hoặc ruộng) là

những hệ thông canh tác độc đáo của Việt Nam hiện tại và khá nổi tiếng trên thế giới với

tên gọi VACVINA Hệ thống này cho phép người dân tận dụng các lợi thế của điều kiện

địa hình, sinh thái tạo thành trang trại khép kín, trong đó yêu tố nay 1a tiền đề hỗ trợ yếu

tổ kia phát triển,

Ƒí dụ : Vườn cung cấp rau, củ cho gia súc và cho cá, chăn nuôi cung cấp phân bón

cho vườn và thức ăn cho cá, ao cung cấp nguồn đạm cho gia súc, gia cầm và cung cấp

nước tưới cho vườn Có thể nói mô hình VAC là mô hình lý tưởng về sản xuất nông

nghiệp theo kiểu trang trại, vừa mang lại hiệu quả kinh tẾ cao, vừa có tác dụng bảo vệ

môi trường sinh thái Những mô hình kiểu này đã và đang được khuyến khích phát triển

và mang lại hiệu quả kinh té cao, giúp cho nhiêu hộ nông dân trở nên giàu có

+ Gia súc phái triển nhanh và giảm được lượng thức ăn tổng số trong chăn nuôi so với các hệ thống chăn nuôi khác

+- Chất lượng thức ăn cao và hợp vệ sinh hơn

+ Đáp ứng được nhu cầu của thị trường tiêu dùng trong nước và xuất khâu vi

lượng sản phẩm tao ra nhiễu, tập trung nên có khả năng đưa vào chế biến đề xuất khâu

Tuy nhiên nông dân sản xuất theo hình thức này phải đối mặt với sự rủi ro của dịch bệnh, đầu tư lớn và sự bat ôn của thị trường

c Phân tích kinh té hé thông chăn nuôi Trong phân tích kinh trong hệ thống chăn nuôi thường sử dụng phương pháp phân tích chỉ phí — lợi nhuận

A: Tang chỉ phí biến đổi (Total Variable Cots) bao gồm: hei phí về con giống, chỉ

phí về thức ăn, chỉ phí về thuốc thú y và dịch vụ thú y, chỉ phí về lao động, các chỉ phí khác: điện, nước, vận chuyên (hàng hóa, vật tư), thuế (nếu có)

B Tổng thu (Gross Rturn) bao gồm: sản phẩm chính như sữa, thịt

2.3.2.3 Hệ thông VAC, VACR

VAC (vu0n - ao - chuồng), VACR (vườn - ao - chuồng - rừng hoặc ruộng) là những hệ thông canh tác độc đáo của Việt Nam hiện tại và khá nổi tiếng trên thế giới với tên gọi VACVINA Hệ thống này cho phép người dân tận dụng các lợi thế của điều kiện địa hình, sinh thái tạo thành trang trại khép kín, trong đó yếu tố này là tiền đề hỗ trợ yêu

tố kia phát triển

Ứí đụ : Vườn cung cấp rau, củ cho gia súc và cho cá, chăn nuôi cung cấp phân bón cho vườn và thức ăn cho cá, ao cung cấp nguồn đạm cho gia súc, gia cầm và cung cấp nước tưới cho vườn Có thể nói mô hình VAC là mô hình lý tưởng về sản xuất nông nghiệp theo kiểu trang trại, vừa mang lại hiệu quả kinh (Ế cao, vừa có tác dụng bảo vệ

môi trường sinh thái Những mô hình kiểu này đã và đang được khuyến khích phát triển

và mang lại hiệu quả kinh tế cao, giúp cho nhiêu hộ nông dân trở nên giàu có.

Khi xây dựng mô hình theo kiểu này tùy điều kiện dịa hình cho phép xây dựng mô

hình đây đủ các thành phan V-A-C, V-A-C-R hode chỉ là các mô hình V-C, A-C.R-C

* Tae dung cha hé thong VAC déi với phát triển kinh tế hộ gia dinh trong mét

nên nông nghiệp bên vững:

- Trọng tâm của hệ thống VAC là tái sử dụng chất thải giữa các thành phan trong

hé thong, tận dụng triệt để các sản phẩm phụ của hệ thống và có sự lĩnh hoạt trong việc

sử dụng đầu vào và dầu ra của hệ thông, đầu ra của thành phần này là đầu vào của thành

phần kia

+ Chat thải và sản phâm phụ: Là nguồn bố sung đầu vào dáng kể, góp phản piảm

bớt chỉ phí đầu vào của hệ thông, nhờ đó giảm bớt sự phụ thuộc của hệ thống vào đâu tu tù

bên ngoài (trong nuôi trồng thủy hải sản ) Tái sử dụng chất thải và sản phẩm phụ còn có

ý nghĩa to lớn về phương diện bảo vệ môi trường, kế cả môi trường trong và ngoại hệ

thống

+ Mở rộng chăn nuôi trong hệ thống VAC còn có ý nghĩa là tăng nguồn bỏ sung

phân hữu cơ thay thế một phần phân hóa học mà hiện nay ngày càng dược sử dụng nhiều

trong trồng trọt, giảm bớt ô nhiễm môi trường sản xuất và giúp duy trì độ màu mỗ của

đất, làm cho hệ thống nông nghiệp bền vũng hơn Sử dụng phân hữu cơ cho ao cá kích

thích sự phát Yriển của các sinh vật phù du, tăng nguồn thức ăn bồ sung tại chỗ cho cá

- Sử dụng linh hoạt và hiệu quả cao đầu vào - đầu ra trong hệ thống (còn gọi là

sản phẩm trung gian - là những sản phâm dùng để đầu tư trực tiếp vào ngành sản xuất

khác trong hệ thống, thay vì cung cấp trực tiếp cho người tiêu dùng)

Trong thực tế, có nhiều loại sản phẩm của trồng trọi, thủy sản được sử dụng làm

đầu vào cho chăn nuôi và thủy sản Đó là các sản phẩm lương thực như gạo, ngô, đậu dễ

cá con, tôm, tép, cua, ốc một số loại rau ãn lá và quả, cây lấy củ như Khoai lạng, sẵn,

khoai tây, v,v đều là những thức ăn chính cho chan nuôi

Như vậy hệ thống VÁC là một hệ thống mà ở đó người nông đân có thể sử dụng

một cách linh hoạt và có hiệu quả đầu vào - đầu ra giữa các thành phần trong hệ thống và

đây cũng là bí quyết thành công của mô hình VAC, bởi vì:

- Chủ động một phần đầu vào cho sản xuất

- Tiết kiệm chỉ phí trong việc mua, bán các loại đầu vào, đầu ra dược sử dụng tại

chỗ này

- Tránh được rủi ro về giá cả đối với sản phẩm trong thời vụ thụ hoạch và đói với

vật tư trong thời kỳ khan hiểm

- Nâng cao hiệu quả sử dụng các sản phẩm trung gian trong hệ thông

Khi xây dựng mô hình theo kiểu này tùy diều kiện địa hình cho phép xây dựng mô hình đầy đủ các thành phan V-A-C, V-A-C-R hoặc chỉ là các mô hình V-C, A-CŒ, R-C ,

* Tác dụng của hé thong VAC déi voi phát triển kinh tễ hộ gia đình trong mội

nên nông nghiệp bên ĐH:

- Trọng tâm của hệ thống VAC là tái sử dung chat thải giữa các thành phan trong

hệ thống, tan dụng triệt để các sản phẩm phụ của hệ thông và có sự lĩnh hoạt trong việc

sử dụng đầu vào và dầu ra của hệ thống, đầu ra của thành phần này là đầu vào của thành phan kia

+ Chat thải và sản phẩm phụ: Là nguồn bỗ sung đầu vào dáng kể, góp phản giảm bét chi phi đầu vào của hệ thông, nhờ đó giảm bớt sự phụ thuộc của hệ thông vào đầu tu tủ bên ngoài (trong nuôi trồng thủy hải sản ) Tái sử dụng chất thải và sản phẩm phụ còn có

ý nghĩa to lớn về phương diện bảo vệ môi trường, Kế cả môi trường trong và ngoài hệ

thống

+ Mỏ rộng chăn nuôi trong hệ thống VAC còn có ý nghĩa là tăng nguồn bộ sung phân hữu cơ thay thế một phần phân hóa học mà hiện nay ngày cảng dược sử dụng nhiều trong trồng trọt, giảm bớt ô nhiễm môi trường sản xuất và giúp duy trì độ màu mô của đất, làm cho hệ thống nông nghiệp bền vững hơn Sử dụng phân hữu cơ cho ao cá kích thích sự phát Yriển của các sinh vật phù du, tăng nguồn thức ăn bổ sung tại chỗ cho cả

- Sử dụng linh hoạt và hiệu quả cao đầu vào - đầu ra trong hệ thống (còn gol là sản phẩm trung gian - là những sản phẩm dùng để đầu tư trực tiếp vào ngành sản xuất khác trong hệ thống, thay vì cung cấp trực tiếp cho người tiêu dùng)

Trong thực tế, có nhiều loại sản phảm của trồng trọt, thủy sản được sử dụng làm đầu vào cho chăn nuôi và thủy sản Đó là các sản phẩm lương thực như gạo, ngô, dậu dỏ

cá con, tôm, tép, cua, Ốc một số loại rau ãn lá và quả, cây lấy củ như khoai lang, san, khoai tây, v.v đều là những thức ăn chính cho chăn nuôi

Như vậy hệ thông VAC là một hệ thống mà ở đó người nông dân có thẻ sử dụng một cách linh hoạt và có hiệu quả đầu vào - đầu ra giữa các thành phân trong hệ thông và đây cũng là bí quyết thành công của mô hình VAC, bởi vì:

- Chủ động một phần đầu vào cho sản xuất,

- Tiết kiệm chỉ phí trong việc mua, bán các loại đầu vào, đầu ra dược sử dụng tại

- Giảm bớt căng thắng về tiền mat va gitip điều hòa sự chu chuyển tiền mặt của

các nông hộ

Hiệu quả của hệ thống còn có thể đánh giá dựa trên chỉ tiêu “tỷ lệ chuyển đối”

(đầu ra/đầu vào) giữa đầu ra cuối cùng và đầu vào

Có thể nói hệ thống VAC là hệ thống sản xuất có tính bền vững cao, có tý lệ

chuyển đổi cao, nghĩa là để tạo ra 1 đơn vị đầu ra hệ thống này cân ít năng lượng và vốn

hơn so với các hệ thông nông nghiệp khác

3.3.2.4 Hệ thông nông lâm kết hợp

a Khái niệm

- Nông lâm kết hợp là ihuật ngữ dùng để chỉ các hệ thống sử dụng đất ở đó các

cây nông nghiệp được bố trí kết hợp với các cây lâm nghiệp theo không gian hoặc luân

canh và có sự tương tác giữa cây nông nghiệp và cây lâm nghiệp cả vé mat sinh thái và

kinh tế, Các cây lâm nghiệp có chức năng sản xuất như cung cấp chất đốt, quả, gỗ và

chức năng phục vụ như én định độ dốc, chống xói mòn, làm hàng rào bảo vệ và che

bóng tạo điều kiện cho cây nông nghiệp phat triển

- Khái niệm về kỹ thuật canh tác trên dat déc (SALT: Slopping Agricutural Land

Technology): SALT 1a mét kiéu canh tác chuyên biệt của hệ thống nông lâm kết hợp

được thiết kế chỉ để áp dụng trên đất dốc Các hàng rào kép được bố trí trên đường đồng

mức (chủ yếu trồng cây họ đậu cô định đạm) và được thiết kế đưới đạng mô hình thích

hợp cho hộ nông dân sản xuất nhô Các hệ thông SALT có 2 chức năng:

+ Chức năng sản xuất: Cung cấp chất đối, củ, quả

+ Chức năng phục vụ: Chống xói mòn, ổn định độ đốc Chức năng này là mục tiêu

chính của mô hình SALT

Trong thực tế là các cây nông nghiệp chưa đủ khả năng để kiểm soát tốt xói mòn

irên đất dốc Do đó, SALT được hình thành, nó được xây dựng dựa trên nguyên lý chung

của hệ thống nông lâm kết hợp bằng việc thiết kế các hàng rào xanh theo đường đồng

mức để kiểm soát được xói mòn

b, Mục đích và ứu điểm của hệ thống canh tác nông lâm kết hợp

- Lay ngan nuôi dài: Trong khi chờ các cây lâm nghiệp, cây công nghiệp, cây ăn

quả khép tán và cho sản phẩm (cao su, điều, nhãn, vải ) thì ta vẫn có sản phẩm thu

hoạch từ các cây nông nghiệp ngăn ngày (cây lương thực, cây cỏ ) để thu hoạch, làm

thức ăn gia súc và dé ban lay tiền mua vật tư đầu tư hỗ trợ cây lâm nghiệp và cây dài

ngày phát triển

- Làm tăng hiệu quả sử dụng đất

- Làm tăng độ che phủ, chông xói mòn, rửa trôi đâi

- Giảm bớt căng thẳng về tiền mặt và giúp điều hòa sự chu chuyển tiên mặt của

các nông hộ

Hiệu quả của hệ thống còn có thể đánh giá dựa trên chỉ tiêu “tỷ lệ chuyển đôi”

(đầu ra/đầu vào) giữa đầu ra cuối cùng và đầu vào

Có thể nói hệ thống VAC là hệ thống sản xuất có tính bền vững cao, có tý lệ chuyên đổi cao, nghĩa là để tạo ra 1 đơn vị đầu ra hệ thống này cần ít năng lượng và vốn

hơn so với các hệ thống nông nghiệp khác

3.3.2.4 Hệ thống nông lâm kết hợp

a Khai tiệm

- Nông lâm kết hợp là thuật ngữ dùng để chỉ các hệ thống sử dụng đất ở đó các cây nông nghiệp được bố trí kết hợp với các cây lâm nghiệp theo không gian hoặc luân canh và có sự tương tác giữa cây nông nghiệp và cây lâm nghiệp cả về mặt sinh thái và

kinh tế Các cây lâm nghiệp có chức năng sản xuất như cung cấp chất đốt, quả, gỗ và

chức năng phục vụ như ổn định độ dốc, chống xói mòn, làm hàng rào bảo vệ và che bóng tạo điều kiện cho cây nông nghiệp phat triển

- Khái niệm về kỹ thuật canh tác trên đất dốc (SALT: Slopping Agricutural Land Technology): SALT la mot kiểu canh tác chuyên biệt của hệ thống nông lâm kết hợp được thiết kế chí để áp dụng trên đất dốc Các hàng rào kép được bế trí trên đường đồng mức (chủ yếu trồng cây họ đậu cố định đạm) và được thiết kế đưới dạng mô hình thích hợp cho hộ nông dân sản xuất nhỏ Các hệ théng SALT có 2 chức năng:

+ Chức năng sản xuất: Cung cấp chất đốt, củ, quả

+ Chức năng phục vụ: Chống xói mòn, ổn định độ dốc Chức năng này là mục tiêu chính của mô hình SALT

Trong thực tế là các cây nông nghiệp chưa đủ khả năng để kiểm soát tốt xói mòn

trên đất đốc Do đó, SALT được hình thành, nó được xây dựng dựa trên nguyên lý chung của hệ thông nông lâm kết hợp bằng việc thiết kế các hàng rào xanh theo đường đồng

mức để kiểm soát được xói mòn

b, Mục đích và u điểm của hệ thông canh tác nông lâm kết hợp

- Lấy ngắn nuôi dải: Trong khi chờ các cây lâm nghiệp, cây công nghiệp, cây ăn

quả khép tán và cho sản phẩm (cao su, điều, nhãn, vai ) thì ta vẫn có sản phẩm thu hoạch từ các cây nông nghiệp ngắn ngày (cây lương thực, cây cỏ ) để thu hoạch, làm thức ăn gia súc và để bán lấy tiền mua vật tư đầu tư hễ trợ cây lâm nghiệp và cây dài

ngày phát triển

- Làm tăng hiệu quả sử dụng đất

- Làm tăng độ che phủ, chông xói mòn, rửa trôi dat