KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ***** KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Đề tài nghiên cứu: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC TIẾP CẬN GIÁO DỤC CỦA NHÓM TRẺ EM VIỆT KIỀU CAMPUCHIA HỒI HƯƠNG TẠI TỈNH
Tổng quan tình hình nghiên cứu
Để phục vụ cho đề tài nghiên cứu này, cũng như phát hiện ra được những điểm mạnh và điểm yếu trong các nghiên cứu trước đây, tôi quyết định chọn một số tài liệu có liên quan đến đề tài nghiên cứu thuộc vùng chủ đề mà tiêu biểu là: A child alone and without papers ( CPPP – Center For Public Policy Priorities 2008), Children migration: The detention and repatriation of unaccompanied central american children from Mexico ( Catholic Relief Services – 2010), Silent Harm: A report assessing the situation of repatriated children’s psycho-social health (UNICEF – Unite For Children 2012), Những nhân tố ảnh hưởng đến di cư tại các tỉnh thành ở Việt Nam (Nguyễn Quốc Tuấn – 2009), Tác động của các yếu tố cá nhân và gia đình đến tình trạng đi học của trẻ em và thanh niên ở nông thôn (Nguyễn Đức Vinh –
2009), Các yếu tố gia đình ảnh hưởng đến tuổi thôi học của thanh thiếu niên Việt Nam (Trần Qúy Long – 2013), Những nguyên nhân cơ bản và điều kiện chủ yếu thúc đẩy di cư quốc tế (Nghiêm Tuấn Hùng – 2012)
Báo cáo “A Child Alone and Without Papers” của tổ chức CPPP (Center for Public Policy Priorities) [17] được dịch ra tiếng Việt với ý nghĩa là tập báo cáo “Một đứa trẻ lang thang và không có giấy tờ tùy thân” của tổ chức Trung tâm ưu tiên chính sách công Tập báo cáo này nghiên cứu về vấn đề hồi hương của nhóm trẻ em thông qua việc phân tích về các chính sách hiện có tại nước Mĩ, Mexico và Honduran đối với việc xem xét và tiến hành xử lý các trường hợp trẻ em di cư bất hợp pháp cũng như các chính sách được đề ra để các em được hồi hương trở về đất nước nơi các em được sinh ra Tập báo cáo này sử dụng nghiên cứu định tính với công cụ phỏng vấn sâu là chủ yếu, trong đó báo cáo nêu rõ thực hiện 82 cuộc phỏng vấn với 82 đối tượng thuộc 3 khu vực đất nước trên và phỏng vấn thêm 33 đứa trẻ không có thấy tờ tùy thân và không có cha mẹ hay người giám hộ tại 2 nước là Honduran và Mexico
Báo cáo “Children Migration: The dentention and repatriation of unaccompanied central american children from mexico” [16] do tổ chức Catholic Relief Services thực hiện, được dịch ra tiếng Việt với ý nghĩa là tập báo cáo “Sự di cư của trẻ em: Sự giam giữ và vấn đề hồi hương của những đứa trẻ tại miền Trung nước Mỹ không có người giám hộ từ Mexico” do tổ chức Cứu trợ công giáo thực hiện Tập báo cáo này nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến việc di cư của đối tượng là nhóm trẻ em và nhóm trẻ vị thành niên không có người giám hộ, đồng thời cũng chỉ ra cấp độ dễ bị tổn thương cao trong tiến trình di cư của nhóm đối tượng này Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng với bộ công cụ là bảng hỏi anket kết hợp với nghiên cứu lịch sử của đối tượng (trong tập báo cáo có chỉ ra tiểu sử của một vài đối tượng) nhằm làm rõ thêm vấn đề nhạy cảm này
Báo cáo “Silent Harm: A report assessing the situation of repatriated children’s psycho-social health” [18] do tổ chức UNICEF tiến hành thực hiện, được dịch ra tiếng Việt với ý nghĩa là tập báo cáo “Sự tổn thương thầm lặng: Một bảng báo cáo đánh giá về tình trạng sức khỏe tâm lý xã hội của nhóm trẻ hồi hương” Tập báo cáo này chỉ ra những đứa trẻ sinh ra tại đất nước Úc và Đức khi quay trở về đất nước quê hương của mình do không có đủ điều kiện pháp lý để tiếp tục ở lại đất nước nơi
10 chúng được sinh ra, thì khi quay trở về đất nước quê cha đất tổ thì chúng lại bị đối xử rất tồi tệ với các chính sách dành cho đối tượng là trẻ em hồi hương và buộc lòng những đứa trẻ này phải tìm cách quay trở ngược lại nơi chúng đã được sinh ra và không một chút luyến tiếc về vùng đất được coi là nơi thiêng liêng quê cha đất tổ nơi đã sản sinh ra các đấng sinh thành của chúng Nghiên cứu này sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp với phương pháp nghiên cứu định lượng với bộ công cụ sử dụng bao gồm bảng hỏi nhân khẩu học – xã hội và phỏng vấn sâu đối tượng có liên quan
Chuyên đề “Tiếp cận giáo dục của trẻ em Việt Nam và các yếu tố ảnh hưởng” của tác giả Trần Qúy Long đăng trên tạp chí của Viện hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam vào ngày 28/08/2014 [11] viết về thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến việc tiếp giáo dục của trẻ em Việt Nam, bài viết được tổng hợp từ nhiều nguồn tài liệu của các các tác giả và các tổ chức khác nhau Chuyên đề cho thấy được rằng khả năng được tiếp cận với giáo dục của trẻ em vẫn mang tính nhiều mặt và phụ thuộc một cách có ý nghĩa với những yếu tố nhân khẩu học - xã hội của trẻ em và gia đình, ngoài ra những nhóm đối tượng là trẻ em di cư thường có tỷ lệ học thấp hơn trẻ em không di cư, đây có thể là hệ quả của việc từ bỏ học đường để đi làm việc, kiếm sống hoặc do rào cản về mặt pháp lý khi trẻ em không có những giấy tờ để đăng ký nhập học tại nơi đến Ngoài ra, chuyên đề cũng đề cập đến các yếu tố tác động đến việc tiếp cận giáo dục của trẻ em Việt Nam như: điều kiện kinh tế, giới tính, trình độ học vấn của bố, nơi cư trú Nghiên cứu của tập chuyên đề này sử dụng phương pháp nghiên cứu tư liệu sẵn có, nhưng trong các tư liệu sẵn có này thì đều có các phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp với định lượng ( trích dẫn các biểu đồ và các hộp PVS)
Luận văn thạc sỹ “Những nhân tố ảnh hưởng đến di cư tại các tỉnh thành Việt
Nam” của Nguyễn Quốc Tuấn [5], Đại học Kinh tế TPHCM, nghiên cứu về thực trạng và các yếu tố tác động đến di cư xuyên suốt các tỉnh thành tại Việt Nam Kết quả cho ta thấy được rằng ở các tỉnh phía Bắc (Thanh Hóa, Bắc Cạn) có số lượng người di cư đến và đi không đáng kể Nhưng ngược lại tại TPHCM, Bình Dương, Hà Nội lại có số lượng người di cư đến cực kì đông đúc (đặc biệt là di cư nữ) Sỡ dĩ có điều này là do yếu tố thu nhập ảnh hưởng đến việc di cư, nơi đâu đem lại nguồn thu
11 nhập cao thì nơi đó sẽ tập trung số lượng người di cư đến càng cao, thêm vào đó là yếu tố chất lượng cơ sở hạ tầng y tế cũng đóng góp không nhỏ vào quá trình di cư này, nơi nào có cơ sở hạ tầng y tế tốt sẽ thu hút được nhiều người di cư chọn làm điểm đến cho mình Ngoài ra, luận văn còn cho thấy các khu vực thuộc vùng Đông Nam Bộ có số người di cư nhiều hơn các khu vực vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long, nhưng ở khu vực Tây Bắc và Tây Nguyên thì số lượng người di cư lại cao hơn khu vực ĐBSCL, lí giải điều này cho thấy nguyên nhân xuất phát từ các dự án kinh tế lớn như xây đập thủy điện đã thu hút nhiều lao động đến đây làm việc và di cư cũng xuất phát chủ yếu từ di cư nội tỉnh (từ nông thôn lên thành thị) thay vì di cư sang các tỉnh thành khác Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp với phương pháp nghiên cứu tư liệu sẵn có (thu thập dữ liệu data thô có sẵn từ các cơ quan như: Tổng cục thống kê, quỹ dân số Liên Hiệp Quốc sau đó mới tiến hành xử lý số liệu)
Bài viết “Tái hòa nhập cho người di cư trái phép sang Anh hồi hương về Việt
Nam: tiếp cận từ góc độ công tác xã hội” của Nguyễn Minh Hoàng, Trần Văn Kham,
Lưu Thị Lịch [3] Bài viết là một phần trong đề tài nghiên cứu về Người Việt Nam di cư trái phép sang Anh hồi hương và nhu cầu về dịch vụ hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng Bài viết đề cập đến việc tìm ra các nguyên nhân dẫn đến việc hồi hương của nhóm người Việt Nam di cư trái phép sang Anh, đồng thời chỉ ra các khó khăn mà họ gặp phải trong quá trình tái hòa nhập Kết quả nghiên cứu cho thấy được những người di cư trái phép sang Anh phải bỏ ra một số tiền lớn cho những đường dây tổ chức đưa người trái phép ra nước ngoài để bóc lột sức lao động, phục vụ tính dục, thậm chí là nạn nhân của buôn bán người, thông thường họ sẽ phải bỏ ra từ 200 triệu đến 800 triệu, và theo kết quả khảo sát thì có đến hơn 3/4 số người đã phải vay nợ trên 70% tổng số tiền để đi Anh Đồng thời nghiên cứu cũng chỉ ra những hỗ trợ mà người hồi hương nhận được sau khi hồi hương bao gồm: thăm hỏi 2.1% ; hỗ trợ về mặt pháp lý 2.1% ; cho vay vốn 0.6% ; tư vấn hôn nhân gia đình 0.6% ; đào tạo nghề 0.3% và giới thiệu việc làm 0% Qua các con số trên ta cũng tự nhận thấy được những người hồi hương chưa nhận được sự hỗ trợ cần thiết từ phía cộng đồng và chính phủ Nghiên cứu này sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp với phương pháp nghiên cứu định lượng
Từ những tổng quan tài liệu trên cho ta thấy được rằng phương pháp nghiên cứu định tính và cả phương pháp nghiên cứu định lượng đều được sử dụng trong các đề tài luận văn, báo cáo, chuyên đề khoa học… về việc nghiên cứu đến các vấn đề mà người di cư và hồi hương hiện nay gặp phải Dữ liệu định tính sẽ cho chúng ta cái nhìn khái quát về các câu hỏi được đặt ra trong quá trình nghiên cứu, còn dữ liệu định tính có thể đi sâu vào vấn đề, tìm ra nguyên nhân và giải pháp sát thực hơn với thực tế về vấn đề được coi là khó khăn trong việc tiếp cận đối tượng này
Các cuộc nghiên cứu trước đây, đối với các tài liệu nước ngoài đã mô tả được thực trạng và các nguyên nhân dẫn đến việc hồi hương hay di cư của trẻ em, mà thường là những trẻ em không có người giám hộ hay giấy tờ tùy thân Còn đối với nghiên cứu trong nước, các tài liệu tìm kiếm được chỉ mô tả về tình trạng di cư hay hồi hương và nguyên nhân của vấn đề (hầu như là những người trưởng thành), mà chưa có một nguồn tài liệu trong nước nào tập trung vào đối tượng trẻ em, như các nguồn tài liệu nước ngoài đã được sử dụng để tổng quan, các tổ chức và chính phủ nước ngoài hết sức đặc biệt quan tâm đến nhóm đối tượng trẻ em vì đây là nhóm người dễ bị tổn thương và rất cần sự giúp đỡ từ nhiều phía, nên họ đã tiến hành thực hiện nhiều cuộc nghiên cứu trên nhóm đối tượng này Điểm mới trong đề tài nghiên cứu này là mô tả được thực trạng tình hình sinh sống của nhóm đối tượng là trẻ em việt kiều Campuchia hồi hương, đồng thời nêu bật được các yếu tố ảnh hưởng đến vấn đề tiếp cận giáo dục của các em và chưa có một tài liệu nghiên cứu nào trong nước trước đây đã từng thực hiện, sau đó đưa ra được giải pháp khả thi nhất cho từng yếu tố tác động để từ đó đề ra các khuyến nghị sát thực đối với các cơ quan ban ngành có liên quan nhằm giải quyết tình trạng trên một cách có hiệu quả và khoa học nhất Nghiên cứu này cũng phù hợp với tình hình thời sự hiện tại của quốc gia về việc giải quyết các vấn đề nảy sinh xung quanh nhóm người hồi hương về Việt Nam từ đất nước Campuchia, mà quan trọng nhất là tình hình đi học của con em nhóm người này
2.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới
2.2.1.1 Thực trạng vấn đề trẻ em di cư và hồi hương trên thế giới
Quê hương chính là nơi chôn nhau cắt rốn, là cội nguồn của sự sống Quê hương được miêu tả trong bài thơ phổ nhạc của nhạc sĩ Đỗ Trung Quân với những từ ngữ đầy cảm xúc:
Quê hương mỗi người chỉ một Như là chỉ một Mẹ thôi Quê hương nếu ai không nhớ
Sẽ không lớn nỗi thành người Khi một người rời bỏ quê hương nơi mình sinh ra để đi đến một nơi khác thì trong lòng của họ chắc chắn sẽ rất day dứt và cảm thấy đầy luyến tiếc, nhưng cũng vì hoàn cảnh, cũng vì kế sinh nhai hay một lí do bất đắc dĩ nào đó mà họ đành phải chịu nỗi đau chia cắt quê hương Nhưng với nỗi niềm nhớ quê hương da diết, nơi quê cha đất tổ của mình, nơi niềm tự hào dân tộc dân tràn mãnh liệt, thì việc tìm về với quê hương là điều tất yếu sẽ xảy ra Ở bất kì đâu trên thế giới này, dù là người Châu Âu hay người Châu Á, người ở miền đất lành chim đậu Việt Nam hay đất nước tự do tại Mỹ thì mỗi người đều mang trong lòng của mình một niềm tự hào, tự tôn về đất nước quê hương của mình và dù có đi đến đâu chăng nữa thì họ vẫn sẽ mãi tìm về nơi chôn nhau cắt rốn của mình, cho dù đó là người thưởng thành hay trẻ em
Theo báo cáo của Uỷ ban toàn cầu về vấn đề Di cư quốc tế, số người di cư quốc tế đã tăng lên trong vòng 3 thập kỉ vừa qua, từ 75 đến 214 triệu người Thêm vào đó, tổ chức Liên hiệp quốc cũng ước tính rằng trên toàn thế giới khoản 740 triệu người di cư nội địa, 44 triệu người buộc phải di dời và có khoản 50 triệu người sinh sống và làm việc ở nước ngoài với tình trạng bất ổn Vào năm 2008, chỉ tính riêng Châu Âu thôi cũng là nhà của khoản 2 đến 3,8 triệu người di cư trong tình trạng bất ổn định Vào năm 2009, di cư thuần đến Châu âu khoảng 857,000 người, thêm vào đó các quốc gia thành viên Châu Âu cũng ghi nhận rằng có gần 258,000
Mục tiêu nghiên cứu
Nghiên cứu thực trạng khả năng tiếp cận giáo dục của nhóm trẻ em Việt kiều Campuchia hồi hương trong độ tuổi đi học hiện đang sinh sống tại khu vực xã Vĩnh Bình, huyện Vĩnh Hưng, tỉnh Long An Từ đó tìm ra các yếu tố tác động và đưa ra được các giải pháp nhằm cải thiện thực trạng và nâng cao khả năng tiếp cận giáo dục của nhóm đối tượng trên
_ Nghiên cứu thực trạng khả năng tiếp cận giáo dục của nhóm trẻ em Việt kiều Campuchia hồi hương trong độ tuổi đi học hiện đang sinh sống tại khu vực xã Vĩnh Bình, huyện Vĩnh Hưng, tỉnh Long An
_ Tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận giáo dục của nhóm trẻ em Việt kiều Campuchia hồi hương trong độ tuổi đi học hiện đang sinh sống tại khu vực xã Vĩnh Bình, huyện Vĩnh Hưng, tỉnh Long An
_ Đề ra các giải pháp nhằm cải thiện và nâng cao khả năng tiếp cận giáo dục của nhóm trẻ em Việt kiều Campuchia hồi hương trong độ tuổi đi học hiện đang sinh sống tại khu vực xã Vĩnh Bình, huyện Vĩnh Hưng, tỉnh Long An
4 Đối tƣợng, khách thể, phạm vi nghiên cứu
Khả năng tiếp cận giáo dục của nhóm trẻ em Việt kiều Campuchia hồi hương trong độ tuổi đi học
Nhóm trẻ em Việt kiều Campuchia hồi hương trong độ tuổi đi học và hiện sinh sống tại xã Vĩnh Bình, huyện Vĩnh Hưng, tỉnh Long An
Không gian nghiên cứu: nghiên cứu này được thực hiện tại xã Vĩnh Bình, huyện Vĩnh Hưng, tỉnh Long An
Thời gian nghiên cứu: nghiên cứu trong khoản thời gian hiện nay
5 Phương pháp nghiên cứu, xử lý thông tin, phương pháp chọn mẫu và quy mô mẫu
5.1 Phương pháp nghiên cứu và xử lý thông tin
Phương pháp thu thập cứ liệu sẵn có
Thu thập, phân tích nguồn tư liệu sẵn có: trong giai đoạn bắt đầu nghiên cứu, chúng tôi thu thập các tài liệu gồm các công trình nghiên cứu trước, các báo cáo tổng hợp về vấn đề giáo dục của trẻ em, về đời sống vật chất và tinh thần Các tiều liệu này được tổng hợp và đúc kết thành từng nhóm để phục vụ cho đề tài
Hướng xử lý: sau khi thu thập, các tài liệu sẽ được sử dụng để tham khảo, đối chiếu và các dữ liệu của các công trình nghiên cứu trước đó sẽ giúp rút ngắn thời gian cũng như cung cấp một phần thông tin cho cuộc nghiên cứu này
Phương pháp thu thập thông tin định tính
27 Để hiểu rõ hơn về hoàn cảnh sống cũng như tâm tư, nguyện vọng của các em và đánh giá về chất lượng giáo dục tại đây chúng tôi tiến hành phương pháp thu thập thông tin định tính thông qua công cụ phỏng vấn sâu với 52 cuộc phỏng vấn sâu (đối tượng bao gồm trẻ em 26 cuộc, cán bộ hành chính 6 cuộc, người dân hồi hương 15 cuộc, người dân bản địa 5 cuộc)
Hướng xử lý: sau khi thu thập thông tin, chúng tôi sẽ tiến hành gỡ băng phỏng vấn sâu theo từng đối tượng, phân loại và nhóm những thông tin thu thập được dùng để trích dẫn trong một số trường hợp cần thiết cho sự minh chứng trong báo cáo
Phương pháp thu thập thông tin định lượng
Thông qua phương pháp này chúng tôi có thể hiểu rõ hơn về từng hoạt động cũng như cách tiếp cận của trẻ em đối với giáo dục nơi đây Chúng tôi tiến hành nghiên cứu bằng phương pháp thu thập thông tin bằng bằng bảng hỏi (PVS cấu trúc)
Hướng xử lý: sau khi thu thập thông tin, chúng tôi sẽ tiến hành làm sạch bảng hỏi và sử dụng phần mềm tin học chuyên ngành SPSS để xử lý dữ liệu
Phương pháp quan sát tham dự
Phương pháp này tạo điều kiện cho chúng tôi trực tiếp tham gia vào quá trình sinh hoạt, hiểu được đời sống của trẻ em Việt kiều Campuchia hồi hương nơi đây
Từ đó chúng tôi hiểu rõ hơn về khả năng tiếp cận giáo dục của trẻ em nơi đây cũng như có thể hiểu sâu sắc hơn về điều kiện học tập và đi lại của các em
Hướng xử lý: sau khi quan sát và ghi chép đầy đủ những thông tin cần thiết, chúng tôi sẽ tiến hành phân loại thông tin và viết một bài tổng quan mô tả về tình hình vấn đề được nghiên cứu
Phương pháp thảo luận nhóm Đối với phương pháp này giúp cho chúng tôi đi sâu vào mục tiêu của đề tài là tìm hiểu kĩ hơn về cách tiếp cận giáo dục cũng như cách giáo dục nơi đây Tiêu
28 chí thảo luận nhóm được đưa ra là 6 nhóm (nhóm trẻ em, nhóm cán bộ, nhóm nam trẻ tuổi, nhóm nam cao tuổi, nhóm nữ trẻ tuổi và nhóm nữ cao tuổi)