THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA, ĐẢM BẢO QUYỀN LÀM CHỦ CỦA NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Họ và tên nhóm trưởng: Số ĐT: Email:... Việc nhà nước XHCN ra đời,
Tính cấp thiết của đề tài
Dân chủ là một khái niệm phong phú về nội dung, đa dạng về tính chất, muốn vẻ về hình thức Trong lĩnh vực vấn đề dân chủ đã xuất hiện nhiều loại, nhiều thuyết dân chủ: Dân chủ chủ nô, dân chủ tư sản, dân chủ vô sản (dân chủ xã hội chủ nghĩa), nhân chủ nhân dân, dân chủ tiên tiến, dân chủ hạn chế, dân chủ vô bờ bến, dân chủ tuần túy,dân chủ quản lý, dân chủ hình thức, dân chủ thực chất, dân chủ không tính từ, dân chủ kiểu mới, dân chủ kiểu Mỹ… Mỗi loại, mỗi thuyết đều có những nội hàm và sắc thái riêng mà lắm lúc không phải ai ai cũng phân định được trong khi đó giai cấp tư sản lại ra sức nói xấu chủ nghĩa xã hội (CNXH), xuyên tạc nền dân chủ xã hội chủ nghĩa (XHCN) và không ngớt lời thổi phồng nền dân chủ tư sản Từ đó dẫn đến sự ngộ nhận ở nhiều người nhất là trong bối cảnh CNXH hiện thực đang bị khủng hoảng trầm trọng Vì vậy cần phải làm sáng tỏ quan niệm Mác-xít về dân chủ và khẳng định giá trị nên dân chủ XHCN đề không những góp phần định hướng cho nhận thức mà còn khơi dậy những hành động mang tính dân chủ để hoàn thành những mục tiêu mà Đảng ta đã nêu.
Trước đây có một số nhà lý luận cho rằng dân chủ có trước Nhà nước hoặc dân chủ chỉ xuất hiện trong xã hội chưa có phân chia giai cấp, nhưng thực tế dân chủ là sản phẩm của lịch sử, là kết quả của quan hệ giai cấp và đấu tranh giai cấp, đấu tranh giải phóng dân tộc và đấu tranh cho văn minh, tiến bộ xã hội qua các thời đại Phạm trù dân chủ xuất hiện từ khi có Nhà nước gắn liền với Nhà nước; dù không phải mọi Nhà nước đều dân chủ, nhưng mọi hình thức dân chủ đều gắn với một chế độ Nhà nước nhất định Chính Karmar cho rằng chế độ dân chủ là bản chất của bất kỳ chế độ Nhà nước nào và dân chủ có quan hệ với các giai cấp của mình; Lênin cho rằng dân chủ là một hình thái của Nhà nước; nhiều tác giả hiện nay cho rằng dân chủ có thể xuất hiện trước khi có Nhà nước; thuật ngữ dân chủ được ra đời vào khoảng thế kỷ VII-VI trước công nguyên Các ghi chép của Aristotle cho thấy Solon (khoảng 638–559 TCN) đã đặt nền tảng đầu tiên cho nguyên lý dân chủ trong cai trị; các bằng chứng lịch sử khác khẳng định rằng dân chủ, cả về mặt hiện thực lẫn thuật ngữ, nảy sinh trong bối cảnh đã tồn tại Nhà nước; ở Hy Lạp cổ đại, hình thức quyền lực công cộng được ghi nhận là Nhà nước và từ đó dân chủ trở thành khái niệm nhằm mô tả tính chất của mối quan hệ giữa cộng đồng, dân chủ và Nhà nước Vậy dân chủ là gì?
Ngay từ thời cổ đại trong ngôn ngữ Hy Lạp cổ đã xuất hiện khái niệm
“Demokratia” là từ ghép được cấu thành từ hai từ gốc trong đó Demos là “nhân dân”
(danh từ), Kratos là “sức mạnh” hay “quyền lực” (động từ) Như vây theo nguyen nghĩa của nó dân chủ có nghĩa là quyền lực của nhân dân Chính sau này Karmax lại một lần nữa khẳng định: “dân chủ theo tiếng Đức là chính quyền của nhân dân” Nhân dân là chủ thể đích thức của Nhà nước và bởi vậy xét về bản chất, Nhà nước không có chủ quyền mà chủ quyền ấy thuộc về nhân dân Nhưng trong các thời kỳ lịch sử khác nhau của xã hội có gia cấp, dân chủ không còn giữ nguyên nghĩa ban đầu của nó mà bị chi phối bởi quan điểm lập trường, thái độ chính trị của giai cấp cầm quyền trong xã hội Nó trở thành một hình thức Nhà nước hay còn gọi là một hình thức chính quyền của một giai cấp thống trị nhất định trong xã hội Thực tế lịch sử đã thừa nhận khi Nhà nước xuất hiện, công đồng xã hội phân chia thành hai bộ phận đối lập: một số ít nắm quyền thống trị và một số đông nhân dận bị mất hết quyền và bị thống trị Số ít cầm quyền nhân danh cộng đồng, nhân danh lợi ích chung đặt ra pháp luật, thao túng mọi quyền hành, tước quyền làm chủ của nhân dân Do đó, dân chủ theo nghĩa chung nhất là hình thức Nhà nước, trong đó chính quyền về mặt pháp lý thuộc về nhân dân Mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, có quyền tham gia công việc Nhà nước, được sử dụng các quyền chính trị, các quyền tự do dân chủ theo nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số
Dân chủ XHCN ra đời thay thế nền dân chủ tư sản là một tất yếu lịch sử Dân chủ XHCN là hình thức chính trị phổ thông của nhà nước XHCN, là đặc trưng bản chất của CNXH, là quy luật hình thành và tự hoàn thiện của hệ thống chính trị XHCN.
Việc nhà nước XHCN ra đời, với tư cách là công cụ của chuyên chính vô sản nhằm chống lại các giai cấp bóc lột và bảo vệ những lợi ích thiết thân của quần chúng nhân dân đang xây dựng xã hội mới thì sự ra đời của nhà nước XHCN đồng thời cũng là sự ra đời của một kiểu dân chủ mới trong lịch sử đó là nền dân chủ cho đại đa số nhân dân lao động.
Trên thực tế nền dân chủ XHCN với tư cách là một chế độ nhà nước chỉnh thể lần đầu tiên xuất hiện sau thắng lợi của Cách mạng XHCN Tháng Mười Nga, Cách mạng Tháng Mười Nga không chỉ mở ra một thời đại mới, một chế độ xã hội mới mà còn mở ra một nền dân chủ mới trong lịch sử.
Một nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thừa nhận và bảo đảm các quyền và tự do của công dân, đồng thời thiết lập các điều kiện kinh tế - xã hội để thực hiện chúng Nhân dân lao động, từ vị thế nô lệ bị bóc lột nặng nề về kinh tế, nô dịch về chính trị và tinh thần, nay có thể trở thành người làm chủ và tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội Việc thiết lập một chính quyền nhà nước kiểu mới, do giai cấp công nhân và nhân dân lao động lãnh đạo bởi Đảng Cộng sản, là tiền đề và nguyên tắc dẫn tới sự hình thành nền dân chủ XHCN Dân chủ XHCN là nền dân chủ có chất lượng cao hơn dân chủ tư sản; CNXH và nền dân chủ XHCN là kết quả tất yếu của sự phát triển lịch sử, thay thế chủ nghĩa tư bản và nền dân chủ tư sản bởi vì CNXH thuộc về hình thái cao hơn và khắc phục các hạn chế của dân chủ tư sản Dân chủ XHCN bắt nguồn từ bản chất của chế độ XHCN, đồng thời phát triển và hoàn thiện cùng với quá trình xây dựng CNXH, từ dân chủ ít đến dân chủ nhiều, từ dân chủ phiến diện đến dân chủ hoàn hảo, từ dân chủ hình thức đến dân chủ thực chất; mỗi bước tiến của CNXH là một bước phát triển của nền dân chủ XHCN.
Xuất phát từ thực tế trên, nhóm đã chọn đề tài: “Dân chủ xã hội chủ nghĩa.
Thực trạng và giải pháp phát huy nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, đảm bào quyền làm chủ của nhân dân ở Việt Nam hiện nay” để nghiên cứu
Mục tiên nghiên cứu
Thứ nhất, làm rõ lý luận cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin về dân chủ và dân chủ xã hội chủ nghĩa.
Thứ hai, đánh giá thực trạng phát huy nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân ở Việt Nam thời gian qua.
Thứ ba, đề xuất giải pháp phát huy nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân ở Việt Nam thời gian tới.
Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Đồng thời, đề tài sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu, trong đó chủ yếu nhất là các phương pháp: phương pháp thu thập số liệu; phương pháp phân tích và tổng hợp; phương pháp lịch sử - logic;…
Kết cấu đề tài
Dân chủ và sự ra đời, phát triển của dân chủ
1.1.1 Quan niệm về dân chủ
Quan điểm các nhà tư tưởng Hy Lạp cổ đại đã dùng cụm từ “demoskratos” để nói đến dân chủ, trong đó “demos” là nhân dân (danh từ) và “kratos” là cai trị (động từ).
Theo đó, dân chủ được hiểu là nhân dân cai trị, sau này được các nhà chính trị gọi giản lược là quyền lực của nhân dân, hay quyền lực thuộc về nhân dân.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin dân chủ có một số nội dung cơ bản sau đây:
Thứ nhất, về phương diện quyền lực, dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân, nhân dân là chủ nhân của nhà nước Bộ máy nhà nước phải vì nhân dân, vì xã hội mà phục vụ.
Thứ bai, trên phương diện chế độ xã hội và trong lĩnh vực chính trị, dân chủ là một hình thức hay hình thái nhà nước, là chính thể dân chủ hay chế độ dân chủ.Vì thế,nó là một phạm trù lịch sử, ra đời và phát triển gắn liền với nhà nước và mất đi khi nhà nước tiêu vong.
Trong phạm vi tổ chức và quản lý xã hội, dân chủ được xem như một nguyên tắc cốt lõi, hay nguyên tắc dân chủ Nguyên tắc này kết hợp với nguyên tắc tập trung để hình thành nguyên tắc tập trung dân chủ trong quá trình tổ chức và quản lý xã hội.
Trên cơ sở của chủ nghĩa Mác - Lênin và điều kiện cụ thể của Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát triển dân chủ theo hướng:
Dân chủ là một giá trị nhân loại chung Khi coi dân chủ là một giá trị xã hội mang tính toàn nhân loại, Người đã khẳng định: Dân chủ là dân là chủ và dân làm chủ.
Người nói: “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ” 1
1 Hồ Chí Minh (2011) Toàn tập, tập 9 Hà Nội: NXB Chính trị quốc gia, tr.382.
Chế độ dân chủ là một thể chế chính trị và cũng là một trật tự xã hội, nơi nhân dân làm chủ và Chính phủ là người đầy tớ trung thành của nhân dân Chúng ta khẳng định chế độ ta là dân chủ: nhân dân là chủ và Chính phủ phải phục vụ, trung thành với lợi ích của nhân dân.
Một ví dụ cho thấy sự dân chủ trong một xã hội cộng sản nguyên thủy là mọi người không tàn tật có thể tham gia tìm kiếm thức ăn và chia sẻ những gì được sản xuất từ săn bắt và hái lượm; ở đây không có tài sản riêng tư mà sự phân biệt giữa tài sản công và tài sản cá nhân như quần áo hay đồ dùng cá nhân không tồn tại, cho thấy một hệ thống phân phối công bằng và không vụ lợi, với mọi lợi ích được chia cho toàn thể cộng đồng.
1.1.2 Sự ra đời và phát triển của dân chủ
Trong chế độ cộng sản nguyên thủy đã xuất hiện dân chủ Ph Ăngghen gọi là
Dân chủ nguyên thủy, hay còn gọi là dân chủ quân sự, có đặc trưng là nhân dân bầu ra thủ lĩnh quân sự thông qua Đại hội nhân dân; tại Đại hội, mọi người được quyền phát biểu và tham gia quyết định bằng cách giơ tay hoặc hoan hô, nên Đại hội và nhân dân có quyền lực thật sự, tức là có dân chủ.
Khi trình độ của lực lượng sản xuất phát triển dẫn tới sự ra đời của chế độ tư hữu, bất bình đẳng phân chia giai cấp dẫn đến nền dân chủ chủ nô ra đời Nền dân chủ chủ
2 Hồ Chí Minh (2011) Toàn tập, tập 10 Hà Nội: NXB Chính trị quốc gia, tr.572.
Hình 1.1 Sơ khai của xã hội loài người ở đó tất cả cũng là cùng chia sẻ thành quả. nô được tổ chức thành nhà nước với đặc trưng là dân tham gia bầu ra nhà nước Tuy nhiên, các công dân tự do bao gồm (tăng lữ, thương gia và một số trí thức) đa số còn lại là “nô lệ” Họ không được tham gia vào công việc nhà nước Như vậy, về thực chất, dân chủ chủ nô cũng chỉ thực hiện dân chủ cho thiểu số
Chế độ chiếm hữu nô lệ tan rã, xã hội loài người bước vào thời kỳ đen tối với sự thống trị của nhà nước chuyên chế phong kiến Sự thống trị của giai cấp trong thời kỳ này được khoác lên chiếc áo thần bí của thế lực siêu nhiên Họ xem việc tuân theo ý chí của giai cấp thống trị là bổn phận của mình trước sức mạnh của đấng tối cao Do đó, ý thức về dân chủ và đấu tranh để thực hiện quyền làm chủ của người dân đã không có bước tiến đáng kể nào.
Cuối thế kỷ XIV - đầu thế kỷ XV, giai cấp tư sản với những tư tưởng tiến bộ về tự do, công bằng, dân chủ mở đường cho sự ra đời nền dân chủ tư sản Chủ nghĩa Mác-Lênin chỉ rõ: Dân chủ tư sản ra đời là một bước tiến lớn của nhân loại với những giá trị nổi bật về quyền tự do, bình đẳng, dân chủ Tuy nhiên, do được xây dựng trên nền tảng kinh tế là chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất, nên trên thực tế, nền dân chủ tư sản vẫn là nền dân chủ của thiểu số những người nắm giữ tư liệu sản xuất đối với đại đa số nhân dân lao động
Hình 1.3 Mọi quyền lực rơi vào tay một người duy nhất.
Hình 1.2 Sự tư hữu tư liệu sản xuất và bất bình đẳng trong xã hội xuất hiện.
Khi Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga thắng lợi (1917), một thời đại mới mở ra - thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, nhân dân lao động ở nhiều quốc gia giành được quyền làm chủ nhà nước, làm chủ xã hội, thiết lập Nhà nước công - nông (nhà nước xã hội chủ nghĩa), thiết lập nền dân chủ vô sản (dân chủ xã hội chủ nghĩa) để thực hiện quyền lực của đại đa số nhân dân Đặc trưng cơ bản của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là thực hiện quyền lực của nhân dân - tức là xây dựng nhà nước dân chủ thực sự, dân làm chủ nhà nước và xã hội, bảo vệ quyền lợi cho đại đa số nhân dân
1.2 Dân chủ xã hội chủ nghĩa.
1.2.1 Quá trình ra đời của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
Trên cơ sở tổng kết thực tiễn quá trình hình thành và phát triển các nền dân chủ trong lịch sử, đặc biệt là nền dân chủ tư sản, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác–Lênin cho rằng đấu tranh cho dân chủ là một quá trình lâu dài và phức tạp Giá trị của cuộc đấu tranh ấy nằm ở việc phơi bày và xóa bỏ bất bình đẳng, mở rộng quyền tham gia chính trị của nhân dân và bảo vệ các quyền tự do căn bản, đồng thời nó phải được nhìn nhận trong mối liên hệ với mục tiêu xã hội chủ nghĩa Theo quan điểm này, dân chủ thật sự chỉ có ý nghĩa khi gắn với quá trình chuyển đổi xã hội, nơi lực lượng sản xuất và lực lượng giai cấp được tổ chức dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân và liên minh với các tầng lớp tiến bộ để chấm dứt sự thống trị của giai cấp tư sản và bảo vệ quyền lợi của người lao động.
Hình 1.4 Sự bóc lột sức lao động của tầng lớp tư sản đối với tầng lớp vô sản.