Bộ Quốc triều hình luật không chỉ được đánh giá cao hơn hẳn so với những thành tựu pháp luật của các triều đại trước đó mà còn có nhiều ý nghĩa quan trọng đối với việc biên soạn nhiều bộ
Trang 1BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ
NỘI
Hà Nội, tháng 3 năm 2022
ĐỀ BÀI: Phân tích những điểm
đặc sắc trong bộ Quốc triều
hình luật thời Hậu Lê.
BÀI THI KẾT THÚC HỌC
PHẦN
MÔN: LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ
PHÁP LUẬT
HỌ VÀ TÊN: NGUYỄN THỊ MINH THƯ
MSSV: 460346
LỚP: 4603
Trang 2MỤC LỤC
I, PHẦN MỞ ĐẦU 2
II, NỘI DUNG 2
1 Khái quát sự ra đời và nội dung chính của bộ Quốc triều hình luật 2
2 Những nét đặc sắc trong bộ Quốc triều hình luật 4
2.1 Đặc sắc về hình thức 4
2.2 Đặc sắc về nội dung 5
2.3 Pháp luật Việt Nam hiện nay nên kế thừa và phát huy những kinh nghiệm quý báu của Quốc triều hình luật trong hoạt động lập pháp 8
III, KẾT LUẬN 9
IV, DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9
Trang 3I, PHẦN MỞ ĐẦU
Lịch sử Nhà nước và pháp luật Việt Nam, từ khi hình thành đã trải qua
bao thăng trầm Những pháp luật từ đơn giản và sơ khai đến dần dần được hoàn thiện Trong hệ thống pháp luật đó không thể không kể đến sự ra đời của
bộ Quốc triều hình luật Bộ Quốc triều hình luật không chỉ được đánh giá cao hơn hẳn so với những thành tựu pháp luật của các triều đại trước đó mà còn
có nhiều ý nghĩa quan trọng đối với việc biên soạn nhiều bộ luật khác của các triều đại phong kiến Việt Nam sau này Sự ra đời của Quốc triều hình luật đã mang lại những giá trị lịch sử to lớn, trường tồn và còn góp phần quan trọng trong công cuộc xây dựng pháp lý tại nước ta hiện nay Mục tiêu hàng đầu của bộ Quốc triều hình luật là bảo vệ vương quyền, địa vị quyền lợi của giai cấp phong kiến, củng cố đẳng cấp, trật tự xã hội và gia đình gia trưởng phong kiến Bên cạnh đó bộ Quốc triều hình luật có những nét rất đặc sắc chính vì
lẽ đó nên em chọn đề tài: “Phân tích những điểm đặc sắc trong bộ Quốc
triều hình luật thời Hậu Lê.”
Do kiến thức và thời gian còn hạn chế của bản thân em Vậy nên sự thiếu sót
là điều không thể tránh khỏi Em kính mong sự đóng góp của thầy, cô
Em xin chân thành cảm ơn!
II, NỘI DUNG
1 Khái quát sự ra đời và nội dung chính của bộ Quốc triều hình luật.
1.1 Khái quát sự ra đời của bộ Quốc triều hình luật
“Quốc triều hình luật” hay còn gọi là bộ Luật Hồng Đức ra đời trong triều đại nhà Lê khi sự phát triển của chế độ phong kiến tập quyền Do nhu cầu xây dựng những trật tự xã hội có phát triển của chế độ Trung ương tập quyền, các hoạt động lập pháp của nhà Lê được đẩy mạnh nhằm xác lập sự thống trị của nhà Lê Các vua đầu triều đã sớm có ý thức xây dựng những quy định, và luật
lệ để quản lý các vấn đề trong nước Căn cứ vào các thư tịch cổ, bộ luật hành văn đầu tiên ở nước ta có từ thời Lý, thế kỉ XI Hình Thư được ban hành vào
Trang 4tháng 1 năm Nhâm Ngọ, đời Lý Thái Tông (1042), tuy nhiên vẫn có giả thuyết cho rằng trước hình thư của nhà Lý, nước ta đã có những đạo luật thành văn rồi (thời Ngô, Đinh, Tiền Lê) Vào thời Trần sau khi đánh thắng quân Nguyên – Mông Trần Thái Tông ban hành các bộ luật mới, khảo xét và sửa đổi thành các hình luật lễ nghi, soạn thảo Quốc Triều Thông Chế Đến thời Trần Dụ Tông đã soạn bộ Hoàn Triều Đại Điển và khảo soạn bộ Hình Thư để ban hành Sau khi lên ngôi vua, Lê Lợi đã huy động một số đại thần soạn luật lệ về kiện tụng, về phân chia ruộng đất, về hình phạt, ân xá… do đó những thứ hình phạt, những lễ ân giám trong Quốc triều hình luật phần lớn đều được quy định trong thời lê Thái Tổ Đến thời Lê Thái Tông đã xây dựng những nguyên tắc xử các vụ án kiện cáo, hối lộ và về những hành động giao thiệp với người nước ngoài Đời Lê Nhân Tông đã ban hành 14 điều luật về quyền tư hữu ruộng đất Và đỉnh cao của quá trình xây dựng hệ thống luật pháp của nhà Lê chính là việc ban hành “Quốc triều hình luật” (còn gọi là “Bộ luật Hồng Đức” hoặc “Lê triều hình luật”) dưới triều Lê Thánh Tông năm
14831 Quốc triều hình luật đã trải qua một quá trình xây dựng lâu dài, từ thời vua Lê Thái Tổ đến đời vua Lê Thái Tông mới hoàn thành Bộ Quốc triều hình luật bao gồm 6 quyển, 722 điều:2
+ Quyển 1 có 2 chương:
Danh lệ (49 điều) – quy định những vấn đề có tính chất chi phối nội dung khác
Cấm vệ (47 điều) – quy định bảo vệ cung cấm, kinh thành và các tội về cấm vệ
+ Quyển 2 có 2 chương:
Vi chế (144 điều) – quy định các hình phạt khi quan lại có hành vi sai trái, các tội về chức vụ,
1
“Quốc triều Hình luật” đỉnh cao của thành tựu luật pháp Việt
http://csnd.vn
nhân dân trang 238
Trang 5Quân chính (43 điều) – quy định về sự trừng phạt dành cho các tướng, sĩ có hành vi sai trái, các tội quân sự
+ Quyển 3 có 3 chương:
Hộ hôn (58 điều) – quy định về hộ tịch, hộ khẩu, hôn nhân gia đình và các tội phạm trong lĩnh vực này
Điền sản (59 điều): Quy định về ruộng đất, thừa kế, hương hỏa và các tội phạm liên quan
Thông gian (10 điều): Quy định về tội phạm tình dục
+ Quyển 4 có 2 chương:
Đạo tặc (54 điều): Quy định về tội phạm trộm cướp, giết người và một số tội phạm chính trị
Đấu tụng (50 điều): Quy định gồm các tội đánh nhau, tội vu cáo, lăng mạ + Quyển 5 có 2 chương:
Trá nguỵ (38 điều): Quy định tội giả mạo, lừa dối
Tạp luật (92 điều): quy định các tội không thuộc những chương trên
+ Quyển 6 có 2 chương:
Bộ vong (13 điều): Quy định về bắt tội phạm chạy trốn và các tội có liên quan
Đoản ngục (65 điều): Quy định về xử án giam giữ can phạm và các tội phạm trong lĩnh vực này.3
“Quốc triều hình luật” là một bộ luật có tính chất tổng hợp, phạm vi điều chỉnh rất rộng và được xây dựng dưới dạng hình sự, áp dụng chế tài hình luật Các nhà nghiên cứu thường chia nội dung của nó thành: luật Hình, luật Dân
sự, luật Hôn nhân gia đình và luật Tố tụng
2 Những nét đặc sắc trong bộ Quốc triều hình luật 2.1 Đặc sắc về hình thức
Giáo sư Insun Yu đã đưa ra nhận xét: “Quốc triều hình luật nhà Lê có 249 điều giống luật nhà Đường và 68 điều vay mượn từ luật nhà Minh, nhưng 456 điều của Quốc triều hình luật thì không tìm thấy trong hai bộ luật đó của các triều đại phong kiến Trung Hoa”4.Các nhà làm luật của Đại Việt thời phong
1994.
Trang 6kiến đã tiếp thu có chọn lọc nhiều thành tựu của lập pháp của Trung Quốc Bởi lẽ, luật pháp Trung Quốc có từ lâu đời, bên cạnh đó trình độ lập pháp thời bấy giờ đã phát triển cao Vậy nên bộ Quốc triều hình luật vừa chịu ảnh hưởng của luật pháp nhà Minh, nhà Đường nhưng vẫn có những nét đặc sắc riêng về cả phương diện hình thức bố cục và nội dung Có những điểm không giống hoặc không xuất hiện trong luật pháp Trung Hoa
Bộ Quốc triều hình luật có 722 điều, 13 chương và gồm 6 quyển Khi so sánh với luật pháp nhà Đường là bộ Đường luật sớ nghị gồm có 500 điều chia thành 12 chương (Danh lệ, Vệ cấm, Chức chế, Hộ hôn, Khai khố, Thiện hưng, Đạo tặc, Đấu tụng, Trá ngụy, Tạp luật, Bộ vong, Đoán ngục) trong 30 quyển
Có thể thấy, bộ Quốc triều hình luật có số điều gần gấp rưỡi bộ Đường luật (hơn 222 điều) Trong đó có hàng trăm điều không có trong luật nhà Đường hoặc ít nhiều có nội dung khác so với luật pháp Trung Hoa Trong bộ Quốc triều hình luật các quy định về các nhóm tội tình dục và các vấn đề ruộng đất được quy định riêng biệt và cụ thể hơn Như vậy các nhà làm luật triều Lê đã không nhất thiết theo bố cục của luật pháp Trung Hoa Điều này thể hiện rõ khi so sánh cơ cấu của Quốc triều hình luật và bộ Đường luật sớ nghị
2.2 Đặc sắc về nội dung
Không chỉ thể hiện ở bố cục mà nét đặc sắc của bộ Quốc triều hình luật còn thể hiện rõ ở nội dung Về nội dung, các quy định về hôn nhân-gia đình, điền sản của luật bộ Quốc triều hình luật được chú trọng hơn so với Đường luật (quy định cụ thể về văn tự, chúc thư, chế độ và phương thức chia thừa kế, tài sản của vợ-chồng khi góa bụa v.v) Các nhà làm luật Trung Hoa không quy định một cách rõ ràng về cách thức thành lập và hình thức các loại văn tự, chúc thư, chế độ tài sản của vợ chồng khi góa bụa và chế độ thừa kế Nhiều quan hệ trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình và lĩnh vực điền sản không được các nhà làm luật phong kiến Trung Hoa chú trọng Ngược lại bộ Quốc triều hình luật lại có những quy định cụ thể về hai lĩnh này Đặc biệt trong Quốc
Trang 7triều hình luật đã có ý niệm phân biệt nguồn và các loại tài sản của vợ chồng (xuất hiện phu điền sản và thê điền sản, phu gia điền sản và thê gia điền sản) Chính vì thế, sau này các tòa án thời Pháp thuộc hay Tòa thượng thẩm Sài Gòn thời Việt Nam Cộng hòa hay dựa trên các quy định này của luật Hồng Đức để phân xử các vụ kiện tụng liên quan tới tài sản vợ-chồng Luật hương hỏa của triều Lê thể hiện sâu sắc phong tục tập quán của người Việt có nhiều điểm khác xa với pháp luật Trung Hoa như là: Trong quyền thừa kế tài sản của cha mẹ để lại, pháp luật nhà Lê không phân biệt con trai hay con gái Điều 391 có quy định: Người giữ hương hỏa có con trai trưởng thì dùng con trai trưởng, không có con trai trưởng thì dùng con gái trưởng.5 Ngoài ra ngay
cả cách sử dụng từ ngữ cũng đã có sự khác nhau Nhà làm luật của triều Lê dùng từ “hương hỏa” từ ngữ dân gian của người Việt chứ không gọi theo Trung Hoa là “tự sản”, hoặc “tổ phần sản địa” Còn một số chế định như chế định Ngũ hình, chế định thập ác tội… những chế định kinh điển của luật pháp Trung Hoa cũng được các nhà làm luật triều Lê vận dụng linh hoạt
Ngoài ra, quốc triều hình luật chứa đựng nhiều quy định nhân văn, tiến bộ vượt trội so với ý thức hệ phong kiến đương thời Bộ Quốc triều hình luật có tính nhân đạo bảo vệ quyền lợi của con người như dân đinh phụ nữ, nô lệ… Nhà làm luật triều Lê đã bảo vệ quyền lợi của người phụ nữ Trong gia đình tuy người chồng là gia trưởng nhưng khi có việc hệ trọng, người chồng thường bàn bạc với người vợTrong hôn nhân, người phụ nữ cũng có thể yêu cầu ly hôn (đâm đơn kiện) Điều 322 - "Quốc triều hình luật" ghi: "Con gái thấy chồng chưa cưới có ác tật có thể kêu quan mà trả đồ sính lễ", nếu "con rể lăng mạ cha mẹ vợ, đem thưa quan, cho ly dị" Không những thế, luật pháp còn bảo vệ người phụ nữ Họ được phép đến nhà đương chức xin ly hôn trong trường hợp chồng không chăm nom, săn sóc vợ trong 5 tháng (1 năm - nếu vợ
đã có con) Nếu vợ đem đơn đến công đường thì bộ luật cho phép cưỡng bức
Trang 8ly hôn Quy định này không có trong bất kỳ bộ luật nào của Trung Quốc cũng như các văn bản cổ luật trước hay sau triều Lê Còn một số điều quy định nếu người phạm tội là nữ thì được giảm nhẹ (điều 429,441) Đặc biệt người phụ
nữ được hưởng quyền thừa kế, con gái và con trai được hưởng bằng nhau
Bộ quốc triều hình luật ít nhiều đã có sự bảo vệ và quan tâm đến đời sống dân thường, đặc biệt người nghèo khổ Có không ít những điều luật bảo vệ dân đinh, trừng phạt nghiêm khắc những người quyền quý khi bị ức hiếp, quấy nhiễu như là điều 304: “những người cai quản dân đinh mà làm bậy nhiễu thì xử đồ hay bãi chức Tôn thất từ nhị phẩm trở lên thì phạt 100 quan”; quan lại phải đảm bảo an ninh, an toàn cho dân (các điều 458, 645, 646, 647,
648, 648) Bộ luật cũng có một số quy định bảo vệ cuộc sống của người già,
cô quả, tàn tật trẻ mồ côi không có khả năng tự mưu sống Phải chăm sóc những người già cả, trẻ mồ côi, người tàn tật, thấp hèn… (các điều 294, 295…), không được lợi dụng chức quyền để tham ô, chiếm đoạt tiền bạc, tài sản của dân Ngoài ra bộ Quốc triều hình luật cũng có những điều luật mang tính nhân đạo đối với những người có tội Đối với người phạm tội: Có những quy định riêng đối với người phạm tội trên 70 tuổi và dưới 15 tuổi, trong một
số trường hợp không được xử tội hay không được tra khảo Nghiêm cấm việc đối xử bạo lực với tù nhân trong một số trường hợp quy định
Bộ Quốc triều hình luật có những điều luật trừng phạt rất nặng đối với hành vi phá hoại đê điều (Điều 596), chặt phá cây cối lúa má của người khác (điều 601), thả trâu ngựa phá hoại hoa màu của nhân dân…
Những nét đặc sắc của bộ Quốc triều hình luật có được trước hết là do Bộ luật này ra đời trong triều đại nhà Lê – thời kì đất nước ta đạt đến đỉnh cao của chế độ phong kiến tập quyền Nhà nước không chỉ bảo vệ quyền lợi của chế độ phong kiến mà còn đại diện cho cả lợi ích của cả dân tộc và nhân dân Nguồn gốc bình dân và sức mạnh của nhân dân trong chiến tranh giải phóng
đã đưa tập đoàn phong kiến nhà Lê lên địa vị thống trị là yếu tố cơ bản quyết
Trang 9định tính nhân dân và tính dân tộc sâu sắc của Bộ luật triều Lê Lí do tiếp theo
là do trình độ kĩ thuật của các nhà làm luật triều Lê đã có trình độ cao, có sự nhìn nhận đúng đắn về xã hội, phong tục tập quán của Việt Nam thời bấy giờ đồng thời với ý niệm rằng, pháp luật nhà nước chỉ có hiệu lực và hiệu quả thực tế phù hợp với con người và xã hội Việt Nam Vì lẽ đó bộ Quốc triều hình luật mang
những nét đặc sắc riêng của pháp luật Đại Việt.6 Những nét đặc sắc ấy không những được các nhà nghiên cứu cổ luật trong nước đánh giá cao mà còn được một số học giả nước ngoài ca ngợi Trong lời giới thiệu và dịch sang pháp bộ Quốc triều hình luật Deloustal đã đánh giá cao sự sáng tạo mang đậm tính cách Việt của luật pháp thời Lê, trường Đại học Havard của Mĩ cho dịch sang tiếng anh bộ Quốc triều hình luật…7
2.3 Pháp luật Việt Nam hiện nay nên kế thừa và phát huy những kinh nghiệm quý báu của Quốc triều hình luật trong hoạt động lập pháp.
Quốc triều hình luật có chế tài luôn gắn chặt với quy định ngay trong điều luật, có thể là chế tài hình sự, dân sự, luật hôn nhân và gia đình Kĩ thuật lập pháp này làm cho cho các điều luật rõ ràng, minh bạch, cụ thể, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện, áp dụng pháp luật Đây là kĩ thuật lập pháp cần được phát huy trong xây dựng pháp luật nước ta hiện nay
Theo kinh nghiệm pháp điển hóa của Quốc triều hình luật, các giá trị trong đạo đức, tập quán truyền thống… Những giá trị này kịp thời thể chế hóa thành luật làm cho luật dễ đi vào cuộc sống, trở thành thói quen, thành sức mạnh bắt buộc
Nam NXB Công an nhân dân trang 238
Nam NXB Công an nhân dân trang 240
Trang 10chung của pháp luật trong việc điều chỉnh quan hệ xã hội Đây cũng là kinh nghiệm cần kế thừa trong quá trình lập pháp của nước ta
Khi so sánh những điều luật trong pháp luật nước ta hiện nay còn dài dòng, thiếu chi tiết cụ thể, thiếu tính bao quát nên khó nhớ, khó thực hiện Quốc triều hình luật vừa chi tiết, vừa cụ thể, đủ bao quát nên dễ nhớ, dễ đi vào cuộc sống Xét trên phương diện kỹ thuật thể hiện, cần kế thừa kinh nghiệm quý báu trong hoạt động lập pháp của nước ta hiện nay
III, KẾT LUẬN
Bộ Quốc triều hình luật là bộ luật tiến bộ nhất, hoàn chỉnh nhất trong các bộ lụât ở Việt Nam thời kỳ phong kiến là di sản văn hóa pháp lí quý giá mà ông cha ta để lại Không chỉ là thành tựu có giá trị đặc biệt trong lịch sử pháp lụât Việt Nam
mà còn là một trong những thành tựu tiêu biểu của nền văn hiến nước ta Bộ luật ấy không chỉ có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, nội dung tư tưởng rộng lớn, là cơ sở và nền tảng trong việc xây dựng nhà nước phong kiến thịnh trị thời Lê mà còn có nhiều giá trị, ý nghĩa to lớn và những bài học kinh nghiệm trong việc xây dựng, hoàn thiện nền pháp luật, trong việc thực thi pháp luật ở nước ta hiện nay
IV, DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Trường Đại học Luật Hà Nội (năm 2021) Giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam NXB Công an nhân dân
2 Quốc triều hình luật, NXB chính trị Quốc gia Hà Nội 2005
3 Insun Yu: Luật và xã hội Việt Nam thế kỷ XVII, XVIII – NXB Khoa học Xã hội Hà Nội 1994