Chính sách phụ nữ nông thông trong thời kỳ công nghiệp doc

nam, nữ thanh niên “ly hương” đi tìm công ăn việc làm ở các đô thị, các khu công nghiệp trênphạm vi cả nước dẫn đến thực trạng ở nông thôn có xu hướng nữ hóa nông nghiệp chủ yếu phụ nữ g

CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI PHỤ NỮ NÔNG THÔN TRONG THỜI KỲ CÔNG NGHIỆP HÓA

PGS, TS Hoàng Bá ThịnhTrường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà NộiCập nhật

ngày: 22/10/2010

Phụ nữ nông thôn có vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển nông nghiệp, nông thôn trong quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa đất nước Là một lực lượng chủ yếu trong nông nghiệp và chiếm đông đảo trong nguồn nhân lực của đất nước, nhưng phụ

nữ nông thôn còn gặp nhiều khó khăn so với nam giới nông thôn và phụ nữ đô thị Chính vì vậy, cần có những quan tâm hợp lý đến phụ nữ nông thôn.

1 - Những thách thức đối với phụ nữ nông thôn hiện nay

Ở Việt Nam, phụ nữ nông thôn là lực lượng to lớn và quan trọng của quá trình công nghiệphóa nông nghiệp, nông thôn Theo số liệu từ Tổng điều tra dân số năm 2009, phụ nữ chiếm 50,5%

số người hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp (năm 1989 tỷ lệ này là 60%) Trong tổng lực lượnglao động nữ, có 68% là hoạt động trong nông nghiệp, tỷ lệ này đối với nam giới là 58% Vai tròcủa phụ nữ trong sản xuất nông nghiệp càng trở nên quan trọng hơn trong quá trình chuyển đổikinh tế, với sự tham gia của lao động nữ vào lĩnh vực sản xuất nông nghiệp ngày càng tăng trongkhi lao động nam giảm dần Thời kỳ 1993 - 1998, số nam giới tham gia hoạt động nông nghiệpmỗi năm giảm 0,9% Trong giai đoạn này, 92% số người mới gia nhập lĩnh vực nông nghiệp làphụ nữ, vì nam giới chuyển sang các hoạt động phi nông nghiệp Hiện tượng thay đổi này dẫn đến

xu hướng là, nữ giới tham gia nhiều hơn trong hoạt động nông nghiệp

Quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa nông nghiệp, nông thôn đang tạo nên những biếnđổi mạnh mẽ trong đời sống của người nông dân Việt Nam hiện nay Bên cạnh những yếu tố tíchcực thì cũng có một số tác động không tích cực của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, đặc biệt

là việc chuyển đổi đất nông nghiệp để xây dựng các khu công nghiệp và sân gôn (từ năm 2001đến 2007 diện tích đất nông nghiệp cả nước đã mất 500.000ha, riêng năm 2007 mất 120.000ha)khiến cho hàng ngàn hộ nông dân không còn ruộng đất canh tác và phải tìm kiếm những phươngthức sinh kế khác nhau, làm tăng thêm số lượng người di cư từ nông thôn ra đô thị cùng với phụ

nữ xuất khẩu lao động và lấy chồng là người nước ngoài

Lao động di cư có khuôn mẫu giới rất rõ, phụ nữ trẻ từ nông thôn ra đô thị làm việc ở khuvực kinh tế không chính thức hoặc giúp việc nhà Còn nam giới có xu hướng làm việc tại các trangtrại, khu công nghiệp, nhà máy Nhóm dân số trẻ di cư đến các đô thị, khu công nghiệp, để lại làngquê những người cao tuổi, phụ nữ và trẻ em Nhiều gia đình nông thôn, gánh nặng công việc sảnxuất và chăm sóc, giáo dục con cái đè nặng lên đôi vai của người vợ, ông bà Di cư nội địa cũnglàm biến đổi cấu trúc gia đình nông thôn, tạo nên nhiều “gia đình không đầy đủ” vì thiếu vắng vợhoặc chồng do họ đi làm ăn xa, điều này đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực hiện các chứcnăng của gia đình, trong đó có chức năng giáo dục con cái Hiện tượng nam giới tuổi trung niên và

nam, nữ thanh niên “ly hương” đi tìm công ăn việc làm ở các đô thị, các khu công nghiệp trên

phạm vi cả nước dẫn đến thực trạng ở nông thôn có xu hướng nữ hóa nông nghiệp (chủ yếu phụ

nữ gánh vác công việc sản xuất nông nghiệp), lão hóa nông thôn (đa số những người trên trung niên và cao tuổi mới ở lại quê) và phụ nữ hóa chủ hộ gia đình trên thực tế (vì nam giới là chủ

hộ trên danh nghĩa lại đi làm ăn xa) Xu hướng này sẽ tiềm ẩn nhiều nguy cơ không chỉ đối với đờisống gia đình (sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục, các bệnh lây truyền qua đường tình dục vàHIV/AIDS) mà còn cả với sự phát triển của thế hệ con em nông dân sống ở nông thôn hiện nay

Đó là những thách thức đối với người nông dân nói chung và phụ nữ nông thôn nói riêng ởcác vùng nông thôn Việt Nam hiện nay

2 - Một số trở ngại của nguồn nhân lực nữ trong nông

nghiệp, nông thôn

Về trình độ chuyên môn/kỹ thuật

Các kết quả điều tra cho thấy, trong lĩnh vực nông

nghiệp, nông thôn đã có những chuyển dịch cơ cấu theo hướng

tích cực nhưng chất lượng của lao động nông, lâm nghiệp và

thủy sản còn thấp, chưa được cải thiện nhiều trong 5 năm qua

Theo Tổng cục Thống kê, mỗi năm, nước ta có hơn 1

triệu người tham gia lực lượng lao động, đa số lực lượng này là

cư dân nông thôn, không được đào tạo nghề cơ bản Nguồn

nhân lực làm việc trong các lĩnh vực nông, lâm, thủy sản ở các

vùng nông thôn có trình độ và được đào tạo nghề có tỷ lệ rất

thấp Cả nước có 81.300 công chức xã nhưng tỷ lệ được đào

tạo chuyên môn đại học chỉ chiếm 9%; 39,4% có trình độ trung cấp; 9,8% sơ cấp và 48,7% chưaqua đào tạo Như vậy, phần lớn lao động trong nông, lâm nghiệp và thủy sản là các lao động phổthông, giản đơn, lao động làm việc theo kinh nghiệm Đây là nguyên nhân căn bản của việc năngsuất lao động trong nông, lâm, thủy sản ở nước ta còn rất thấp và là trở ngại lớn trong quá trìnhđẩy nhanh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở nước ta hiện nay

Quá trình công nghiệp hóa và hội nhập quốc tế đòi hỏi người lao động không chỉ có trình độchuyên môn kỹ thuật mà còn phải có chuyên môn kỹ thuật bậc cao Đây là thách thức lớn nhất đốivới phụ nữ trong ngành nông nghiệp, nông thôn hiện nay, khi trình độ học vấn của phụ nữ nôngthôn còn rất thấp: tốt nghiệp trung học phổ thông (8,02%), công nhân kỹ thuật (1,12%), trung họcchuyên nghiệp (1,78%), cao đẳng, đại học (1,39%) và trên đại học (0,02%) So với nam giới, có sựkhác biệt khá rõ về trình độ chuyên môn kỹ thuật

Có điểm đáng chú ý là, mặc dù phụ nữ đảm nhận đa phần các công việc liên quan đến sảnxuất nông nghiệp, nhưng họ lại ít có cơ hội tham gia các lớp tập huấn chuyển giao kiến thức khoa

Ở Việt Nam, phụ nữ nông thôn

là lực lượng to lớn và quan trọngcủa quá trình công nghiệp hóanông nghiệp, nông thôn Theo sốliệu từ Tổng điều tra dân số năm

2009, phụ nữ chiếm 50,5% sốngười hoạt động trong lĩnh vựcnông nghiệp (năm 1989 tỷ lệ này

là 60%) Trong tổng lực lượnglao động nữ, có 68% là hoạtđộng trong nông nghiệp, tỷ lệnày đối với nam giới là 58%

học kỹ thuật Theo khảo sát, chỉ có khoảng 10% phụ nữ là các thành viên tham gia các khóa họctrồng trọt và 25% trong các khóa học về chăn nuôi Hiện tượng “Nữ làm, nam học” này khá phổbiến ở các vùng nông thôn Việt Nam.

Về sức khỏe lao động nữ trong sản xuất nông nghiệp, nông thôn

Kết quả một cuộc khảo sát gần đây của Cục An toàn lao động (Bộ Lao động, Thương binh

và Xã hội) cho thấy các bệnh nghề nghiệp, mãn tính do làm việc trong môi trường độc hại, nguyhiểm của người lao động nông nghiệp ngày mỗi tăng Có 30,3% nông dân mắc các bệnh nghềnghiệp về da, gần 30% bị viêm nhiễm đường hô hấp, 10% bị đau đầu Theo số liệu thống kê, cứ

100 ngàn lao động thì có 1.710 người bị ảnh hưởng sức khỏe do tiếp xúc với thuốc bảo vệ thựcvật Môi trường sản xuất nông nghiệp ô nhiễm không chỉ do sử dụng nhiều hóa chất, thuốc bảo

vệ thực vật mà còn tăng thêm bởi ô nhiễm do các khu chế xuất, khu công nghiệp, sân gôn đangđua nhau mọc lên ở các vùng nông thôn

Theo ước tính của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, năm 2007 có gần 4 triệu tấnphân bón các loại bị sử dụng lãng phí do cây trồng không hấp thụ được (chiếm 55% - 60%), cộngvới việc lạm dụng sử dụng tới 75.000 tấn thuốc bảo vệ thực vật mà không tuân thủ các quy trình

kỹ thuật đã gây mất cân bằng sinh thái, ô nhiễm nghiêm trọng đất, nguồn nước tại nhiều vùngnông thôn Cùng với trồng trọt, hằng năm, ngành chăn nuôi cũng “đóng góp” khoảng 73 triệu tấnchất thải, trong đó chỉ có 30% - 60% chất thải được xử lý, còn lại xả thẳng ra môi trường Ngay cả

mô hình chăn nuôi trang trại cũng chỉ có 10% trong tổng số 16.700 trang trại có hệ thống xử lýchất thải Ô nhiễm môi trường sản xuất nông nghiệp và nông thôn tác động xấu đến sức khỏe củaphụ nữ nhiều hơn nam giới, bởi phụ nữ là người đảm nhận chính các hoạt động sản xuất, trồng trọt

và chăn nuôi

Tác động của công việc sản xuất nông nghiệp vất vả

trong môi trường ô nhiễm còn cộng thêm với vai trò làm vợ,

làm mẹ Việc thực hiện chức năng sinh sản của phụ nữ cũng là

một gánh nặng khi mà nam giới còn ít tham gia và chia sẻ trách

nhiệm với phụ nữ trong kế hoạch hóa gia đình, khiến cho tỷ lệ

nạo, hút thai do có thai ngoài mong đợi của phụ nữ nông thôn

khá cao, bình quân tỷ lệ nạo, hút thai là 1/1 ca đẻ sống Đó là

chưa kể, phụ nữ chưa có được quyền sinh sản khi mà họ bị sức

ép của chồng và gia đình chồng đẻ con trai Tất cả những điều

này là những yếu tố tác động xấu đến sức khỏe thể chất, tinh

thần và tâm lý của phụ nữ nông thôn Trong khi thực hiện

“thiên chức”, phụ nữ nông thôn không được hưởng các chế độ

thai sản như phụ nữ thuộc các lĩnh vực làm công ăn lương

khác, họ cũng không được hưởng các tiêu chuẩn về bảo hiểm

xã hội, y tế trong thời gian mang thai, sinh nở

Phụ nữ ít có cơ hội tiếp cận quyền sở hữu ruộng đất

Mặc dù phong tục truyền thống của Việt Nam thừa nhận cả nam giới và phụ nữ đều đượcthừa kế đất đai nhưng trên thực tế, ít phụ nữ được đứng tên giấy tờ sử dụng đất Từ năm 1988ruộng đất đã được cấp cho các hộ gia đình nông thôn nhưng đa số giấy tờ chứng nhận quyền sởhữu ruộng đất đều do nam giới đứng tên Luật Đất đai năm 2003 có quy định tất cả giấy chứngnhận quyền sử dụng đất mới phải bao gồm tên của cả hai vợ chồng

3 - Một số giải pháp về chính sách đối với phụ nữ nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa

Một là, ưu tiên đào tạo nghề và việc làm cho phụ nữ

Khi đề cập đến tình hình thất nghiệp do ruộng đất bị thu hồi, trong Chỉ thị số TTg ngày 27-3-2006 của Thủ tướng Chính phủ về giải pháp hỗ trợ dạy nghề và việc làm cho lao

11/2006/CT-động vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp đã nhấn mạnh: “Tình trạng thất nghiệp và thiếu việc làm hiện đang là vấn đề bức xúc ở nhiều vùng chuyển đổi đất”.

Quá trình biến động đất đai trong nông nghiệp không chỉ khiến cho nhiều nông dân, nhất làphụ nữ thất nghiệp mà nó còn tác động đến thị trường lao động với những mức độ khác nhau Với

mô hình phân công lao động theo giới hiện nay cộng thêm nam giới di cư đến các vùng đô thị, khucông nghiệp để tìm kiếm việc làm, phụ nữ nông thôn đảm nhận “đa vai trò” nên có những bất lợi

hơn so với nam giới trong việc tìm kiếm việc làm phi nông nghiệp Nghị quyết số 26-NQ/TW Về nông nghiệp, nông dân, nông thôn được thông qua tại Hội nghị Trung ương 7 khóa X đã xác

định “Giải quyết việc làm cho nông dân là nhiệm vụ ưu tiên xuyên suốt trong mọi chương trình

Việc bảo đảm quyền lợi vềruộng đất là vấn đề hết sức quantrọng đối với phụ nữ ở nôngthôn, đặc biệt là phụ nữ làmnông nghiệp Điều này lại càngđặc biệt quan trọng đối với phụ

nữ ở các vùng sâu, vùng xa,hoặc phụ nữ là người dân tộcthiểu số, họ ít có cơ hội tiếp cậnvới các nguồn lực khác nên đấtđai có thể xem như là phươngtiện sinh kế duy nhất giúp họduy trì cuộc sống và thoátnghèo

phát triển kinh tế - xã hội của cả nước”, đồng thời nhấn mạnh việc ưu tiên đào tạo nghề và việclàm cho những gia đình mất ruộng “Có kế hoạch cụ thể về đào tạo nghề và chính sách bảo đảmviệc làm cho nông dân, nhất là ở các vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất” Có cơ sở để thấyrằng phụ nữ nông thôn cần được quan tâm đào tạo nghề hơn nam giới, ít nhất là ở mấy lý do: a)phụ nữ là “nhân vật chính” vì họ đảm nhận hầu hết các công việc trồng trọt, chăn nuôi; b) ở cácvùng quê nam giới đi làm ăn xa, nếu có ở lại quê thì họ cũng dễ tìm kiếm việc làm và ít gặp rủi rohơn so với phụ nữ; c) phụ nữ không chỉ gắn với ruộng đồng mà còn gắn với làng xóm vì xu hướng

“nữ hóa nông thôn” đang diễn ra; và d) phụ nữ thường gặp trở ngại nhiều hơn nam giới trong cơhội tiếp cận giáo dục, đào tạo do vẫn còn quan niệm thiên vị giới ở mức độ khác nhau Trong mộtphân tích về thay đổi nghề nghiệp trong các khu vực nông thôn cho thấy nam giới thay đổi nghềnghiệp nhiều gấp hơn 2 lần phụ nữ (31,6% và 13,2%) Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, xác suất đổinghề của lao động nam lớn hơn lao động nữ, nếu một phụ nữ có xác suất đổi nghề là 22% thì mộtlao động nam tương đương có xác suất đổi nghề là 52% Điều này càng cho thấy sự cần thiết ưutiên đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật liên quan đến sản xuất nông nghiệp cho phụ nữ, vì namgiới có tính linh hoạt hơn nữ trong quá trình nắm bắt các cơ hội mới khi chuyển đổi nghề nghiệp,việc làm

Các chuyên gia của Ngân hàng Thế giới về chính sách lao động khuyến cáo rằng, mục tiêucủa các chính sách trong bộ luật lao động cần phải mang lại lợi ích cho người lao động, đặc biệt làngười nghèo, và tạo việc làm nhiều hơn, dù là chính thức hay không chính thức, cho những laođộng thiếu kỹ năng Trong tập huấn, cần chú ý đến những khác biệt giữa nam và nữ trong tiếp cậncác dịch vụ khuyến nông, và chuyển giao công nghệ mới vào sản xuất nông nghiệp và phi nôngnghiệp ở nông thôn Có chính sách ưu tiên chuyển giao khoa học - kỹ thuật và đào tạo nghề chophụ nữ, nhất là phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn, phụ nữ trong các hộ gia đình có ruộng đất thu hồi.Chú ý đến những phẩm chất của phụ nữ thích hợp với các ngành nghề truyền thống, dịch vụ xãhội Trong đào tạo nghề, chuyên môn kỹ thuật cho phụ nữ nên tính đến đặc điểm phong tục, tậpquán, dân tộc và mức độ phát triển kinh tế - xã hội của từng vùng, miền Chỉ khi chúng ta tính đếnnhững đặc điểm văn hóa - xã hội như vậy mới có thể xây dựng chương trình đào tạo nghề, tạo việclàm phù hợp với điều kiện, năng lực và hoàn cảnh của phụ nữ, và đào tạo nghề mới có hiệu quả

Hai là, tạo điều kiện thuận lợi cho phụ nữ tiếp cận các nguồn lực

Không làm chủ được các nguồn lực (đất đai, tài sản, phương tiện sản xuất, ) thì phụ nữ sẽthuộc “nhóm yếu thế”, không thể tự chủ và khó phát huy được sức mạnh của vai trò nữ giới Điềunày sẽ càng thêm bất lợi nếu như đời sống gia đình của người phụ nữ có vấn đề, gặp chuyện “cơmkhông dẻo, canh chẳng ngọt” dẫn đến gia đình tan vỡ

Chính vì lẽ đó, cần thúc đẩy việc cấp lại giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đai theo LuậtĐất đai 2003 Đứng tên trong giấy tờ sử dụng đất không chỉ cho phép phụ nữ tiếp cận dễ dàng hơn

với các nguồn vốn mà còn nâng cao sự an toàn cho chính họ trong trường hợp ly hôn hoặc thừa kế.Với phụ nữ nông thôn, đất đai là một phương tiện bảo đảm an sinh xã hội đồng thời cũng làphương tiện duy nhất để thoát nghèo Nghiên cứu cũng cho thấy, so với nam giới thì phụ nữ nóichung và phụ nữ nông thôn nói riêng thường ít có cơ hội trong việc tiếp cận vay vốn tín dụng Vìthế, cần tính đến những khác biệt giữa nam và nữ trong tiếp cận và sử dụng vốn vay tín dụng từngân hàng và các tổ chức tín dụng khác để có chính sách, chế độ riêng đối với nam và nữ nôngdân trong triển khai chính sách tín dụng hiện nay.

Ba là, chăm lo sức khỏe và an sinh xã hội cho phụ nữ nông thôn

Chiến lược toàn diện về tăng trưởng và xóa đói nghèo CPRGS- 5/2002 đã xác định mộttrong số 18 nội dung về vấn đề thực hiện bình đẳng giới, vì sự tiến bộ phụ nữ là “Cải thiện sứckhỏe phụ nữ bằng việc nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi chăm sóc sức khỏe trong việc cungcấp các dịch vụ y tế và kế hoạch hóa gia đình Bảo đảm cho phụ nữ nghèo được tiếp cận các dịch

vụ chăm sóc sức khỏe một cách thuận lợi Nâng cao chất lượng các dịch vụ sau sinh đẻ” Đây là tưtưởng chỉ đạo rất đúng đắn, vì hiện nay phụ nữ nông thôn vẫn còn chịu nhiều thiệt thòi trong việcchăm sóc sức khỏe Để có chính sách ưu đãi nhằm bảo vệ và nâng cao sức khỏe cho phụ nữ nôngthôn, nên tập trung vào:

- Sức khỏe sinh sản của phụ nữ Khi thực hiện chức năng tái sinh sản, người phụ nữ nông

thôn hiện nay phải đối diện với những gánh nặng về dân số - kế hoạch hóa gia đình do quan niệmcủa nam giới “khoán” việc đó cho nữ giới và nam giới thiếu sự tham gia, chia sẻ trách nhiệm trongvấn đề này Đồng thời, quan tâm đến chất lượng dân số hiện nay không thể coi nhẹ những nộidung liên quan đến sức khỏe sinh sản, quyền sinh sản của người phụ nữ nông thôn

- Cải thiện môi trường lao động và sinh hoạt ở nông thôn Hiện nay, ô nhiễm môi trường

sống ở nông thôn và môi trường sản xuất nông nghiệp đã và đang đến mức báo động Do vậy, cácchương trình phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn, quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa cầnchú trọng đến việc giữ gìn, bảo vệ môi trường nông nghiệp, nông thôn Những “điển hình” côngnghiệp hủy hoại môi trường như Vedan, Miwon là những ví dụ về sự trả giá quá đắt cho đời sống

và môi trường của người dân nông thôn nói chung và phụ nữ nông thôn nói riêng./

dựng và bảo vệ Tổ quốc, nâng cao địa vị phụ nữ, thực hiện bình đẳng giới trên mọi lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội là một trong những nhiệm vụ và mục tiêu quan trọng của cách mạng Việt Nam trong thời kỳ mới.

Thực hiện mục tiêu nam nữ bình quyền, các Bộ luật Lao động, Luật Hôn nhân gia đình, Luật Bình

đẳng giới, Luật Bảo hiểm xã hội… và nhiều chính sách của Nhà nước quy định quyền lợi, nghĩa

vụ cho lao động nữ và nhiệm vụ của các cấp, các ngành Trong đó, nhiều chính sách ưu tiên đốivới nữ công nhân, lao động đã được ban hành và thực hiện tốt

Tuy nhiên, trên thực tế một số chính sách đối với nữ công nhân, lao động chưa trở thành hiện thực

Ví dụ: có doanh nghiệp chỉ ký hợp đồng ngắn hạn để không phải đóng bảo hiểm cho công nhân.Lao động nữ không chỉ bị thiệt thòi do doanh nghiệp không đóng bảo hiểm, mà còn dễ bi sa thảikhi mang thai; hoặc không được xét thưởng vì nghỉ thai sản Các doanh nghiệp thường không hỗtrợ tài chính cho lao động nữ đi học bồi dưỡng nâng cao nghiệp vụ, không đào tạo nghề dự phòngcho chị em theo quy định Một số doanh nghiệp cho rằng những quy định ưu tiên, ưu đãi đối vớilao động nữ là gánh nặng tài chính của doanh nghiệp mình

Mặc dù Bộ luật Lao động hiện hành quy định “Nhà nước có chính sách ưu đãi, xét giảm thuế đốivới những doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nữ”, Nghị định 23/CP ngày 18/4/1996 của Chínhphủ cũng khẳng định doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nữ được các chính sách ưu đãi như xétgiảm thuế; được giảm thuế lợi tức… nhưng trên thực tế, những chính sách này chưa đi vào cuộcsống do các quy định quá phiền hà, phức tạp về thủ tục hành chính, số tiền giảm thuế không bùđắp được chi phí thực hiện các quy định ưu đãi nên chưa khuyến khích được doanh nghiệp

Luật quy định không được đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động đối với lao động nữ trongthời gian mang thai hoặc nuôi con nhỏ Thế nhưng, trong thực tế, nhiều lao động nữ khi vừa mangthai, sắp đến ngày sinh hoặc hết thời gian nghỉ thai sản cùng lúc với việc hợp đồng hết hạn, đã bịchủ doanh nghiệp cho nghỉ việc

Quy định doanh nghiệp phải bố trí cho nữ công nhân nghỉ 30 phút, có phòng thay đồ cho nữ côngnhân trong thời gian kinh nguyệt, có phụ cấp nuôi con nhỏ, dạy nghề dự phòng cho lao động nữphòng khi thai sản hay thất nghiệp nhưng nhiều doanh nghiệp chưa thực hiện

Nhiệm vụ của các công đoàn cơ sở là thương lượng, đưa những điều khoản ưu đãi lao động nữ,cao hơn quy định của luật, vào thỏa ước lao động tập thể, nhưng nội dung nhiều thỏa ước lao độngtập thể không khác mấy so với những quy định tại Bộ luật Lao động, nên nhiều thỏa ước lao độngtập thể chỉ mang tính hình thức và thường không được tuân thủ nghiêm túc

Các văn bản pháp luật đều quy định rõ về thời gian làm việc, thời gian nghỉ ngơi dành cho ngườilao động, trong đó có những quy định riêng đối với lao động nữ Tuy nhiên, thực tế là số đông laođộng nữ, nhất là tại các khu công nghiêp, phải làm việc trong điều kiện, môi trường không đảmbảo, nặng nhọc, nhiều người phải làm tăng ca 4-6 tiếng/ngày trong thời gian dài, ảnh hưởng đến

sức khỏe, thời gian chăm lo hạnh phúc gia đình, nhưng vì miếng cơm, manh áo trước mắt, đànhchấp nhận Những ngành sử dụng nhiều LĐ nữ như dệt may, da giày, chế biến thủy hải sản dochênh lệch giới tính, thường xuyên tăng ca, nên nhiều nữ công nhân đã không tìm được hạnh phúcriêng tư.

Luật Bình đẳng giới ra đời và có hiệu lực từ năm 2006 Việc triển khai thực hiện các quy định củaLuật là trách nhiệm của toàn xã hội Vì vậy, thời gian tới, cần tăng cường công tác quản lý nhànước về bình đẳng giới; đảm bảo lồng ghép giới trong hoạch định và thực hiện chính sách, kếhoạch và chương trình phát triển kinh tế - xã hội; phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địaphương; phát huy vai trò của các tổ chức chính trị xã hội, nhất là Công đoàn, Đoàn Thanh niên,Hội Phụ nữ trong việc thực hiện Luật Bình đẳng giới

Bình đẳng giới trong lĩnh vực lao động - xã hội là bình đẳng về quyền, trách nhiệm, cơ hội, đối xử

và đánh giá đối với mỗi người không phân biệt giới tính của họ Để đảm bảo nguyên tắc này, hệthống chính sách đối với lao động nữ cần được sửa đổi theo hướng lồng ghép nội dung bình đẳnggiới Mọi quy định của pháp luật nên tính đến sự khác biệt đối với lao động nam và lao động nữ.Cần xóa bỏ các quy định bất hợp lý, chồng chéo và gây cản trở lao động nữ tiếp cận các cơ hội tìmkiếm việc làm; có các quy định nhằm bảo vệ chức năng sinh sản cho cả lao động nam và lao động

nữ trong quá trình lao động để bảo đảm có những thế hệ tương lai khỏe mạnh Giảm và tiến tớixóa các quy định ưu tiên mà không gắn liền với sức khỏe, với chức năng sinh sản của lao động nữ

vì các chính sách này nhiều khi làm hạn chế cơ hội có việc làm cho nữ công nhân, lao động

Xây dựng các chính sách hỗ trợ, điều hòa trách nhiệm công việc gia đình và tham gia hoạt độngkinh tế tạo thu nhập, trao cho người cha cơ hội để chăm sóc gia đình và con cái, giảm bớt gánhnặng công việc nhà cho phụ nữ, giảm bớt gánh nặng của lao động nữ (vừa phải làm việc để tăngthu nhập, vừa phải đảm nhận phần lớn các công việc gia đình)

Quy định rõ ràng trách nhiệm của các bên khi thực hiện các chính sách và trợ cấp thai sản, nuôicon nhỏ đối với lao động nữ; có chính sách, biện pháp ưu đãi cụ thể hơn, phù hợp hơn để khuyếnkhích doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nữ: kết hợp biện pháp hỗ trợ về tài chính và chế độkhen thưởng, xử phạt rõ ràng trong quá trình thực hiện chính sách

Kết hợp giữa tổ chức thực hiện và kiểm tra, giám sát chặt chẽ việc thực hiện các chính sách bìnhđẳng giới và lao động nữ tại doanh nghiệp, xử phạt nghiêm minh các hành vi vi phạm về bìnhđẳng giới theo đúng quy định của Luật Bình đẳng giới Quá trình xây dựng, sửa đổi, bổ sung chínhsách cần bảo đảm nguyên tắc cơ bản về bình đẳng giới, lồng ghép các nội dung về giới vào quytrình thực hiện chế độ, chính sách ở các cơ quan, doanh nghiệp

Cần thành lập Quỹ hỗ trợ bình đẳng giới là quỹ phi lợi nhuận, triển khai các mục tiêu giảm khoảngcách giới trong các lĩnh vực, hỗ trợ doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nữ bù đắp một phầnnhững chi phí phát sinh khi thực hiện các chính sách bảo vệ chức năng sinh sản và nuôi con của

người lao động, Quỹ này do đóng góp từ ngân sách Nhà nước, đóng góp bắt buộc của tất cả cácdoanh nghiệp, của người lao động, đóng góp tự nguyện của các tổ chức trong và ngoài nước vìmục tiêu bình đẳng giới.

Nhà nước cần có chính sách nâng cao tay nghề, nhận thức pháp luật cho lao động nữ Nghiên cứusửa đổi, bổ sung các quy định của Bộ luật Lao động về lao động nữ như: Quy định đảm bảo bìnhđẳng giới trong chính sách tuyển dụng lao động Giám sát chặt chẽ, nâng cao mức xử phạt đối vớicác trường hợp vi phạm, phân biệt đối xử về giới tính trong tuyển dụng lao động Bổ sung thêmcác quy định bảo vệ sức khỏe sinh sản của cả lao động nam và nữ; Chính sách khuyến khích sửdụng nhiều lao động nữ; Chính sách đào tạo nghề, giới hạn độ tuổi tham gia đào tạo của phụ nữngang bằng với nam giới để đảm bảo quyền bình đẳng trong tham gia học tập, đào tạo và thăngtiến trong nghề nghiệp của phụ nữ và nam giới

Việc sửa đổi, bổ sung, hoạch định và thực hiện các chính sách đối với nữ công nhân, lao động cóvai trò quan trọng của các cấp Công đoàn Nhiệm vụ của công đoàn cơ sở là tích cực tuyên truyềnchính sách, pháp luật; tham gia tổ chức, thực hiện và kịp thời phát hiện những bất cập của cácchính sách đối với công nhân, lao động, kiến nghị bổ sung, sửa đổi, nhất là những chính sách liênquan trực tiếp đến nữ công nhân, lao động

Lê Thanh Hà- Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam

Vấn đề nữ quyền và giáo dục

Trần Lê Bảo

•

•

1 Vai trò quan trọng của phụ nữ trong thời đại mới

Toàn cầu hóa cùng với khoa học công nghệ đang làm thay đổi nhanh chóng diện mạo của nhânloại Cùng với phong trào giải phóng dân tộc diễn ra mạnh mẽ trong thế kỉ XX, phong trào giảiphóng phụ nữ cũng diễn ra ngày càng rộng lớn và có chiều sâu

Trong thực tế phong trào này đã được lịch sử ghi nhận Qua những xung đột hoặc chiến tranh giảiphóng dân tộc, khi nam giới ra tiền tuyến chiến đấu thì phụ nữ có vai trò to lớn làm cho guồngmáy của toàn xã hội ở hậu phương vận hành suôn sẻ Tuy nhiên ở nhiều nơi trên thế giới địa vị xãhội của người phụ nữ vẫn ít được thay đổi và ít được pháp luật khẳng định Mặc dù cuộc đấu tranhcho quyền lợi phụ nữ là cuộc đấu tranh có tính xã hội nhưng để cho công bằng với phụ nữ, trước

hết sự nghiệp giải phóng phụ nữ phải là sự nghiệp do phụ nữ thực hiện, cho dù có không ít namgiới đã đóng góp quan trọng cho sự nghiệp này

Tuy nhiên từ khi có xã hội phân chia giai cấp cũng là bắt đầu sự thất thế của người phụ nữ Khátvọng giải phóng của phụ nữ có từ ngàn đời nay, nhưng diễn ra thầm lặng và sự nghiệp giải phóngphụ nữ cũng vì vậy mà còn diễn ra lâu dài Mặc dù đây đó trên thế giới ở những nước văn minh,vài khu vực tiến bộ có những nhân vật nữ lên nắm quyền, có những nơi công nhận phụ nữ là mộtchủ thể xã hội thì phần lớn “thời gian sống” phụ nữ vẫn là “đối tượng cần được giải phóng”, chưanói gì tới việc họ được hưởng đầy đủ quyền tự do và bình đẳng thật sự

Tại những nước nghèo và những nước mới phát triển thì sự nghiệp giải phóng phụ nữ còn khókhăn hơn vì nghèo đói và thiếu hiểu biết không chỉ kìm hãm toàn xã hội mà đối với phụ nữ địa vị

và thân phận của họ còn bị chìm đắm hơn trong tăm tối Ngay cả những nước phát triển dù cóphong trào nữ quyền thì cũng không có gì đảm bảo cho phong trào này thắng lợi khi có nhữngngười còn mang nặng tư tưởng thù địch với bình đẳng nam nữ, luôn tìm mọi lí do để cản trở e sợphong trào này đi quá xa Tệ hại hơn có những nơi do cuồng tín hoặc phong tục lạc hậu còn giết cảcác em gái từ trong bào thai hoặc khi đến trường để tìm tri thức…

Vấn đề giải phóng phụ nữ trong mấy thập niên qua đã đạt được những thành tựu không ai có thểphủ nhận được, song điều này cũng chưa đáp ứng được nguyện vọng cháy bỏng của nửa dân sốtrên hành tinh này Chính Chương trình phát triển của LHQ (UNDP) đã khẳng định: “trong mọi sự

bất bình đẳng về phát triển, thì bất bình đẳng giữa nam và nữ là một trong những điều đặc thù nhất và đã bộc lộ ở tất cả các nước, ngay cả những nước tiên tiến nhất và tự hào về những thành

tích của mình trong lĩnh vực này, người phụ nữ không thực sự được hưởng những cơ hội tương tựnhư nam giới trong bất cứ một dân tộc, một quốc gia nào” (tr97-98)

Điều này cho thấy việc đấu tranh chống bất bình đẳng giới không chỉ phụ thuộc vào sự tăngtrưởng kinh tế, mà là một vấn đề phức tạp trước hết cần dựa vào nhận thức và ý chí chính trị củangười dân mỗi nước, rằng điều này sẽ làm tăng vận hội phát triển của mỗi quốc gia Đấy là chưanói tới một luận điểm ngợi ca vai trò cội nguồn sáng tạo quan trọng của người mẹ người phụ nữthường được dẫn ra: “không có người mẹ thì anh hùng thi sĩ hỏi còn đâu?”

2 Thực trạng của bất bình đẳng giới, nghèo khổ và bạo lực

Mặc dù nhân loại có đạt được những thành tựu khả quan về tiến bộ phụ nữ, song những thành tựunày còn cách xa khái niệm thật sự bình đẳng nam nữ về quyền sống con người mà ngàn năm nayluôn là khát vọng của phụ nữ

a Về giáo dục, trong 20 năm qua cho dù khoảng cách giữa nam và nữ có giảm đi một nửa, songnhững bất bình đẳng vẫn tồn tại dai dẳng như một thách thức nhân loại trong 880 triệu người mùchữ trên thế giới có gần 2/3 là phụ nữ; trong số 130 triệu trẻ em không được đến trường tiểu học

có 60% là em gái Phần lớn phụ nữ và em gái này sống ở nông thôn Trong chương trình giáo dục

cũng như sách giáo khoa ở nhiều nước vẫn còn những quan niệm thành kiến với phụ nữ (chẳnghạn phụ nữ chỉ nên học một số ngành khoa học xã hội, ít học khoa học tự nhiên), không đề cập đếnnhững thành tựu của phụ nữ hay những vấn đề đặt ra hàng ngày đối với phụ nữ (chẳng hạn giảiphóng các em, đặc biệt các em gái khỏi những công việc kiếm sống, để tập trung vào học tập cũngquan trọng như các chiến lược giáo dục khác)

Bước vào thế kỉ XXI, cộng đồng quốc tế trong đó UNESCO đã thức nhận vấn đề giáo dục có tầmquan trọng đặc biệt cho sự phát triển bền vững và UNESCO có cả chương trình hành động; “Thập

kỉ giáo dục vì sự phát triển bền vững” (2005-2014) Trong đó việc ưu tiên cho giáo dục phụ nữ vàphát triển giáo dục phụ nữ sẽ góp phần quyết định sự phát triển Điều này được minh chứng bởicác số liệu của Ngân hàng Thế giới về Kênya nâng trình độ học vấn của phụ nữ ngang với namgiới đã làm tăng sản lượng lương thực từ 9% lên 22% Những nước có thời kì được coi là “conrồng”, “con hổ” của Đông Á đều có tỷ lệ đầu tư cho giáo dục trong đó có giáo dục phụ nữ trên20% GDP

b Nhu cầu của nam và nữ giới về y tế cũng như về dinh dưỡng tưởng như bằng nhau nhưng thựcchất phụ nữ vẫn được chăm sóc ít hơn, điều này càng đúng ở thế giới thứ ba Theo số liệu củaLHQ hàng năm có hàng triệu phụ nữ bị tàn tật sau những lần phá thai, có 10 vạn phụ nữ chết vìphá thai, có 60 vạn phụ nữ tử vong do biến chứng của việc mang thai hoặc sinh đẻ… Chưa kể phụ

nữ dễ mắc bệnh lây nhiễm nhiều hơn nam giới tới một lần rưỡi

c Nghèo khổ là một trong những vấn đề tác động mạnh mẽ đến phụ nữ Thậm chí người ta còncho rằng “nghèo khổ mang gương mặt phụ nữ - thầm lặng” 70% trong số 1,3 tỷ người nghèo trênthế giới là phụ nữ Nghèo khổ thường đi đôi với phân biệt đối xử và cũng là nguyên nhân dẫn đếnhàng triệu cái chết cho phụ nữ và em gái trên hành tinh này Nguyên nhân dẫn đến sự nghèo khổcủa phụ nữ cũng thật đa dạng và phức tạp, từ địa vị xã hội, phong tục tập quán, phương thức sốngcho đến các thể chế chính sách, các thị trường…

Ngay cả những nước phát triển, cơ hội bình đẳng về giáo dục nam nữ là như nhau, song sự đe dọa

về nghèo với phụ nữ vẫn nhiều hơn bởi lẽ phụ nữ thường chịu trách nhiệm về gánh nặng gia đình

và luôn bị phân biệt đối xử trong thị trường lao động Ngay cả quyền bình đẳng của phụ nữ ởnhững nước này cũng chưa được xã hội công nhận, cho dù trình độ học vấn của họ có ngang namgiới song lương cũng không cao hơn nam giới và quyền lãnh đạo cũng ít có cơ hội hơn nam giới.Mặc đây đó có những phụ nữ nắm quyền điều hành đất nước ở những vị trí nhất định, thì con sốnày có thể tính trên đầu ngón tay

d Vấn đề bạo lực với phụ nữ

Mặc dù quyền con người vốn được hiểu là bình đẳng cho cả nam và nữ, nhưng thực chất nhiềunơi vẫn chưa chấp nhận quyền này Chính điều này đã dẫn sự coi thường địa vị xã hội của phụ nữ,cao hơn là nạn bạo lực, đàn áp về thể chất và tinh thần đối với phụ nữ diễn ra khắp nơi và suốt

cuộc đời người phụ nữ Ngay từ lúc còn là bào thai người ta đã có tư tưởng trọng nam khinh nữ,sẵn sàng loại bỏ thai nhi nữ, cho tới khi ra đời các bé gái đã chứng kiến bạo lực gia đình luôn diễn

ra từ xưa Ngay cả những nước văn minh vấn đề bạo lực đối với phụ nữ cũng vẫn tồn tại: Mỹ vàĐức hàng năm có 4 triệu phụ nữ bị bạo hành, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc có từ 20% đến 60%phụ nữ bị chồng đối xử thô bạo… Chính những bạo hành đối với phụ nữ trên đã gây ra nhiều cáichết đau thương (phần lớn là tự tử) cho phụ nữ Đấy là chưa kể tới hàng năm có tới 100 triệu thiếu

nữ bị cưỡng bức hoặc lạm dụng tình dục Rõ ràng bạo lực đối với phụ nữ là hành vi không thểchấp nhận được Nó vi phạm các quyền cơ bản của con người và tự do cơ bản của phụ nữ, ngăncản họ không cho thực hiện quyền tự do đó Điều này cho thấy chỉ có pháp luật là chưa đủ để thayđổi bức tranh đen tối của bạo lực Quan trọng hơn là thay đổi về nhận thức và xây dựng một môitrường văn hóa nhân văn để điều hòa xung đột hai giới dẫn đến sự tôn trọng và đối thoại chânchính với nhau thông qua giáo dục

3 Những thành tựu trong đấu tranh bình đẳng giới

Trong hai thập niên trở lại đây, bình đẳng giới đã đạt được những thành tựu trên quy mô toàn cầu

về những mặt cụ thể như: giáo dục, sức khỏe sinh sản và quyền lực của phụ nữ…

a Về giáo dục, từ năm 1970-1990 tỷ lệ trẻ em gái và phụ nữ so với em trai và nam giới đều có sự

tiến bộ rõ rệt Tỷ lệ xóa mù chữ tăng từ 54% lên 74% Bậc giáo dục tiểu học tỷ lệ nữ sinh tăng1,7% so với nam 1,2%; bậc đại học tỷ lệ nữ sinh viên so với nam còn đáng khích lệ hơn tăng từ50% lên 70% Chính trong điều kiện này, cộng đồng quốc tế đã thức nhận coi giáo dục là lĩnh vựcđầu tư tốt nhất, trong đó đặc biệt là giáo dục phụ nữ

b Về y tế, tuổi thọ của phụ nữ tăng 20% so với nam giới Tỷ lệ sinh đẻ giảm từ 4,7con/1 mẹ (từ

1970-1975) xuống 3 con (từ 1990-1995) Điều này không chỉ góp phần tăng cường sức khỏe, giảmnguy cơ tử vong khi sinh đẻ hoặc mang thai cho phụ nữ mà còn tăng cường tự do và sự lựa chọncho phụ nữ trong việc tham gia công tác xã hội và phát triển kinh tế

c Về mặt sinh đẻ, những Hội nghị của LHQ về Dân số và Phát triển (Cairo 1994) và Phụ nữ (BắcKinh 1995) đều đã khẳng định “công nhận quyền cơ bản của các cặp vợ chồng và mọi người được

tự do quyết định một cách có trách nhiệm số con của mình và khoảng cách giữa các lần sinh đẻ vàđược thông báo các biện pháp để thực hiện điều đó…” (Chương trình hành động Bắc Kinh, Điều95) Rõ ràng sự công nhận này là quan trọng Điều này cho thấy tự do và trách nhiệm luôn gắn bómật thiết Thêm nữa trách nhiệm ở đây vừa do cá nhân và tập thể cùng cam kết thực hiện Tập thể

xã hội và gia đình phải huy động mọi nguồn lực để thúc đẩy sự tiến bộ của phụ nữ, trẻ em trongcác lĩnh vực giáo dục, y tế và dịch vụ xã hội

d Về mặt quyền lực, mặc dù được mở ra đối với phụ nữ song còn chậm Việc phụ nữ tham gia

chính quyền không còn là điều hiếm ở một số nước trên thế giới Số lượng nữ bộ trưởng tăng gấpđôi trong 10 năm qua Số lượng nghị sĩ nữ cũng tăng lên đáng kể (Thụy Điển, Na Uy là 40%,)

chưa kể Tổng thống nữ Nhiều nhà khoa học cũng đã có lí, dự báo thế kỉ XXI là thế kỉ của phụ nữkhi càng có nhiều phong trào do phụ nữ lãnh đạo có hiệu quả

4 Bất bình đẳng giới thông qua so sánh

Giới nhằm nói đến vai trò cũng như quyền lực khác nhau trong xã hội của nam giới và nữ giới.Quan hệ giới có ảnh hưởng đến hình thái tổ chức cộng đồng, gia đình và thể chế xã hội; nó cũngảnh hưởng đến việc đưa ra quyết định và việc sử dụng tài nguyên môi trường Chính vì vậy, đểhiểu được yếu tố giới tác động đến môi trường như thế nào, chúng ta cần tìm hiểu vai trò tráchnhiệm của nam giới và nữ giới với cách tiếp cận và kiểm soát tài nguyên, những hiểu biết của họ

và quyền quyết định sử dụng tài nguyên…

a.Từ góc độ môi trườngsuy thoái đối với giới

Nam giới hay nữ giới không chỉ khác nhau về cách họ sử dụng và quản lý tài nguyên và môitrường mà họ còn bị ảnh hưởng của suy thoái tài nguyên thiên nhiên dưới nhiều hình thức khácnhau Suy thoái rừng, thiếu nước, ô nhiễm sông ngòi, nguồn nước, suy thoái đất, việc tiếp xúc vớicác hóa chất nông nghiệp và công nghiệp, các chất ô nhiễm hữu cơ… ảnh hưởng đến phụ nữ vànam giới theo các hình thức, cũng như mức độ không hề giống nhau

Điều này là do ba nguyên nhân: kinh tế, sinh học và giới tính Để phát triển kinh tế, chống lại đóinghèo, để có một nền kinh tế thị trường với lợi nhuận khổng lồ, người ta bất chấp cả sự an toàncủa môi trường Các tác động của sự suy thoái môi trường thường bị đẩy xuống dưới mục tiêukinh tế

b Từ bất bình đẳng xã hội, thậm chí chạy theo mối lợi của một tập đoàn, một nhà máy người tacòn dùng mọi thủ đoạn phá hoại làm ô nhiễm môi trường, đẩy những người nghèo trong đó cónhiều phụ nữ không có đủ điều kiện để tự bảo vệ mình, bảo vệ quyền sống của mình trước sựxuống cấp của môi trường Đặc biệt là phụ nữ khắp nơi trên thế giới thường bị rơi vào những hoàncảnh trên, họ ở những nấc thang dưới đáy của kinh tế xã hội

c Từ góc độ sinh lí có những khác biệt về sinh học giữa nam và nữ, bao gồm các sự khác biệtquan trọng trong cấu trúc hormon, khiến cho nam và nữ có sự nhạy cảm khác nhau đối với hiệntượng phơi nhiễm chất độc và các chất ô nhiễm khác có từ môi trường Chẳng hạn căn bệnh ungthư vú trong nữ giới ở trên thế giới ngày càng tăng cao là do sự phơi nhiễm các chất thải côngnghiệp, nhất là các chất clo hữu cơ tổng hợp, có mặt khắp nơi trong các nước công nghiệp hóa

d Từ góc độ dinh dưỡng, suy thoái môi trường còn gây nên sự suy giảm về chế độ dinh dưỡngtrong gia đình Ở những nơi thiếu củi đun, thiếu nước ăn, hoặc những nơi đất bị suy thoái do trồngtrọt chăn nuôi quá mức, hay bị xói lở, sa mạc hóa, thì cả nam giới và nữ giới đều phải thay đổi thóiquen ăn uống trong gia đình Việc thiếu củi đun buộc các gia đình phải chuyển sang ăn các loạithức ăn kém dinh dưỡng, có thể ăn sống hoặc nấu tái; thức ăn nấu tái dễ bị ngộ độc, hay ăn cácthức ăn thừa trong điều kiện không có gì bảo quản dễ bị ôi thiu Mặc dù những thay đổi về dinh

dưỡng ảnh hưởng đến cả gia đình nhưng ở mức độ nào đó, theo cả phong tục, phụ nữ và các emgái thường được ăn ít nhất và ăn sau cùng thì họ lại là người phải chịu nhiều ảnh hưởng nhất Đấy

là chưa nói tới phụ nữ và trẻ em còn có nguy cơ tiếp xúc cao với các chất ô nhiễm trong ngôi nhàcủa mình, trong khi nam giới đi làm ở bên ngoài Những chất ô nhiễm trong nhà thường là bồhóng được tạo nên do lâu ngày dùng củi đun nấu hoặc sưởi ấm, do đốt than rơm rạ… Việc tiếp xúc

ở mức độ cao và lâu dài với khói trong khi làm việc nhà cũng liên quan trực tiếp đến sức khỏecũng như thai sản của phụ nữ như sinh ra trẻ thiếu tháng, nhẹ cân hoặc tử vong sau khi sinh…

e Từ góc độ sinh sản, suy thoái môi trường còn làm tăng nguy cơ đối với vấn đề sinh sản Namgiới khi tiếp xúc nhiều với thuốc trừ sâu, trong chiến tranh một số người bị nhiễm chất độc da cam

họ có thể bị ung thư tinh hoàn không sinh được con, hoặc có sinh được con thì cũng bị dị tật; cònphụ nữ tiếp xúc nhiều với các chất độc hại trong sản xuất nông nghiệp như thuốc trừ sâu họ cũng

có nguy cơ đẻ non, con chết yểu hoặc mắc bệnh nan y

g.Xét về vai trò và trách nhiệm đối với gia đình của giới

Nhìn chung ở các nước trên thế giới, do sự phân công lao động lâu nay, nam giới thường giữ vaitrò lớn hơn phụ nữ trong việc khai thác tài nguyên thiên nhiên phục vụ các mục đính sản xuất haythương mại như chặt đốn cây rừng, chăn thả gia súc, đào than, lấy các sản phẩm từ rừng

Mặt khác cả phụ nữ và nam giới đều tham gia vào các hoạt động sản xuất kinh tế như cày cấy, thuhái… bên cạnh đó người phụ nữ còn phải làm nhiều công việc khác theo chức năng giới Trong đótrách nhiệm hàng đầu của họ là lo cho nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của một gia đình như tìm kiếmchuẩn bị thức ăn, lấy nước, chăm sóc con cái và chăm lo sức khỏe cho cả gia đình Chỉ riêng điềunày cũng có thể thấy trách nhiệm của nam giới đối với công việc gia đình là còn hạn chế Từ đó cóthể thấy, do phải gánh thêm phần trách nhiệm đối với công việc gia đình mà người phụ nữ thường

có nguy cơ bị phơi nhiễm sớm hơn và lâu hơn nam giới, đối với các chất ô nhiễm sinh ra từ nước,các chất ô nhiễm trong quá trình làm thức ăn, các chất ô nhiễm trong sinh hoạt gia đình, bao gồm

cả ô nhiễm không khí trong nhà

Như vậy nếu xét về tiêu chí thời gian sử dụng trong ngày thì nữ giới phải làm cả công việc tronggia đình và ngoài gia đình còn nam giới chủ yếu là làm công việc ngoài gia đình Điều này rất điểnhình ở các nước nghèo và đang phát triển Nam giới thường phải lên các thành phố tìm việc làm đểkiếm tiền nuôi gia đình, để lại một gánh nặng gia đình cho người phụ nữ ở nông thôn phải gánhvác Việc những người nam giới lên thành phố kiếm sống không chỉ ảnh hưởng đến vai trò giới màcòn ảnh hưởng đến cả môi trường Chẳng hạn ở Ghana vì thiếu sức lao động của đàn ông để đốncây bụi, làm cỏ… đã làm cho chu trình quay vòng cây trồng bị kéo dài, vì vậy mà thời gian táiphục hồi độ màu mỡ của đất bị ít đi, tất nhiên sẽ ảnh hưởng đến sản lượng cây trồng và đất nhanhthoái hóa bạc mầu

h.Về kiến thức cuộc sống

Nhìn chung nhất, cả nam giới và nữ giới đều có những kiến thức nhất định về bảo vệ và quản lýmôi trường, tài nguyên, nhưng họ có thể biết nhiều hay ít về các giống loài cây, con trong tự nhiên

và cách thức ứng xử với môi trường khác nhau là tùy thuộc vào các điều kiện sống của họ Tuynhiên kiến thức môi trường nhìn từ góc độ giới lại rất khác nhau và phức tạp tùy thuộc vào dântộc, độ tuổi, vị thế xã hội Một ông trưởng bản thuộc nhóm bản địa, có những kinh nghiệm và cách

sử dụng tài nguyên rừng khác với một thanh niên sống ngoài cộng đồng ấy Với phụ nữ cũng vậy,nhu cầu vào rừng để hái lượm tìm thức ăn và củi đốt nhiều hơn chặt phá cây rừng để làm nhà đốtnương Nắm được sự quan tâm khác nhau về kiến thức môi trường giữa nam giới và nữ giới trongđiều kiện kinh tế xã hội khác nhau, sẽ giúp các nhà quản lý môi trường xác định các hoạt động canthiệp vào môi trường sao cho hợp lý và bền vững

i.Vấn đề quyền lợi tiếp cận và kiểm soát tài nguyên

Quyền sở hữu và kiểm soát tài nguyên của cả nam giới và nữ giới đều lệ thuộc vào điều kiện kinh

tế, xã hội, thể chế và pháp luật 70% người nghèo trên hành tinh này sống phụ thuộc vào đất, nước

và rừng Họ khai thác tài nguyên thiên nhiên để làm củi đun tạo ra năng lượng, gỗ để làm nhà ở,cùng các loài động thực vật khác nhau để làm thức ăn Mặc dù sống phụ thuộc vào môi trườngthiên nhiên rất lớn, song hầu hết những người nghèo đều thiếu quyền tiếp cận và không có quyềnkiểm soát các tài nguyên này

Vị thế xã hội của người phụ nữ, đặc biệt trong những nước nghèo và đang phát triển đã hạn chếquyền lợi của những người nghèo đối với việc tiếp cận độc lập và kiểm soát tài nguyên đất Nhiềunước trên thế giới còn bảo lưu những luật tục hạn chế vị thế xã hội và quyền lợi của người phụ nữ.Thường quyền lợi của người phụ nữ đối với đất đai thời phong kiến trước kia ở các nước phươngĐông, đều không được quan tâm, thậm chí mất đi khi người phụ nữ ly dị hoặc góa bụa Ngay cảnhững nước có pháp luật đảm bảo quyền lợi bình đẳng của cả nam và nữ về đất đai như nhau, thìphụ nữ vẫn có thể không nhận thức ra quyền lợi của họ hoặc do phong tục tập quán họ có thể bỏqua quyền sở hữu thực tế được pháp luật thừa nhận này

Chế độ sở hữu đất đai lâu đời chỉ quan tâm đến nam giới mà không quan tâm đến nữ giới đã cổ vũcho chế độ gia trưởng ra đời đặc biệt ở các nước phương Đông đã ăn vào tiềm thức con người.Chính chế độ sở hữu đất đai này đã ảnh hưởng đến các hình thái sử dụng tài nguyên thiên nhiênkhác nhau theo các nhóm Người ta thường thấy phụ nữ, người nghèo và các nhóm bị cách ly khỏinhịp điệu phát triển của xã hội thường có xu hướng đầu tư thời gian, tiền của và cả việc áp dụngnhững phương thức canh tác giúp cho bền vững môi trường ngay trên mảnh đất mà họ không cóquyền sở hữu (chẳng hạn nông dân Hưng Yên không đủ đất canh tác đi thuê đất bãi ở Thanh Trì

Hà Nội để trồng rau và cây thuốc)

k.Sự tham gia của cộng đồng vào việc ra quyết định

Việc tham gia của cộng đồng vào quản lý môi trường ngày càng được xem như là một thành tốquan trọng của các chính sách môi trường của các quốc gia cũng như trên toàn hành tinh Thực tế

là việc tham gia của phụ nữ vào việc lập kế hoạch xây dựng và bảo vệ môi trường, thực hiện cácchính sách về môi trường vẫn còn rất thấp ở mọi cấp, từ địa phương đến các cấp cao hơn – nơiquyết định các chính sách về môi trường quốc gia và quốc tế

Sự tham gia hạn chế của giới nữ đối với việc ra quyết định về các chính sách môi trường cũng cónghĩa là nhu cầu, kiến thức, và viễn cảnh về quyền lợi của người phụ nữ đối với môi trường bị coinhẹ và các giải pháp họ đưa ra thường bị lờ đi Nhưng người phụ nữ vẫn phải sống, phải lo cho sựsống của gia đình, nên họ vẫn phải dựa vào thiên nhiên, tác động vào môi trường Vì vậy nhữnghoạt động, hành vi bảo đảm sự tồn tại của họ và gia đình dễ trở thành bất hợp pháp, trong khi cácchính sách lại không làm thay đổi hành vi của họ được

5 Giáo dục như là một phương tiện hữu hiệu trong việc giáo dục bình đẳng giới và giải phóng phụ nữ

Giải phóng phụ nữ là một sự nghiệp lớn lao và lâu dài của toàn xã hội Vì vậy nó là kết quả tổngthể của nhiều yếu tố mới có thể thành công được Trong thời đại ngày nay nhân loại không thể bỏqua 50% tiềm lực sáng tạo của mình Vì vậy cần giúp cho phụ nữ những phương tiện hành độngkhông chỉ về kinh tế mà ở các lĩnh vực khác của đời sống trí tuệ và khoa học, nơi mà lâu nay tàinăng và tầm nhìn của họ luôn bị che khuất hoặc không được công nhận Để đảm bảo thành côngcho chiến lược phát triển, trước hết cần đầu tư vào giáo dục và y tế cho phụ nữ, đồng thời đảm bảo

sự tham gia của họ về mọi mặt của đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội

a Phổ cập giáo dục và giáo dục suốt đời là một mục tiêu quan trọng của UNESCO đối với mọingười và đặc biệt đối với phụ nữ

Phổ cập giáo dục trên thực tế là làm cho các em gái bình đẳng với các em trai ở độ tuổi tới trường

và giúp cho phụ nữ có những kiến thức khoa học tiến bộ nhờ tiếp cận với giáo dục thường xuyênhoặc từ xa Mặt khác phải mở rộng giáo dục phụ nữ cho tất cả phụ nữ trong suốt cuộc đời Bởi lẽnhiều phụ nữ do nhiều nguyên nhân khác nhau đã bị loại khỏi nền giáo dục đáng ra họ cần đượcthụ hưởng trong giai đoạn còn lại của cuộc đời Đặc biệt những tiến bộ của khoa học giáo dụcngười lớn hết sức cần thiết cho sự nghiệp giải phóng phụ nữ Điều này không chỉ tạo ra sự cảithiện điều kiện sống, nâng cao chất lượng sống cho phụ nữ mà còn có những hiệu quả thiết thực vềnhận thức và hiệu quả thu nhập cho bản thân phụ nữ và cả gia đình họ, thậm chí cả một cộng đồng.Bên cạnh đó giáo dục cho người lớn còn góp phần khôi phục phẩm giá của người phụ nữ

Chính vì vậy cần việc đảm bảo giáo dục suốt đời có tác dụng quan trọng trong quá trình bình đẳnggiới Giáo dục đã đem lại hiểu biết và kiến thức về xã hội và tự nhiên giúp người phụ nữ có thể tựchủ về kinh tế, lựa chọn tự do cách thức sống, ý thức được tự do và trách nhiệm trong việc sinh

sản cũng như lựa chọn cho tương lai, trực tiếp để họ sống tốt hơn và ứng xử tốt hơn với nhau đặcbiệt là giữa hai giới vốn đã bất bình đẳng.

b Về nội dung giáo dục

Trước khi có được những nội dung giáo dục thích hợp cho phụ nữ, cũng cần nhắc tới bốn cột trụcủa giáo dục đó là: học để biết, học để làm, học để tồn tại và học để cùng chung sống Chỉ cần vậndụng tốt bốn trụ cột này, cho mọi nội dung giáo dục trong cả quá trình giáo dục đều có thể đạt chấtlượng khả quan, tất nhiên cũng tốt cho công tác giáo dục phụ nữ nhằm nâng cao địa vị và cơ hộiphát triển của họ

Cần tạo điều kiện thuận lợi cho phụ nữ trong đó có các em gái được tiếp cận những kiến thức cơbản, đặc biệt là giáo dục công dân và giáo dục khoa học kĩ thuật để họ có thể ngang hàng với namgiới trong vấn đề hiện đại hóa và việc thể hiện khả năng và trách nhiệm

Giáo dục công dân cần thiết đối với mọi người dân, đặc biệt càng cần thiết đối với phụ nữ vốn lâunay bị vị thế xã hội thấp mà nhiều quyền lợi cũng chưa được pháp luật công nhận Điều này khôngchỉ đem lại những hiểu biết về quyền con người đối với người phụ nữ để họ thay đổi từ tư duy đếnnhận thức và lựa chọn quyết định hành động trong quá trình ứng xử với xã hội và tự nhiên Từnhững hiểu biết về quyền con người, người phụ nữ chẳng những tin tưởng ở tiềm năng của mình,tiến tới đòi hỏi những quyền sống chính đáng cho mình và cho mọi người, đấu tranh với hủ tục,những áp bức bất công đối với phụ nữ nhằm cải thiện điều kiện sống và sự công bằng đối với phụnữ

Một nội dung giáo dục đối với phụ nữ có hiệu quả là “giáo dục và tìm hiểu về pháp luật” để phụ

nữ có ý thức về quyền thực sự của mình và những điều luật bảo vệ họ Điều này không chỉ tăngthêm niềm tin đối với cuộc sống mà trực tiếp phát huy sức mạnh của phụ nữ trong xã hội

Một nội dung giáo dục quan trọng nữa nhằm thay thế thói bạo lực đối với phụ nữ bằng văn hóahòa bình Thực tế trong cuộc sống ngàn năm nay của nhân loại, phụ nữ thường cố gắng bảo tồnnhững gì còn lại của cấu trúc xã hội và gia đình mình, còn nam giới thích bạo lực và giết chóc Vìvậy UNESCO thông qua các chương trình giáo dục nhằm tăng cường vai trò vị trí người phụ nữbằng cách giáo dục những giá trị văn hóa đề cao lòng bao dung, đoàn kết và tình thương đối vớimọi người trong cộng đồng; đem lại sự bình đẳng cho phụ nữ, chống lại mọi bạo hành và lạmdụng của nam giới đối với phụ nữ và các em gái

Một yếu tố rất quan trọng đối với nội dung giáo dục và quá trình giáo dục là vai trò to lớn của phụ

nữ trong công tác giáo dục Có thể nói phụ nữ là nhà giáo dục đầu tiên và nhiều phụ nữ tham gia

và giữ vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân Vì vậy họ cần được tham gia trực tiếpvào mọi sự cải tổ của hệ thống giáo dục cũng như chương trình và nội dung giáo dục, để có thểphát huy cao độ nguồn nhân lực to lớn và lâu dài của một quốc gia

c Về chính sách xã hội như một hệ quả của giáo dục

Để có được bình đẳng giới, tạo điều kiện để nâng cao vị thế và cơ hội của phụ nữ không chỉ lànhững hình thức giáo dục và nội dung giáo dục trực tiếp mà điều này cần thấm sâu vào nhận thứccủa mọi người thông qua giáo dục và được thể chế hóa thành các chế độ chính sách xã hội Theo UNESCO thành công trong lĩnh vực giáo dục của một số nước chính là sự điều chỉnh ngânsách nhà nước ưu tiên cho giáo dục Điều này không chỉ làm tăng tổng sản phẩm quốc dân mà cònlàm giảm mức độ gia tăng dân số, nâng cao trình độ dân trí.

Một thực tế là phụ nữ luôn phải đương đầu với mọi thách thức của xã hội, nếu không có sự canthiệp của chính quyền chắc chắn sự tiến bộ của phụ nữ khó có thể thực hiện được Ngoài nhữngquan niệm lạc hậu, kì thị phụ nữ vốn có từ ngàn đời là những cơ chế của thị trường, sức ép tronglĩnh vực tư nhân và bất cập trong lĩnh vực công, chưa kể đói nghèo bệnh tật luôn đeo đẳng… đã làcái “vòng kim cô” làm cho phụ nữ khó vượt qua được nếu như không có cải cách cơ cấu cùngnhững biện pháp hỗ trợ tích cực của chính quyền nhằm đảm bảo cho sự bình đẳng về giới

Làm cho phụ nữ có thể tiếp cận bình đẳng về y tế và dinh dưỡng, về các dịch vụ sức khỏe sinh sản,

về giáo dục và đào tạo nghề; tiếp cận bình đẳng về chế độ tài chính tiến tới bình đẳng về kinh tế.Đảm bảo phụ nữ được bình đẳng về quyền công dân và dân sự, cụ thể là quyền sở hữu và thừa kếtài sản

Tăng cường khuyến khích phụ nữ cũng như nam giới trong khả năng tự do lựa chọn về lao động,đặc biệt cần có chương trình ưu tiên thực hiện phổ cập giáo dục suốt đời cho phụ nữ, đồng thờibảo đảm sức khỏe cho phụ nữ nhất là thời kì thai sản Bên cạnh đó là tạo điều kiện cho vay tíndụng để phát triển kinh tế đó là những chính sách có tính tổng hợp có thể tăng cường quyền lợi và

cơ hội đối với sự nghiệp giải phóng phụ nữ

Tóm lại, để kết thúc bài viết chúng tôi xin trích ý kiến của Giắc Lang (Jack Lang) cựu Bộtrưởng Văn hóa và Giáo dục Quốc gia Pháp, một trong những cố vấn của Tổng Thư kýLiên Hiệp Quốc trong việc chuẩn bị cho Hội nghị Cấp cao Bắc Kinh, đã nhấn mạnh: “đãđến lúc cần phải trao cho phụ nữ của hành tinh này vị trí xứng đáng của họ Cần phảichấp nhận điều hiển nhiên: thông qua việc giải phóng bản thân, phụ nữ sẽ giải phóngthế giới Phụ nữ không phải là một câu hỏi, có lẽ trước hết phụ nữ chính là câu trả lời;

câu trả lời cho các vấn đề chậm phát triển và tăng dân số, câu trả lời cho các vấn đề duytrì hòa bình, câu trả lời cho vấn đề quyền lực và dân chủ.”

Ghi chú: những con số được trích dẫn trong bài viết dựa theo nguồn của UNECSO Việt Nam năm

1999 trong tài liệu Một thế giới mới của Phêđêricô Mayo