Bài tiểu luận lịch sử ra đời và phát triển của tờ Nam Phong tạp chí

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 26 27 Học viện Báo chí và Tuyên truyền VIỆN BÁO CHÍ TIỂU LUẬN Môn LỊCH SỬ BÁO CHÍ TÊN TIỂU LUẬN TÌM HIỂU SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TỜ NAM PHONG TẠP CHÍ Họ và tên NGUYỄN ĐĂNG T.

VIỆN BÁO CHÍ

TIỂU LUẬNMÔN: LỊCH SỬ BÁO CHÍ

TÊN TIỂU LUẬN:

TÌM HIỂU SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN

CỦA TỜ NAM PHONG TẠP CHÍ

Họ và tên: NGUYỄN ĐĂNG TOẢN.

Lớp: K42B.

Khóa: 2022 – 2024.

Chuyên ngành: Báo in.

Giáo viên hướng dẫn: PGS TS PHẠM THỊ THANH TỊNH.

Hà Nội, năm 2022

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU……… 03 – 04

B NỘI DUNG……… 05 – 40 Chương 1 QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA

TỜ NAM PHONG TẠP CHÍ……… 05 – 31

I HOÀN CẢNH RA ĐỜI CỦA TỜ

1 Nguyên nhân gần……… 05 – 15

2 Nguyên nhân sâu xa……… 15 – 17

II QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA TỜ BÁO 17 – 26

1 Diện mạo thể loại……… 17 – 18

TẠP CHÍ………… 31 – 35 Chương 3 VAI TRÒ, Ý NGHĨA CỦA TỜ NAM PHONG

và số cuối cùng vào ngày 16/12/1934, chấm dứt 210 số báo tiếng Việt, 210phụ trương tiếng Pháp và 210 phụ trương tiếng Hán sau hơn 18 năm tồn tại.Nam Phong tạp chí là một tờ nguyệt san xuất bản tại Việt Nam từ ngày 1tháng 7 năm 1917 đến tháng 12 năm 1934 thì đình bản, tất cả được 17 năm và

210 số Tạp chí Nam Phong do Phạm Quỳnh làm Chủ nhiệm và Chủ bút;Phạm Quỳnh làm Chủ biên phần chữ quốc ngữ và Nguyễn Bá Trác làm Chủbiên phần chữ nho Nam Phong là một trong những tạp chí Việt Nam đầu tiênđúng thể thức, bài bản và giá trị về tri thức, tư tưởng Trụ sở tòa soạn ban đầu ởnhà số 1 phố Hàng Trống, Hà Nội - cùng nhà Phạm Quỳnh lúc bấy giờ,năm 1926 chuyển về nhà số 5 phố Hàng Da, Hà Nội

Nam Phong thường đăng nhiều bài văn, thơ, truyện ngắn, phê bình vănhọc, và tài liệu lịch sử bằng chữ Quốc ngữ Được thực dân Pháp dùng để tuyêntruyền cho chế độ thực dân, cương lĩnh chính trị của tạp chí ít được chú ý Tuynhiên, tạp chí đã góp phần vào việc truyền bá chữ Quốc ngữ tại Việt Nam vàbước đầu gây dựng nền quốc học bằng chữ Quốc ngữ Đó là lý do, tôi chọn đềtài “Lịch sử ra đời và phát triển của Nam Phong tạp chí”

2 Nội dung nghiên cứu đề tài

Bài tiểu luận nghiên cứu về tờ báo Nam Phong tạp chí, kết cấu thànhcác phần như sau: Quá trình phát triển và đặc điểm của tờ báo; Người(nhóm) sáng lập tờ báo; Phân tích 01 tác phẩm (nhiều tác phẩm), một trangcủa tờ báo; Ý nghĩa, vài trò của tờ báo; Bài học kinh nghiệm rút ra từ sự rađời, phát triển của tờ báo

3 Mục đích nghiên cứu đề tài

Tìm hiểu sự ra đời và phát triển của một tờ báo việt nam hoạt độngtrước năm 1945, mà cụ thể là tờ báo Nam Phong tạp chí là chủ đề hết sức ýnghĩa, đặc biệt đối với những người làm báo hiện nay, với nguồn tài liệutham khảo quý giá, lâu đời Đây là vấn đề thiết thực với cuộc sống, vì thếtôi đã tiến hành tìm hiểu nhằm phân tích, chứng minh những vấn đề đặt ra

sự ra đời và phát triển của tờ báo, vận dụng những bài học quý giá vào thựctiễn làm báo hiện nay

4 Phương pháp nghiên cứu đề tài

Bài tiểu luận này tôi thực hiện chủ yếu bằng cách ứng dụng kiến thức đãđược học kết hợp với nghiên cứu sách báo và truy cập internet để tìm kiếmthông tin cho bài tiểu luận của mình Ngoài ra có thể nói tới sự hướng dẫn vềcách làm một bài tiểu luận của quý thầy, cô và các bạn học

NỘI DUNG

Chương 1

QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA TỜ NAM PHONG TẠP CHÍ

I HOÀN CẢNH RA ĐỜI CỦA TỜ BÁO

Nam Phong tạp chí số ra đầu tiên

Ở Pháp, trong những năm tìm kiếm tư liệu cho dự án Tiến sĩ về Lịch

sử báo chí Việt Nam, tác giả may mắn tìm được vài tài liệu của Pháp nóiđến tờ Nam Phong Căn cứ vào những tài liệu này, ta có thể hiểu được lý

do tại sao tạp chí này ra đời, do ai chủ xướng và với mục đích gì Tất cảnhững tài liệu này đều là tài liệu mật, trên có ghi “Secret et Confidentiel”,những bản báo cáo và tường trình của viên Toàn quyền Pháp ở ĐôngDương gởi cho Tổng trưởng Bộ Thuộc địa Pháp ở Paris Đó là những tàiliệu chắc chắn và đáng tin cậy

Căn cứ vào những tài liệu trên thì người chủ xướng ra tờ Nam Phong

là viên Toàn quyền Pháp ở Đông Dương lúc ấy là ông Albert Sarraut và

người điều khiển trực tiếp tờ báo là Louis Marty, Trưởng phòng Chánh trị

và An ninh của Chính phủ Đông Pháp

“Một tờ báo!Một cây viết!Quả là một sức mạnh phi thường”[1] Đó làlời nói của Albert Sarraut trong một bài diễn văn khai mạc buổi họp củaNghiệp đoàn Báo chí thuộc địa tại Sài Gòn ngày 8.9.1917 Là một ngườirất thông minh, quỷ quyệt và có tài mỵ dân, A.Sarraut (trước khi bước vàocon đường chính trị ông ta đã là một nhà báo) đã từng là biên tập viênthường trực cho tờ La Dépêche du Midi ở tỉnh Toulouse Do đó, biết lợidụng báo chí cho mục tiêu chính trị quả không còn ai hơn viên Toàn quyềnnày Có lẽ trong những viên Toàn quyền Pháp ở Đông Dương, ông này làmột nhà chính trị khôn khéo nhất và có tài mỵ dân giỏi đến nỗi một số tríthức Việt Nam lúc bấy giờ đã tin tưởng một cách thành thật về cái “sứmạng cao cả của đại Pháp ở Đông Dương” Ở đây, tác giả không muốn nóinhiều về Albert Sarraut mà chỉ muốn trả lời câu hỏi tại sao Albert Sarrautcho ra đời tạp chí Nam Phong Chính điều này mới quan trọng vì nó chobiết cái dụng ý của người Pháp trong việc xuất bản tờ tạp chí lớn nhất vàquan trọng nhất ở Việt Nam dưới thời Pháp thuộc

Có hai nguyên nhân khiến Albert Sarraut cho ra đời tạp chí NamPhong: Nguyên nhân gần: đánh bại ảnh hưởng của Đức ở Đông Dương;Nguyên nhân xa: tách rời các giới sĩ phu Việt Nam ra khỏi ảnh hưởng củavăn hóa Tàu và “Pháp hóa” giới trí thức này để dễ bề thống trị lâu dài

1 Nguyên nhân gần: ảnh hưởng của Đức ở Đông Dương

Trong các sách vở và những tài liệu về lịch sử Việt Nam ít khi thấynói đến ảnh hưởng của Đức ở Việt Nam Tuy nhiên, đây là một điều cóthực và nó đã xảy ra trước và trong lúc chiến tranh Âu châu 1914 – 1918

Có những tờ báo Pháp lúc ấy đã nói đến việc Pháp sắp sửa nhượng ĐôngDương cho Đức như tờ Les Annales Conloniales (ở Pháp), tờ HumanitéIndochinoise, Opinion (ở Việt Nam)

Có hai loại ảnh hưởng Đức ở Việt Nam: ảnh hưởng trực tiếp và ảnhhưởng gián tiếp.

a Ảnh hưởng gián tiếp: Chính sách ảnh hưởng gián tiếp này của Đức

ở Đông Dương đã làm cho Albert Sarraut lo lắng nhiều nhất Đó là một lốiảnh hưởng qua sự trung gian của các sách báo Trung Hoa lúc bấy giờ trànsang Việt Nam, phần lớn là các sách báo do các nhà cải cách Trung Hoaviết như Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu…v.v… Trong những sách báonày, các tác giả thường hay ca tụng nền văn minh Đức và chê bai ngườiPháp Chính điều này đã làm cho Albert Sarraut lo sợ các giới sĩ phuViệt Nam lúc bấy giờ sẽ chịu ảnh hưởng của các loại sách báo trên mà đâm

ra chống Pháp

Trong bản báo cáo của Albert Sarraut gởi cho Tổng trưởng Bộ thuộcđịa Pháp (sau ngày ấn hành tờ Nam Phong) ngày 15.9.1917 có viết: “Trướcngày tuyên chiến (19.4.1918), nhu cầu tạo nên một dư luận quần chúng bản

xứ nhờ vào một chính sách tuyên truyền có phương pháp và thường xuyêncủa kẻ địch (ám chỉ Đức) đã gây ra từ nhiều năm nay một sự tiến hành rấtquan trọng ở Viễn Đông và chính sách tuyên truyền lừa phỉnh của chúng đãđược phổ biến một cách sâu rộng trong các giới trí thức An Nam qua sựtrung gian của chữ Hán… Những hoạt động lâu dài này của kẻ thù đã thànhcông trong việc chống lại chúng ta trong các giới Á châu và nó đã tạo rakhuynh hướng thân Đức.”

Qua những nhận xét trên, Albert Sarraut muốn nói đến những sách vởbấy giờ do các nhà cải cách Trung Hoa viết có tính cách ca tụng Đức vàchê bai người Pháp Trong các loại sách trên, ta ít khi thấy những loại nóiđến nền văn minh Pháp Trái lại, có những nhà xuất bản đã cho phát hànhrất nhiều sách đủ loại, dịch từ các sách Đức hoặc Anh Theo dư luận thôngthường nhất của những tác giả các loại sách này thì nước Pháp là một quốcgia cổ kính, có một quá khứ xa xăm xán lạn nhưng nền văn minh Pháp đãđứng lại từ sau cuộc Cách mạng 1789 và từ đó quốc gia này không ngừng

sa sút và suy đồi Các loại sách này không bao giờ nói đến những phátminh khoa học hay phát triển kinh tế của Pháp vào thế kỉ 19, trong khi đóthì các tác giả trên lại ca tụng người Đức và coi người Đức như nhữngngười đầu tiên đã phát minh ra khoa học và làm cho nhân loại tiến bộ Một trong những tác phẩm quan trọng và được biết đến nhiều nhấttrong giới sĩ phu Việt Nam bấy giờ là những tác phẩm của Khang Hữu Vi,trong ấy ông kể lại cuộc du hành của ông qua các nước Âu châu năm 1900.Ông viết tất cả 11 quyển nói về một nước mà ông có dịp đi qua.

Đọc qua những tác phẩm của Khang Hữu Vi, Albert Sarraut phải tứcgiận và hằn học, ông ta không ngần ngại gán cho Khang Hữu Vi là “mộttên mật vụ rất đắc lực của Đức ở Trung Hoa” Ông ta nói: “Những điều màKhang Hữu Vi nói về Pháp chỉ là những lời chỉ trích và vu không thậm tệ

mà từ 18 năm nay chưa thấy ai viết ở Trung Hoa Chính cái tên Khang Hữu

Vi này đã liên kết với tướng Trung Hoa Tchang Hiun trong việc muốnphục hưng chế độ quân chủ tại Bắc Kinh ngày 1.7.1916 vừa qua Và nàynay ai cũng đều biết là cái dự định phục hưng ấy đã được Đức khuyếnkhích giúp đỡ tài chính”

Để hiểu rõ hơn về thái độ thân Đức và chống Pháp của Khang Hữu

Vi, xin trích ra đây một đoạn trong tác phẩm của ông nói về Pháp:

“…Pari không được sạch sẽ như Berlin và New York

“Từ Are de Triomphe đến Viện bảo tàng Louvre chỉ là một nơi du hý

và ăn uống… Đàn ông và đàn bà ăn chơi phè phỡn suốt ngày đêm

“Nguồn lợi của thành phố Pari chỉ thu hoạch được nhờ những nơi du

hý và các nhà chứa… Số phụ nữ làm nghề mãi dâm, theo con số chính thức

có đến 15.000 người chưa kể những người khác chưa biết đến Đàn bà congái ăn mặc đẹp, họ là những bà hoàng của châu Âu

“Ngoài những bảo tàng viện và tháp Eiffel, ở Pari không có gì đángngắm cả… Người Pari rất xảo quyệt và dối trá Khoa học và nghệ thuậtPháp rất thấp kém so với khoa học và nghệ thuật Đức và Anh.

đã xảy ra… Và bao nhiêu xương máu đã đổ ra một cách vô ích Họ rất dễvui mà cũng rất dễ giận Đó là đặc tính của những người dã man NgườiPháp rất thích say sưa rượu chè Tôi đã thấy người Âu châu và người Mỹsay rượu như thế nào rồi Ban đêm họ nằm dài trên đường, làm ồn ào cảthành phố; về đến nhà, họ chửi bới đánh đập vợ con có khi đến chết… Thợthuyền kiếm được bao nhiêu tiền đều đem đi uống rượu hết, chính điều này

đã đưa đến sự xa xỉ và sát nhân…

“Canh nông của Pháp cũng thấp kém so với Anh Nước Pháp khôngthể so sánh được với Anh và Đức

“Chính vì lí do trên mà nước Pháp không thể tiến bộ được….”[2]

Sự du nhập ảnh hưởng của Đức vào Việt Nam qua sách vở TrungQuốc đã đóng một vai trò quan trọng trong các giới sĩ phu của ta lúc bấygiờ Vì muốn hiểu biết các nước Âu châu các nhà trí thức Việt Nam bây giờkhông có tài liệu nào ngoài những tác phẩm của Khang Hữu Vi; đó lànhững tài liệu độc nhất viết bằng chữ Hán mà họ có thể đọc được Và ảnhhưởng của những quyển sách trên có một tầm quan trọng, mà theo

A.Sarraut, là sự phát hiện những phong trào chống Pháp trên toàn quốc bấygiờ mà tiêu biểu là vụ một trái bom nổ tại khách sạn Hanoi Hotel do Quangphục Hội của Phan Bội Châu tổ chức làm chết mấy sĩ quan Pháp Và tờĐông Dương tạp chí của Nguyễn Văn Vĩnh trong số đầu (15.5.1913) đã tỏ

ra rất thương xót những người đã “hy sinh cho xứ An Nam này” và khôngtiếc lời nguyền rủa “những tên hủ Nho làm loạn dám chống lại nước đạiPháp.”

A.Sarraut viết tiếp:

Gần đây, một trong những cộng sự viên của tôi khi viếng thăm cáctỉnh miền Bắc xứ An Nam đã nhận thấy rằng những tác phẩm ngoại quốcphổ biến ở đây đều không đả động gì đến nước Pháp hoặc có nhiều phánđoán không được tốt đẹp về nước Pháp Các tác phẩm của Khang Hữu Vitiếp tục được phổ biến và lưu hành trong xứ bất chấp cả sự cấm đoán củachính phủ về việc nhập cảng tất cả các loại sách Trung Hoa…”

Trên đây là ảnh hưởng gián tiếp của Đức ở Đông Dương qua trunggian các sách vở Trung Hoa trong những năm trước chiến tranh 1914 –

1918 Tuy nhiên, trong những năm chiến tranh, ta thấy sự can thiệp củaĐức càng rõ rệt hơn Đó là sự can thiệp trực tiếp của Đức ở Việt Nam

b Sự can thiệp trực tiếp của Đức ở Việt Nam dưới hình thức các loại

ấn phẩm: Chính sách tuyên truyền của Đức ở Việt Nam, ngoài những sáchbáo Trung Hoa còn có một số ấn phẩm khác hoàn toàn có tính cách chốngPháp và thân Đức Những ấn phẩm này đã lan tràn từ Bắc chí Nam Mùa hènăm 1915, nhà cầm quyền Pháp lúc bấy giờ đã khám phá ra được, trongmột cửa hàng người Trung Hoa ở Chợ Lớn những bích chương của Đức Những bích chương này “đã được phát hành hàng triệu tờ nói vềnhững nhà sáng lập ra đế quốc Pháp năm 1814 – 1815…., và hoàn toànkhông đả động gì đến cái hay cái tốt của người Pháp và lịch sử oai hùngcủa nước này Đó là một cách tuyên truyền khéo léo và thâm độc, muốnchống lại nó chỉ có một cách là phản tuyên truyền.”[3]

Dưới hình thức giúp đỡ tài chính và quân sự: Ngoài hình thức tuyêntruyền bằng sách báo và những ấn phẩm khác người Đức còn can thiệp trựctiếp vào Đông Dương bằng viện trợ quân sự và tài chánh cho các nhà cáchmạng Việt Nam đương thời để chống lại Pháp.

Viên lãnh sự Pháp ở Quảng Đông đã điện cho viên Toàn quyền ĐôngPháp biết rằng có nhiều “nhóm phản loạn”, được các Lãnh sự Đức ở đâycung cấp khí giới, đóng binh tại các vùng biên giới Trung Việt, miền LạngSơn và Cao Bằng”[4]

Mặt khác, Đức đã hứa cung cấp tiền cho Phan Bội Châu để mua khígiới của một nhóm người Nhật và thỏa thuận bí mật tải các khí giới đạndược này đến biên giới Hoa Việt[5] Một người Trung Hoa tên là Wou SaoLun, mật vụ của Đức, đã nhiều lần làm trung gian cho những cuộc gặp gỡgiữa nước Đức và Phan Bội Châu ở công viên Lao Man Tcho (Khu SheiWou) Những cuộc gặp gỡ rất thường xuyên như vậy đã xảy ra[6] Ngoài raCường Để, qua sự trung gian của một người bạn Trung Hoa, đã gặp gỡnhiều lần viên Lãnh sự Đức ở Quảng Đông Người ta còn nói đến một cuộcxuất ngoại của Cường Để sang Berlin Nhưng tin này đã được sở mật vụPháp ở Hồng Kông cải chính

Các sự kiện trên cho thấy ảnh hưởng quan trọng của sự tuyên truyềnĐức ở Đông Dương và điều này đã làm mất ăn mất ngủ chính phủ ĐôngDương lúc bấy giờ, đặc biệt là A.Sarraut Tuy nhiên, trước những tấn công

ồ ạt của Đức (dưới mọi hình thức văn hóa, quân sự, tài chính….) chính phủĐông Dương hồi đó lại không chú trọng đến những sách vở và báo chí cầnthiết cho một cuộc phản tuyên truyền Báo chí xuất bản bằng tiếng Việt haychữ Hán đều rất ít và rất đơn sơ, do đó, không thể đóng một vai trò hữu ích

và đắc lực cho chính quyền Pháp trong việc phản công lại chính sách tuyêntruyền của Đức Ở Hà Nội, lúc bấy giờ chỉ có ba tờ Đại Nam đồng văn nhật

báo, Đăng cổ tùng báo, Đại Việt tạp chí Ở Sài Gòn chỉ có vài tờ viết bằngtiếng Việt, nhưng hoàn toàn có tính cách địa phương.

Chính trong hoàn cảnh này mà chính phủ Đông Pháp có sáng kiến cho

ra đời một số báo chí ngoài Bắc cũng như trong Nam hầu phản công mộtcách ráo riết và có hệ thống trước sự tuyên truyền của Đức và trước sựchống đối của các sĩ phu Việt Nam Ảnh hưởng mạnh nhất trong sự tuyêntruyền của Đức là bêu xấu người Pháp, nền văn minh Pháp trong các giới sĩphu Việt Nam (qua sự trung gian của các sách vở Trung Hoa như đã nói ởtrên) Do đó, chính phủ Đông Pháp lúc bấy giờ, hay đúng ra, A.Sarraut đã

có hai biện pháp để chặn đứng phong trào “bêu xấu” nước Pháp trong giới

sĩ phu Việt Nam: Tán tụng và cơ ngợi người Pháp; Tách rời họ ra khỏi ảnhhưởng Trung Hoa và “Pháp hóa” những thành phần ưu tú của xã hộiViệt Nam

Nói tóm lại, A.Sarraut muốn tạo ở nơi những nhà trí thức Việt Nammột thứ huyền thoại độc tôn về nền văn minh Pháp và gây nên một thứ mặccảm tự ti trong nhóm người này hầu phục vụ cho một chính sách thống trịlâu dài của Pháp ở Việt Nam Theo A.Sarraut, có nắm được bọn sĩ phu ViệtNam, có dẫn dụ được những thành phần ưu tú này của xã hội Việt Nam thìngười Pháp mới có thể cai trị lâu dài dân tộc Việt Nam qua sự trung giancủa những thành phần trí thức hợp tác

Đối với A.Sarraut, để đạt được mục đích trên, không có gì hay hơn làmột chính sách tuyên truyền bằng báo chí Chính vì vậy mà dưới thờiA.Sarraut có một số báo chí bằng tiếng Việt được ra đời Theo tờ Đại Việttạp chí (số 3 tháng 3.1918), A.Sarraut cho phát hành, ngoài hai tờ ĐôngDương và Nam Phong ở Bắc, sáu tờ trong Nam: Nam Trung nhật báo, An

Hà nhật báo, Đại Việt tạp chí, Nữ giới chung, Đèn nhà Nam, Quốc dândiễn đàn Trong những tờ báo trên, hầu hết những tờ xuất bản trong Namđều nhằm vào chính sách ngắn hạn của A.Sarraut: thông tin và tuyên truyềnchống Đức Còn hai tờ Đông Dương và Nam Phong ở Bắc thì nhằm vào

chính sách dài hạn: ca tụng người Pháp cốt để Pháp hóa các nhà trí thứcViệt Nam bấy giờ Trong hai tờ này thì chỉ có tờ Nam Phong là nổi bật hơn

cả vì nó đã được chính phủ trực tiếp điều khiển Còn tờ Đông Dương thìkhông được cái hân hạnh sống lâu để đóng vai trò tán dương đại Pháp như

tờ Nam Phong của Phạm Quỳnh vì chủ bút, ông Nguyễn Văn Vĩnh, tuy làmột nhà báo có tài nhưng lại là một chính khách vụng về cho nên tạp chícủa ông đành chết yểu

Với ý định muốn chinh phục giới sĩ phu Việt Nam, “chính phủ ĐôngPháp mới có sáng kiến thành lập một tạp chí bằng tiếng bản xứ cho người

An Nam để giáo dục và tuyên truyền, tức là mục tiêu mà chúng ta phảitheo”

A.Sarraut viết tiếp: “Việc thành lập tạp chí này, mà ban biên tập đãđược giao phó cho những nhà trí thức danh tiếng trong nước, đã được sửasoạn từ nhiều tháng trước, vì không những phải gom góp các vật liệu trước

mà còn phải đợi nhà in tìm mua máy móc và làm những thứ chữ cần thiệtcho việc in tiếng quốc ngữ”[7]

Một khi vật liệu và máy móc xong xuôi, “văn phòng chính trị và anninh được phép, do nghị định ngày 30.12.1916, xuất bản một tạp chí giáodục và tuyên truyền hầu phổ biến trong giới trí thức An Nam”[8]

Tạp chí Nam Phong ra đời[9], A.Sarraut giao cho Louis Marty trọngtrách điều khiển Tất cả những bài vở trước khi in đều phải qua sự kiểmduyệt và chấp nhận của L.Marty

Mục đích chính của tạp chí cũng đã được A.Sarraut nói rõ trong bảntường trình của ông gởi cho Tổng trưởng Thuộc địa Pháp ngày 15.9.1917: “Mục đích của tạp chí này là cung cấp cho giai cấp sĩ phu và trí thức

An Nam những bài chính xác ngõ hầu họ quan niệm được cái vai trò củanước Pháp trên thế giới về phương diện văn hóa, khoa học và kinh tế Tạpchí mới này, lấy tên là Nam Phong, sẽ đăng những bài phân tích chính xác

về những tác phẩm khoa học và văn chương hay nhất, tiểu sử những nhà

bác học danh tiếng nhất của chúng ta, những sự mô tả đẹp đẽ về nướcPháp, những bài phiên dịch những truyện ngắn hay tiểu thuyết… Ngay saukhi phát hành, tạp chí này đã hoàn toàn thành công trong giới độc giả tríthức mà nó muốn chinh phục và nhóm người này lần đầu tiên đã tìm thấyđược một cái gì tương đương với những sách vở mà họ đã gởi mua từ bênTàu trước đây…”.

Mặt khác, riêng việc L.Marty chọn cái tên Nam Phong cho tờ báo(chắc chắn có sự tham dự ý kiến của Phạm Quỳnh) cũng cho ta thấy rõdụng ý khi cho ra đời tạp chí này Theo L.Marty[10], sáng lập viên chínhthức của tờ báo này, thì cái tên Nam Phong được bắt nguồn từ một bài thơ

cổ danh tiếng Trung Hoa được làm ra dưới thời vua Thuấn (2255 trướcThiên chúa) Sau đây là bản dịch bằng tiếng Pháp của L.Marty:

Les tièdes effluves du Vent du midi

Dissipent les chagrins de mon peupl

La saison deu Vent du midi

Accoit la richesse de mon peuple!

Theo L.Marty, cái “ngọn gió Nam” này đã được xoay chuyển sắp xếptheo những ảnh hưởng tốt nhất Một trong những đề mục thích hợp nhấtcho tạp chí này nằm trong sự đối kháng của nền văn minh Hy lạp chống lạinền văn minh của các nước Đức, chính hai chữ Nam Phong là một ám chỉrất thích hợp cho mục đích của nó Đằng khác, như đã nói, tạp chí này đượcđưa ra để nâng cao trình độ tinh thần và trí thức của dân An Nam, từ đóngười ta có thể tìm thấy ngay trong cái tên của tạp chí ngụ ý của mục đíchthứ hai: vì chữ “Nam” là chữ tắt của An Nam, nó có cái nghĩa bóng là

“ngọn gió tái tạo xứ An Nam”[11]

Như vậy mục đích của tờ Nam Phong đã rõ Nó là một dụng cụ cho

bộ máy tuyên truyền của chính phủ Pháp; nó có mục đích là tôn trọng, cangợi người Pháp, chống lại sự bêu xấu của Đức qua các sách báo TrungHoa ở Việt Nam Chính vì vậy mà chúng ta không lấy gì làm ngạc nhiên

khi đọc trên bìa tờ Nam Phong những câu như: la France devant le monde;son rôle dans la guerre des Nations… Và bìa sau của tờ báo với hình

“rồng Nam phun lửa diệt Đức tặc” Và chúng ta có thể đọc trong NamPhong những bài viết về chiến tranh (1914-1918) với một giọng căm thùĐức rất hăng say của ký giả Tuyết Huy: “Vái Trời phù hộ mẹ nuôi ta, maumau giết hết lũ yêu ma, mà vun lại mầm dân tộc” (Nam Phong, số 2)

2 Nguyên nhân sâu xa: Pháp hóa giới trí thức Việt Nam

Ngoài việc chống Đức, Nam Phong còn nhắm một chính sách dàihạn Chính trong địa hạt này Nam Phong đã đóng một vai trò rất quantrọng, vai trò ca tụng và tán dương nền văn minh Pháp bị bêu xấu bởi sựtuyên truyền của Đức ở Việt Nam nhất là trong các giới trí thức mà từ xưanay chỉ biết có nền văn minh Trung Hoa mặc dù có sự hiện diện của ngườiPháp là những kẻ chinh phục mới ở ngay trước mắt họ Vì vậy, tạp chíNam Phong có cái sứ mạng là giới thiệu nền văn minh Pháp trước nhândân Việt Nam, nhất là với các sĩ phu Việt Nam bấy giờ; “Pháp hóa” nhữngthành phần ưu tú này của xã hội Việt Nam ngõ hầu dễ bề thống trị lâu dàitrên bán đảo Đông Dương Chính L.Marty cũng xác nhận mục đích này của

tờ Nam Phong: “Tạp chí, có cái tên Nam Phong, được xuất bản hai thứtiếng, chữ An Nam và chữ Tàu Nó nhắm mục đích phổ biến một cách sâu

xa trong giới trí thức An Nam và cái tầm hoạt động của nó còn lan rộngtrong giới kiều dân Trung Hoa ở Đông Dương và các tỉnh Trung Hoa gầnbiên giới Hoa Việt”[12]

Chính vì cái vai trò quan trọng của nó mà A.Sarraut mới giao phó choL.Marty đảm nhiệm, và tờ báo được lãnh phụ cấp của chính phủ mỗi tháng

là 400$, một số tiền rất lớn thời bấy giờ[13]

Đến khi viên chủ bút của nó là ông Phạm Quỳnh được bổ nhiệm ralàm quan ở Huế, tờ báo vắng chủ, không tiền phụ cấp nên đành đóng cửa.Đọc Nam Phong, số cuối cùng ra ngày 15.8.1934, ta thấy những dòng sauđây bằng tiếng Pháp: “Ông bạn Hán Thu (Nguyễn Tiến Lãng) đã cố gắng

làm trẻ lại cơ quan của chúng tôi, nhưng vì sự khó khăn về ngân sách,chính phủ không còn giúp đỡ chúng tôi nữa… Một tạp chí văn học sốngnhờ vào sự giúp đỡ của các Mạnh Thường Quân Đông Pháp không còn làMạnh Thường Quân của chúng tôi nữa Chúng tôi đành phải tự bay bằngđôi cánh riêng của chúng tôi vậy”.

Theo những sự kiện mà tôi đã trình bày ở trên, chúng ta biết tại sao,trong trường hợp nào tờ Nam Phong ra đời và thâm ý chính trị của ngườiPháp trong khi cho phát hành tờ tạp chí văn học này Như vậy, chúng ta cóthể nói rằng văn học của tạp chí Nam Phong là một thứ văn học nhằm phục

vụ cho mục đích chính trị của Pháp, vì nguyên do ra đời của nó là một dụng

ý chính trị, do đó mục tiêu cuối cùng của nó là một dụng ý chính trị Chúng

ta không thể nào phán xét văn học của tạp chí Nam Phong một cách riêng

rẽ, một thứ văn học thuần túy và coi như không có liên quan gì đến chínhtrị Một sự nhận xét như thế là sai lầm và chủ quan, và dĩ nhiên là chúng takhông khỏi rơi vào bẫy của chính sách tuyên truyền văn hóa của thực dânPháp

Kết luận bài này, để nói lên cái giá trị và địa vị của tờ Nam Phongtrong lịch sử và văn học nước nhà, tôi xin trích ra đây một đoạn nói vềNam Phong đăng trong báo Phụ nữ tân văn (số 273, Paaques 1935), màtheo tôi không có gì xác đáng hơn trong sự đánh giá đúng mức cái vai tròcủa tạp chí Nam Phong và của ông Phạm Quỳnh mà một vài trí thức ViệtNam vẫn còn chiêm ngưỡng: “Cái tinh thần của một người ăn vận quốcphục và cư xử như một giáo sĩ của đạo Nho truyền nhiễm khắp Nam Phongthật là tẻ ngắt, thật là nông nổi, thật là hèn Ông Phạm Quỳnh hay khen, màchỉ khen người có tiền của thế lực, đại khái như khen ông Bạch Thái Bưởi.Chính cái tinh thần thấp hèn ấy là yếu tố cho một thứ văn học mà ta có thểgọi là văn học Nam Phong Học trò ở các trường Tiểu học phải đọc nhữngbài văn trích ở Nam Phong thiệt là một sự bất hạnh Công chúng không baogiờ mến ông Phạm Quỳnh, nhưng Nam Phong có lý tài vững vàng để xuất

bản thường xuyên và được quan quyền ủng hộ thì thế nào nó cũng có ảnhhưởng trong hàng trí thức Ảnh hưởng ấy là một cái ảnh hưởng rất xâu xa,cái văn học hàng phục đã dẫn dụ một số người trí thức cúi đầu mà nhận hếtthảy những sự bất bình ở trong xã hội…Nam Phong đã ảnh hưởng sâu xađến một số người viết báo và văn sĩ, thứ nhất là những người sơ học chỉnhờ đọc quốc văn mà biết văn học, triết học Vì thiếu phổ biến học thức, vìkhông am hiểu Pháp văn, thành ra nhiều văn sĩ phải học trong Nam Phongcác môn học thức phổ thông, và nhân đó mà bị cảm nhiễm cái tinh thần nô

lệ của nó Cho đến nỗi nhiều nhà chủ trương rằng nên đánh đổ ý kiến chínhtrị của ông Phạm Quỳnh mà yêu cái tài văn chương của ông! Đó là một sựlầm lạc to tát: Tất cả ý kiến văn học, triết học, xã hội, chính trị của ôngPhạm Quỳnh làm thành một cái thống hệ, mà cái thống hệ đó chỉ là cái chủnghĩa khuất phục của một người muốn nhờ cây bút đưa đến chỗ giàusang….”

II QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA TỜ NAM PHONG TẠP CHÍ

1 Diện mạo thể loại

Qua 17 năm phát triển, mảng sáng tác đã ghi dấu ấn sắc nét trên Namphong tạp chí, đặc biệt khi đặt trong tương quan đời sống văn học trên báochí giai đoạn cùng thời(1917-1934) Thực tế cho thấy, mặc dù có thời gianhai năm tồn tại song song và giao thoa với phong trào Thơ mới (1932-1934) nhưng thơ ca trên Nam phong tạp chíchủ yếu thuộc dòng thơ cũ gắnvới thể Đường luật và không để lại dấu ấn nào đáng kể Do tính chất phứctạp, phức hợp, nguyên hợp của các loại hình và thể loại văn học mà nhà thưmục học Nguyễn Khắc Xuyên đã phân các bài viết trên Tạp chí thành 7chủng mục cơ bản: - văn học, văn hóa, văn minh; - văn gia, thi gia; - vănphẩm; - văn thể; - văn học thế giới; - văn học Pháp; - văn học TrungHoa[16, tr.378-402] Sự phân loại trên đây chỉ là một phương án và cònkhá cọc cạch Tuy nhiên, có thể cho rằng, thành tựu sáng tác trên Nam

phong tạp chí chủ yếu lại là văn xuôi với hai thể loại chính là du ký vàtruyện ngắn.

2 Du ký

Trong nền văn học trung đại Việt Nam đã có nhiều sáng tác thuộc thểtài du ký (như thơ ca đề vịnh phong cảnh Thăng Long, núi Bài Thơ, Yên

Tử, Hoa Lư, sông Hương núi Ngự, Gia Định, Hà Tiên ) Bước sang thế kỷ

XX, thể tài du ký có bước phát triển mạnh mẽ Khi thực hiện côngtrình Mục lục phân tích Tạp chí Nam phong, nhà thư mục Nguyễn KhắcXuyên xác định du ký (còn được ông gọi là du hành)là 1 trong 14 bộ môn.Ông nêu nhận xét: “Nhiều khi chúng ta tự cảm thấy, sống trong đất nướcvới giang sơn gấm vóc mà không được biết tới những cảnh gấm vóc giangsơn Thì đây, theo tờ Nam phong, chúng ta có thể một phần nào làm lạicuộc hành trình qua tất cả những phong cảnh hùng vĩ nhất, đẹp đẽ nhất củađất nước chúng ta từ Bắc chí Nam, từ Cao Bằng, Lạng Sơn đến đảo PhúQuốc, từ núi Tiên Du đến cảnh Hà Tiên và Ngũ Hành Sơn, từ Cổ Loa, HạLong đến Huế thơ mộng Với thời gian, hẳn những tài liệu này càng ngàycàng trở nên quý hoá đối với chúng ta Trong mục Du ký này, phải kểbài Hạn mạn du ký của Nguyễn Bá Trác, Lại tới Thần kinh của NguyễnTiến Lãng; Mười ngày ở Huế, Một tháng ở Nam kỳ, và nhất là Pháp duhành trình nhật ký của Phạm Quỳnh” [17, tr.10-22]

Thông qua các chuyến đi, các cuộc giao lưu mà mỗi người vừa tăngthêm nhận thức và niềm tự hào dân tộc, vừa chiêm nghiệm và chứngnghiệm được đầy đủ tình nghĩa đồng bào Trong một chuyến tới thăm HàNội, ông Nguyễn Tử Thức, chủ bút Nam trung nhựt báo ở Sài Gòn, đã phátbiểu trên Nam phong tạp chí: “Thiệt chúng tôi không ngờ giang sơn nướcNam ta cẩm tú như vầy Là bởi xưa nay chưa đi khắp nên chưa biết, chưabiết bờ cõi nước ta to rộng, nhân dân nước ta đông đảo là dường nào Tớinay mới biết, càng biết mà cái cảm tình đối với tổ quốc càng chan chứa biếtbao! Khi tới Tourane, khi tới Hải Phòng, quanh mình toàn những người

bổn quốc, cùng ăn bận như mình, cùng nói năng như mình, nhận ra mớibiết người với mình, mình với người, tuy ăn ở xa nhau mà cũng là ngườimột nòi một giống, chớ đâu” [3, tr.126].

Bài Cảnh vật Hà Tiên (do Đông Hồ và Nguyễn Văn Kiểm sao lục) đã

mở đầu bằng niềm tự hào: “Tỉnh Hà Tiên có nhiều cảnh đẹp, có bãi dàibiển rộng, hồ trong núi biếc, mỗi cảnh đều có vẻ đẹp thiên nhiên của tạohoá Cảnh bãi biển thì kiêm cả màu trời sắc nước, bãi cát mênh mông, giónam mát mẻ Cảnh núi như Thạch Động có các kỳ quan quái thạch, núiBình San, núi Tô thì có cỏ đẹp hoa thơm ” Niềm tự hào trước vẻ đẹp quêhương xứ sở của tác giả cũng đồng điệu với tấm lòng người chủ báo quamấy dòng đề tựa đầy ý nghĩa: “Muốn cho con trẻ yêu mến nước nhà thìphải cho con trẻ thông thuộc nước nhà, hiểu biết cả lịch sử, địa lý, lễ giáo,phong tục; nhỏ từ cách sinh hoạt trong dân gian; lớn đến các kỷ cương vềđạo lý, ngõ hầu mới có lòng thiết tha đến nơi quê hương tổ quốc của mình.Lại trước khi biết đến cái tổ quốc lớn là toàn thể quốc gia, phải biết cái tổquốc nhỏ là nơi địa phương mình sinh trưởng đã” [6, tr.145]

Vượt qua những áp đặt tuyên truyền tư tưởng chính trị “Pháp - Việt đềhuề” và hạn chế lịch sử nhất định, Nam phong tạp chíđã tiếp nối được tinhthần yêu nước và niềm tự hào dân tộc từ cội nguồn văn học truyền thống.Trong một chừng mực nhất định, nhiều trí thức cựu học và tân học đã biếtlợi dụng diễn đàn công khai để khơi gợi và giáo dục tình cảm yêu nước,nhắc nhớ lại truyền thống đấu tranh anh dũng ngàn năm (thông qua việctưởng niệm các danh nhân đất nước như An Dương Vương, Lý Thái Tổ,Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Quang Trung ; và thông qua việc

ca ngợi các di tích lịch sử như Cổ Loa, đền Lý Bát Đế, hồ Hoàn Kiếm, Hoa

Lư, lăng điện xứ Huế, danh thắng Bà Nà, Ngũ Hành Sơn, Sài Gòn, Tây Đô,Phú Quốc, Thạch Động, Hà Tiên)

Xét trên phương diện hình thức, thể tài du ký thu nạp nhiều phongcách thể loại, Nam phong tạp chíchịu sự chỉ đạo và quản lý trực tiếp của

chính quyền đương thời nên buộc phải phát ngôn tiếng nói quan phương.Tuy vậy, các bài du ký này vẫn thể hiện được niềm tự hào dân tộc và cảmxúc chân thành trước vẻ đẹp non sông đất nước Hơn nữa, nhiều bài du ký(như Cùng các phái viên Nam Kỳ, Một tháng ở Nam Kỳ, Mười ngày ởHuế, Pháp du hành trình nhật ký; Tổng thuật về việc phái bộ Bắc Kỳ điquan sát đường xe lửa Vinh - Đông Hà ) lại thực sự có giá trị sử liệu đểxem xét nhiều sự kiện, hiện tượng văn hoá - xã hội và định vị hoạt động tổchức hành chính của giai tầng công chức thượng lưu dưới thời thực dânphong kiến Có bài du ký viễn du ghi lại những chuyến du hành vượt biêngiới, đòi hỏi cả nguồn kinh phí, yêu cầu công việc và ý chí của người hamhoạt động Các bài du ký này đã mở ra những chân trời nhận thức mới, đưalại niềm phấn khích Đó là những bài du ký dài hơi, phong phú, hấp dẫnnhư Hạn mạn du ký (kể lại cuộc đi chơi phiếm qua Bangkok - Hương Cảng

Nhật Bản Thượng Hải Nam Kinh Quảng Tây Quế Lâm Bắc Kinh

-Tứ Xuyên - Quảng Đông và trở về nước); Pháp du hành trình nhật ký (kể

về chuyến đi trong sáu tháng, từ khi dời bến Sài Gòn ngày 15-3-1922, quanhững ngày lênh đênh trên biển và ở lại thăm thú nước Pháp văn minh hoa

lệ, cho tới ngày 11-9 về tới cảng Hải Phòng) Có bài du ký thiên về khảocứu danh nhân lịch sử, truyền thuyết và sự tích liên quan tới một địa điểm,địa danh cụ thể Loại du ký này thường là kết quả sau một chuyến picnicgiới hạn trong thời gian ngắn Ví dụ, đó là Ba Bể du ký (Nhạc Anh HoàngVăn Trung), Du Ngọc Tân ký, Du Tử Trầm Sơn ký, Bài ký chơi Cổ Loa,Cuộc đi chơi năm tầng núi, Cuộc đi chơi Sài Sơn (Tùng Vân Nguyễn ĐônPhục), Bà Nà du ký (Huỳnh Bảo Hoà), Thăm lăng Sĩ Vương, Nam du đếnNgũ Hành Sơn (Nguyễn Trọng Thuật) Có bài du ký hướng tới khảo sát,giới thiệu cả một vùng văn hoá sinh thái rộng lớn Loại du ký này đòi hỏingười viết có thời gian du ngoạn theo “tua” dài hơi và đòi hỏi vốn kiến vănsâu rộng, có sự chuẩn bị tư liệu công phu và ghi chép thực địa kỹ lưỡng.Các bài du ký tiêu biểu kiểu này có: Mười ngày ở Huế, Một tháng ở Nam

Kỳ, Chơi Lạng Sơn, Cao Bằng (Phạm Quỳnh), Bài ký phong thổ tỉnhTuyên Quang (Nguyễn Văn Bân), Hành trình mạn ngược, từ Cao Bằngxuống Phú Thọ (Thái Phong Vũ Khắc Tiệp), Các nơi cổ tích đất NghệTĩnh, Các lăng điện xứ Huế (Nguyễn Đức Tính), Cảnh vật Hà Tiên (Đông

Hồ và Nguyễn Văn Kiểm) Có bài du ký mà yếu tố “vị nghệ thuật” chiếmphần quan trọng, ở đó người viết chấm phá một vài nét phong cảnh thiênnhiên, cuộc sống đời thường bình dị hay thoáng qua niềm vui văn hoá lễhội, đình đám Đó là các bài: Trảy chùa Hương (Thượng Chi), Cuộc điquan phong làng Thượng Cát (Tùng Vân Nguyễn Đôn Phục), Một buổi đixem đền Lý Bát Đế (Phạm Văn Thư), Cuộc thưởng ca ở làng Hữu ThanhOai (Nguyễn Mạnh Hồng), Cuộc chơi trăng sông Nhuệ (Mai Khê), Thămông Phạm Quỳnh (Nguyễn Văn Kiêm), Lại tới Thần kinh (Nguyễn TiếnLãng), Tết chơi biển (Trúc Phong) [12] Việc phân chia các kiểu loại, du kýnhư trên chỉ có ý nghĩa tương đối Song các tác phẩm du ký vẫn thể hiệnchất “vị nghệ thuật”, chân, thiện, mỹ [9, tr.21-38]

Sự phát triển của chữ Quốc ngữ, báo chí và kinh tế-xã hội đã cho phépthể tài du ký có điều kiện hưng khởi Các tác giả viết du ký vừa thoả mãnhứng thú nội tâm, trình bày những cảm xúc, cảm nhận riêng tư, vừa giớithiệu những điều trải nghiệm tai nghe mắt thấy liên quan tới mỗi thắngcảnh và di tích lịch sử Đó cũng là nhu cầu tự nhiên kết nối giữa chủ thểsáng tác và phía tiếp nhận Bạn đọc cũng được hướng dẫn đi tham quan, dulịch, hành hương về xứ đẹp và cội nguồn dân tộc, góp phần nâng cao nhậnthức và niềm tự hào cho người đọc trước lịch sử ngàn năm và thắng cảnhnon sông đất nước

3 Truyện ngắn

Theo thống kê của Nguyễn Đức Thuận, Nam phong tạp chí đã in tổngcộng 73 truyện ngắn (bên cạnh cách duy danh thể loại “đoản thiên tiểuthuyết”) [15, tr.257] Sau này nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Hào đã in Toàntập truyện ngắn Nam phong với tổng cộng 64 truyện [5] Trong Lời mở