Mô tả định dạng một số loài cá ở đồng bằng sông Cửu Long

Hướng dẫn ngư loại học

MÔ T NH LO I CÁ

NG B NG SÔNG C U LONG, VI T NAM Fishes of the Mekong Delta, Vietnam

MÔ T NH LO I CÁ

NG B NG SÔNG C U LONG, VI T NAM

Fishes of the Mekong Delta, Vietnam

TR N c nh SHIBUKAWA Koichi NGUY N Thanh Ph ng

HÀ Ph c Hùng

TR N Xuân L i MAI V n Hi u UTSUGI Kenzo

Published by

Can Tho University Publishing House

No 211, 30/4 Street, Ninh Kieu District, Can Tho City, Vietnam

Copyright © 2013 Nagao Natural Environment Foundation, Tokyo, Japan

First published in 2013

All right reserved No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior written permission of the publishers and copyright holders

Printed by Can Tho General Printing Joint Stock Company, Can Tho, Vietnam

For bibliographic purposes, this book should be cited as follow:

Tran, D.D., K Shibukawa, P.T Nguyen, H.P Ha, L.X Tran, H.V Mai and K Utsugi 2013 Mô t đ nh Lo i Cá

ng B ng Sông C u Long, Vi t Nam Fishes of the Mekong Delta, Vietnam Can Tho University Publishing House, Can Tho 174 pages

Acknowledgements We would like to thank all the local officers who work for the People’s Committee and

Department of Agriculture and Rural Development in 13 provinces of the Mekong Delta for their innumerable assisstance in many ield surveies for our collecting the ish samples We are also grealy indebted to the col-leagues and students in Can Tho University for their useful support and kind help, especially Mr Nguyen Van Thuong for his comments and suggestions on the manuscript Following persons helped in identiication of various ishes: K Hatooka (Osaka Museum of Natural History, Japan, for a moray); H.-C Ho (National Museum of Marine Biology

& Aquarium, Taiwan, for some eels); A Iwata (Kyoto University, Japan, for some gobies); Y Iwatsuki (Miyazaki University, Japan, for some gerreid ishes); Z Jaafer (National University of Singapore, Singapore, for some gobies); S Kimura (Mie University, Japan, for ariid, carangid and gerreid ishes); H.K Larson (Australia, for some gobies); E.O Murdy (National Science Foundation, USA, for some gobies); H.H Ng (National University of Singapore, Singapore, for akysid catfishes); H Senou (Kanagawa Prefectural Museum, Japan, for mullets); D.G Smith (Smithonian Institution, USA., for moringuid eel) E.O Murdy also helped with English in some parts ("Introduction", etc.)

L i c m t Chúng tôi xin chân thành c m n cán b c a y ban nhân dân c ng nh S Nông nghi p và phát tri n

nông thôn c a 13 t nh thành c a khu v c ng B ng Sông C u Long đã có r t nhi u ch d n h u ích trong quá trình chúng tôi thu m u đ a ph ng Chúng tôi c ng r t bi t n s đ ng viên và giúp đ c a qúy đ ng nghi p và các em sinh viên Tr ng i H c C n Th trong su t th i gian th c hi n nghiên c u này, đ c bi t cám n Th y Nguy n

V n Th ng đã đ c b n th o và cho nh ng ý ki n quý báo Ngoài ra, chúng tôi c ng cám n các thành viên sau đây

đã giúp đ trong vi c phân lo i m t s loài cá nh : K.Hatooka (B o tàng qu c gia Osaka, đ nh danh m t s loài

cá chình); H.C Ho (B o tàng sinh v t bi n ài Loan, đ nh danh m t s loài l n); A Iwata ( i h c Kyoto, Nh t

B n, đ nh danh m t s loài cá b ng); Y Iwatsuki ( i hoc Miyazaki, Nh t B n, đ nh danh m t s loài cá móm); Z Jaafer ( i h c Qu c Gia Singapore, đ nh danh m t s loài cá b ng); S Kimura ( i h c Mie, Nh t B n, đ nh danh

m t s loài cá út, cá kh và cá móm); H.K Larson (Úc, đ nh danh m t s loài cá b ng); E.O Murdy (Qu Khoa

h c Qu c T , M , đ nh danh m t s loài cá b ng); H.H Ng ( i h c qu c gia Singapore, đ nh danh m t s loài cá

ng nh); H Senou (B o tàng Qu n Kanagawa, Nh t B n, đ nh danh m t s loài cá đ i); D.G Smith (Vi n nghiên

c u Smithonian, M , đ nh danh m t s loài cá chình) E.O Murdy c ng giúp đ trong vi c ch nh s a ti ng Anh c a

ph n gi i thi u

This book was made available by the Grant from the Japan Fund for Global Environment of the Environmental Restoration and Conservation Agency

Fish photographs in front cover (left to right): Lates calcalifer; Scatophagus argus; Gobiopterus chuno.

Fish photograph in title page photograph: Periophthalmus chrysospilos.

Fish photographs in back cover (top to bottom): Catlocarpio siamensis; Setipinna sp (cf breviceps); Rasbora

urophtha-lmoides ; Arius nenga; Pangasius krempfi; Pseudobagarius filifer; Phallostethus cuulong; Oryzias haugiangensis;

Leptosynanceia astroblepa ; Harpadon nehereus; Dermogenys siamensis; Doryichthys boaja; Batrachomoeus

trispinosus ; Datnioides polota; Mastacembelus erythrotaenia; Phenablennius heyligeri; Brachirus elongatus;

Tonlesapia tsukawakii ; Betta sp (cf., mahachaiensis); Brachygobius sp (cf aggregatus); Oligolepis acutipennis;

Periophthalmodon septemradiatus ; Tetraodon nigrovirisis.

M C L C CONTENTS

Danh sách thành viên tham gia d án NEF-CTU List of researchers of NEF-CTU joint project 5

B n đ ng b ng Sông C u Long, Vi t Nam Map of the Mekong delta, Vietnam 6

Gi i thi u Introduction 7

Khóa phân lo i cá t i H vùng ng b ng Sông C u Long Key to ish families in the Mekong delta 14

Mô t loài Species accounts 31

B cá m p Order Carcharhiniformes 32

H cá m p Family Carcharhinidae 32

B cá đu i Order Myliobatiformes 33

H cá đu i b ng Family Dasyatidae 33

H cá đu i b m Family Gymnuridae 35

H cá đu i ó Family Myliobatidae 35

B cá thác lát Order Osteoglossiformes 36

H cá thát lát Famly Notopteridae 36

B cá chình Order Anguilliformes 37

H cá chình Family Moringuidae 37

H l ch bi n Family Muraenidae 38

H cá chình r n Family Ophichthidae 38

H cá l c Family Muraenesocidae 40

B cá cháo bi n Order Elopiformes 41

H cá cháo bi n Famiy Elopidae 41

H cá cháo l n Family Megalopidae 41

B cá trích Order Clupeiformes 42

H cá b Family Pristigasteridae 42

H cá trích Family Clupeidae 42

H cá tr ng Family Engraulidae 45

B cá s a Order Gonorynchiformes 48

H cá m ng Family Chanidae 48

B cá chép Order Cypriniformes 49

H cá chép Family Cyprinidae 49

H cá heo Family Botiidae 62

H cá heo Family Cobitidae 63

B cá chim Order Characiformes 64

H cá chim Family Characidae 64

B cá da tr n Order Siluriformes 65

H cá lau ki ng Family Loricariidae 65

H cá nheo Family Siluridae 66

H cá ngát Family Plotosidae 67

H cá trê Family Clariidae 68

H cá tra Family Pangasiidae 69

H cá úc Family Ariidae 70

H cá ng nh Family Bagridae 74

H cá chiên Family Akysidae 77

B cá m i Order Synodontiformes 78

H cá m i Family Synodontidae 78

B cá đ i Order Mugiliformes 79

H cá đ i Family Mugilidae 79

B cá su t Order Atheriniformes 81

H cá b ng đ u Family Phallostethidae 81

B cá sóc Order Cyprinodontiformes 83

H cá b c đ u Family Aplocheilidae 83

H cá b y màu Family Poeciliidae 84

B cá lìm kìm Order Beloniformes 85

H cá sóc Family Adrianichthyidae 85

H cá lìm kìm Family Hemiramphidae 86

H cá nhái Family Belonidae 88

B cá chìa vôi Order Gasterosteiformes 89

H cá chìa vôi Family Syngnathidae 89

B mang li n Order Synbranchiformes 91

H l n Family Synbranchidae 91

H cá ch ch Family Mastacembelidae 92

B cá hàm ch Order Batrachoidiformes 93

H cá hàm ch Family Batrachoididae 94

B cá v c Order Perciformes 95

H cá s n Family Ambassidae 95

H cá ch m Family Latidae 96

H cá mú Family Serranidae 97

H cá mù làn Family Scorpaenidae 97

H cá đ c Family Sillaginidae 98

H cá kh Family Carangidae 98

H cá li t Family Leiognathidae 100

H cá h ng Family Lutjanidae 101

H cá h ng v n Family Lobotidae 102

H cá móm Family Gerreidae 103

H cá s o Family Haemulidae 104

H cá tráp Family Sparidae 105

H cá nh Family Polynemidae 105

H cá lù đù Family Sciaenidae 107

H cá phèn Family Mullidae 111

H cá mang r Family Toxotidae 111

H cá hiên Family Drepaneidae 112

H cá rô bi n Family Pristolepididae 112

H cá c ng Family Terapontidae 113

H cá rô phi Family Cichlidae 114

H cá nâu Family Scatophagidae 115

H cá dìa Family Siganidae 116

H cá b c má Family Scombridae 117

H cá h Family Trichiuridae 119

H cá chim tr ng Stromateidae 120

H cá rô Family Anabantidae 121

H cá h ng Family Helostomidae 121

H cá tai t ng Family Osphronemidae 122

H cá lóc Family Channidae 124

H cá mào gà Family Blenniidae 126

H cá đàn lia Family Callionymidae 127

H cá chai Family Platycephalidae 129

H cá b ng đen Family Eleotridae 130

H cá b ng tr ng Family Gobiidae 133

B cá b n Order Pleuronectiformes 154

H cá b n cát Family Paralichthyidae 154

H cá b n s c Family Soleidae 155

H cá b n l i bò Family Cynoglossidae 157

B cá nóc Order Tetraodontiformes 160

H cá nóc Family Tetraodontidae 160

Tài li u tham kh o Bibliographies 162

Ch s Index 169

DANH SÁCH THÀNH VIÊN

THAM GIA D ÁN NEF-CTU

(03/2012 – 04/2013)

LIST OF RESEARCHERS IN NEF-CTU JOINT

PROJECT (Mar 2012 – Apr 2013)

Nagao Natural Environment Foundation,

Tokyo, Japan

TAKI Yasuhiko

KOMODA Makoto

NATORI Yoshihiro

UTSUGI Kenzo

SHIBUKAWA Koichi

OIZUMI Tomoko

OTTOMANSKI Stefan

Khoa Th y S n, Tr ng i h c C n Th ,

C n Th , Vi t Nam

College of Aquaculture and Fisheries,

Can Tho University (CTU), Can Tho,

Vietnam

TR N c nh

NGUY N Thanh Ph ng

HÀ Ph c Hùng

TR N Xuân L i

MAI V n Hi u

TÔ Th M Hoàng

a đi m thu m u collecting localities Sông (Sông chính và các nhánh sông) rivers (mainstreams and tributaries) Kênh r ch canals

B n đ ng b ng Sông C u Long, Vi t Nam

Map of the Mekong delta, Vietnam

VI T NAM

Tr ng Sa

Phú Qu c

The Mekong basin, originating in the Tibetan plateau, forms a rich delta in southern Vietnam that encompasses a network of tributaries of the Mekong River and covers 39,000 square kilometers The delta region features a variety

of water environments, such as large freshwater rivers, irrigation canals, brackish estuaries, mangrove creeks and mudlats A rich diversity

in aquatic organisms, particularly ishes, is well known in the delta region Many kinds of large and medium-sized ishes are abundant in local markets, and numerous small non-commercial ishes comprise a large proportion of the natural food web Recent high levels of exploitation now threaten the biodiversity of the region While some efforts to reverse the trend by such means as mangrove restoration have been undertaken, the threat remains Nevertheless, the species diversity of fishes in this region

is not well known Vidthayanon (2008) listed

461 ish species in his recent pictorial book of the fishes of the Mekong delta Hortle (2009) noted, “Systematic collection and accurate identification of fishes from the delta region would do much to remove the uncertainly in species counts” in the Mekong basin

GI I THI U

Sông Mê-kông b t ngu n t cao nguyên Tây

T ng và hình thành m t vùng đ ng b ng trù

phú mi n Nam Vi t Nam; đó là đ ng b ng

sông C u Long ( BSCL) v i h th ng sông

ngòi dày đ c trên di n tích kho ng 39.000

km2 Vùng này có nhi u lo i hình th y v c

khác nhau nh sông, kênh r ch, vùng c a

sông, r ng ng p m n và bãi b i ven bi n Vì

v y, n i đây đ c bi t đ n nh là m t vùng

r t phong phú v ngu n l i th y s n, đ c bi t

là các loài cá Nhi u lo i cá có kích c l n và

có giá tr kinh t đ c tìm th y các ch đ a

ph ng; bên c nh, c ng có r t nhi u loài cá

có kích c nh giá tr kinh t th p nh ng l i

chi m m t t l khá cao trong qu n xã th y

sinh v t ngoài t nhiên G n đây, do trình

tr ng khai thác quá m c đã đe d a đ n đa

d ng sinh h c th y s n trong vùng M c dù đã

có m t s ho t đ ng đ c tri n khai đ b o

v ngu n l i th y s n nh ph c h i r ng ng p

m n, nh ng m i đe d a đó v n còn hi n h u

H n n a, s đa d ng cá khu v c này c ng

ch a đ c nghiên c u nhi u Vidthayanon

(2008) có li t kê đ c 461 loài cá trong sách

nh v các loài cá khu v c BSCL Hortle

(2009) thì cho xu t b n “B s u t p có h

Nagao Natural Environment Foundation (NEF) and Can Tho University (CTU) have been conducting a joint research project on the fishes in the Vietnamese Mekong since 2006 Objectives of this project are: 1) to survey the current status of fish species diversity and distribution in the Vietnamese Mekong based on voucher specimens; 2) to increase fish specimen/photo collections for scientific/ educational purposes, and; 3) to develop human resources for these research activities, mainly through on-the-job training Through this research effort, we realized the important role

of the delta region for conservation of fish-species diversity of the Mekong basin, and that more extensive ground-based research was needed in this region No comprehensive ield surveys on the ish fauna of the Mekong delta

of Vietnam have occurred since the publications

of Mai et al (1992) and Truong and Tran (1993);

current studies are urgently needed The lack of reference materials (e.g., ield guides) necessary for research on the ishes of this region is also a signiicant problem

In 2012, NEF and CTU conducted a joint research study on ish-species diversity in four provinces (Soc Tran, Bac Lieu, Tra Vinh and Ben Tre) with inancial support provided by the Japan Fund for Global Environment (JFGE) of the Environmental Restoration and Conservation Agency (ERCA) Based on the results of this study, this book was prepared in order to help identify ishes found in the Vietnamese Mekong and adjacent coastal waters Almost all fish species collected during our fieldwork in the Mekong delta are included here along with their color photographs and some selected diagnostic characters (= distinguishing morphological characters from similar ishes)

This book has been produced in both Viet-namese and English for the convenience

of local users in various sectors including isheries oficers, school teachers and students, researchers and museum staff This is the first ield guide to feature the freshwater and brackish water ishes of the Vietnamese Mekong region that is based on a dedicated on-site ield survey and with specimens collected to ensure veracity

of the information presented in the book The book covers 77 families and 322 species of both commercial and non-commercial ishes

th ng và phân lo i chính xác các loài cá vùng

BSCL giúp cho vi c lo i b nh ng loài

ch a rõ”

Qu môi tr ng thiên nhiên Nagao (NEF)

và Tr ng i h c C n Th (CTU) đã ti n

hành d án nghiên c u v các loài cá

BSCL t n m 2006 M c tiêu c a d án là i)

đi u tra hi n tr ng v đa d ng và phân b các

loài cá BSCL d a trên m u v t thu đ c;

ii) xây d ng phòng l u tr m u cá cùng v i

b s u t p hình nh cá ph c v cho gi ng

d y và nghiên c u khoa h c; iii) phát tri n

ngu n nhân l c cho l nh v c nghiên c u này

thông qua hu n luy n k n ng làm vi c th c

t Trong su t quá trình nghiên c u, nhóm

nghiên c u nh n th y vai trò quan tr ng c a

vùng BSCL trong b o t n s đa d ng các

loài cá trên sông Mê-kong Tuy nhiên, k

t sau nghiên c u c a Mai ình Yên và ctv

(1992) c ng nh c a Tr ng Th Khoa và

Tr n Th Thu H ng (1993) ch a có nghiên

c u nào cho c khu v c BSCL, vì v y m t

nghiên c u nh v y hi n nay là r t c n thi t

Ngoài ra, m t v n đ có ý ngh a quan tr ng

n a là b sung thêm ngu n tài li u (nh sách

h ng d n phân lo i) ph c v cho công tác

nghiên c u các loài cá vùng này

N m 2012, NEF và CTU c ng ti n hành

nghiên c u ti p v thành ph n loài cá 4 t nh

Sóc Tr ng, B c Liêu, Trà Vinh và B n Tre v i

kinh phí tài tr b i Qu b o v môi tr ng

toàn c u (JFGE), thu c T ch c ph c h i và

b o v môi tr ng (ERCA) c a Nh t B n

Qua k t qu c a nghiên c u, quy n sách này

đ c chu n b đ giúp đ nh danh các loài cá

BSCL và các vùng lân c n H u h t t t c các

loài cá thu đ c trình bày b ng nh màu cùng

v i m t s đ c đi m phân lo i (g m các đ c

đi m giúp phân bi t so v i các loài t ng t )

Quy n sách này đ c vi t b ng Ti ng Vi t và

Ti ng Anh đ r ng rãi cho ng i đ c trong các

l nh v c nh dùng cho ng i làm công tác qu n

lý ngu n l i th y s n, giáo viên, sinh viên, nhà

nghiên c u và nhân viên các b o tàng L n đ u

tiên m t quy n sách h ng d n v các loài cá

n c ng t và l vùng BSCL đ c vi t d a

trên m u thu đ c qua các đ t thu m u th c t

và các m u cá này đ c l u tr l i đ so sánh

đ i chi u ho c dùng cho các nghiên c u sâu

h n sau này Quy n sách này mô t 77 h và

322 loài, bao g m c nh ng loài cá kinh t và