GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC QUA VIỆC TÁI HIỆN VĂN HỌC DÂN GIAN VIỆT NAM Đề tài được thực hiện và áp dụng trong nhiều năm giảng dạy Ngữ văn tại trường và có khả năng áp dụng tốt cho các trường Trung học Phổ thông trên nhiều địa phương do: Dễ áp dụng, hiệu quả cao, chỉ cần sự hợp tác giữa giáo viên – học sinh và giữa học sinh – học sinh. Việc học sinh tự mình tiếp cận với các tác phẩm văn học dân gian vừa giúp bài học có chất lượng, vừa mới lạ, hấp dẫn vừa chân thực, gần gũi để truyền tải ngọn lửa văn hóa truyền thống của dân tộc, góp phần gìn giữ, bảo tồn những nét văn hóa có nguy cơ mai một. Không tốn chi phí để chế tạo, thực hiện mà ngược lại còn tiết kiệm được thời gian, công sức nếu phải soạn giảng và chuẩn bị bằng công nghệ thông tin. Ở phạm vi nhỏ lớp học, đề tài cho hiệu quả tốt. Nếu vận dụng và phát triển với quy mô lớn hơn, có thể phát triển thành một chuyên đề, một sân chơi văn học, các chuyên mục tìm hiểu về văn hóa dân tộc, qua đó các em sẽ biết được nguồn gốc, ý nghĩa, lí do tồn tại, phạm vi sử dụng…của các phong tục, sản phẩm văn hóa. Hiểu được chỗ hay và biết cách thưởng thức, thanh niên sẽ bớt thờ ơ với các loại hình sân khấu truyền thống của Việt Nam mà thế giới đang hết lời ca ngợi như chèo, tuồng, múa rối nước, cải lương… Biết được lí do tồn tại và phạm vi sử dụng của một nhiện tượng văn hóa nước ngoài, thanh niên sẽ không học đòi chạy theo đến mức mù quáng. Hiểu được về văn hóa sẽ hạn chế được hàng loạt sai sót đáng tiếc xảy ra khá thường xuyên trong cuộc sống.
Trang 1GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC
QUA VIỆC TÁI HIỆN VĂN HỌC DÂN GIAN VIỆT NAM
BÁO CÁO TÓM TẮT ĐỀ TÀI 1.Tính mới và sáng tạo
- Đề tài này do bản thân nghiên cứu, tìm tòi học hỏi và đúc kết kinh nghiệm qua nhiều năm học tập và giảng dạy thực tế tại cơ sở.
- Nội dung nghiên cứu được xây dựng xuất phát từ những yêu cầu thực tế của công tác giáo dục hình thành nhân cách, kĩ năng sống thông qua bài học tại đơn vị trường Trung học Phổ thông Trương Định
- Bản thân nghiên cứu nội dung đề tài theo một hệ thống chặt chẽ sát thực tế, trên cơ sở theo dõi, điều tra nguyên nhân, phân tích, đúc kết kinh nghiệm qua nhiều năm thực hiện từ đó khắc phục được những tồn tại, những việc chưa làm được để làm tốt công tác giáo dục học sinh.
2.Khả năng áp dụng
Đề tài được thực hiện và áp dụng trong nhiều năm giảng dạy Ngữ văn tại trường và có khả năng áp dụng tốt cho các trường Trung học Phổ thông trên nhiều địa phương do:
-Dễ áp dụng, hiệu quả cao, chỉ cần sự hợp tác giữa giáo viên – học sinh và giữa học sinh – học sinh.
- Việc học sinh tự mình tiếp cận với các tác phẩm văn học dân gian vừa giúp bài học có chất lượng, vừa mới lạ, hấp dẫn vừa chân thực, gần gũi để truyền tải
"ngọn lửa" văn hóa truyền thống của dân tộc, góp phần gìn giữ, bảo tồn những nét văn hóa có nguy cơ mai một.
-Không tốn chi phí để chế tạo, thực hiện mà ngược lại còn tiết kiệm được thời gian, công sức nếu phải soạn giảng và chuẩn bị bằng công nghệ thông tin.
-Ở phạm vi nhỏ lớp học, đề tài cho hiệu quả tốt Nếu vận dụng và phát triển với quy mô lớn hơn, có thể phát triển thành một chuyên đề, một sân chơi văn học, các chuyên mục tìm hiểu về văn hóa dân tộc, qua đó các em sẽ biết được nguồn gốc, ý nghĩa, lí do tồn tại, phạm vi sử dụng…của các phong tục, sản phẩm văn hóa Hiểu
Trang 2được chỗ hay và biết cách thưởng thức, thanh niên sẽ bớt thờ ơ với các loại hình sân khấu truyền thống của Việt Nam mà thế giới đang hết lời ca ngợi như chèo, tuồng, múa rối nước, cải lương… Biết được lí do tồn tại và phạm vi sử dụng của một nhiện tượng văn hóa nước ngoài, thanh niên sẽ không học đòi chạy theo đến mức mù quáng Hiểu được về văn hóa sẽ hạn chế được hàng loạt sai sót đáng tiếc xảy ra khá thường xuyên trong cuộc sống.
3 Hiệu quả về kinh tế và xã hội
3.1.Hiệu quả kinh tế
-Với những giải pháp và cách làm trên, với sự cố gắng của bản thân và
các em học sinh tạo nên sự tích cực và phong trào sôi nổi trong học tập Các em được phát huy thế mạnh và năng khiếu của bản thân, từ đó cũng mang về cho trường nhiều thành tích đáng kể, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục toàn diện của nhà trường mà không tốn kinh phí thực hiện
-Việc học tập phát huy sự tích cực giúp tiết kiệm được thời gian, chi phí phải sử dụng công nghệ thông tin mà giáo viên phải chuẩn bị để tái hiện cho học sinh hiểu.
3 2 Về hiệu quả xã hội:
-Học sinh khi ý thức được giá trị truyền thống, cái hay, cái đẹp của bản sắc văn hóa sẽ trưởng thành hơn trong cách nói, cách nghĩ, cách thể hiện.
-Có thái độ sống tích cực, lễ phép, tình cảm, biết trân trọng những giá trị sống đích thực, không chỉ mải mê với mạng xã hội.
- Giáo viên khi lên lớp là người gợi mở, học sinh là trung tâm và tích cực hoạt động để chinh phục kiến thức, tạo cảm hứng cho cả người dạy và người học.
-Khi hiểu rõ giá trị của văn hóa truyền thống, học sinh sẽ tiếp tục giữ gìn
và phát huy để bản sắc văn hóa Việt Nam được bảo lưu và phát triển.
MỤC LỤC
Trang 3GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC
QUA VIỆC TÁI HIỆN VĂN HỌC DÂN GIAN
Tên Đề tài: GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC
QUA VIỆC TÁI HIỆN VĂN HỌC DÂN GIAN VIỆT NAM
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trang 4Bản sắc văn hóa Việt Nam đã hình thành từ rất lâu đời và được ghi dấu rất đậm nét trong văn học dân gian Hiện nay, trong thời đại xã hội ngày càng tiến bộ, học sinh được tiếp cận sớm và rất say mê các thiết bị công nghệ thông tin, nên những giá trị truyền thống dần bị quên lãng Đối với các em, đó chỉ là những lý thuyết sách vở khô cứng Đây là một thực trạng rất đáng báo động vì bản sắc văn hóa là thiêng liêng, quý giá, được hình thành trong lịch sử lâu dài, được đúc kết từ kinh nghiệm sống, được lưu truyền qua nhiều thế hệ, gắn bó máu thịt với con người và tạo nên đặc thù của một dân tộc Tuy sự tồn tại của bản sắc văn hóa là tự nhiên không thể ép buộc nhưng đòi hỏi phải biết giữ gìn, bảo lưu và phát triển Trong quá trình giảng dạy, tôi luôn trăn trở và suy nghĩ làm thế nào giúp học sinh giữ gìn và phát huy những nét truyền thống đó
Vì vậy, tôi đã nghiên cứu đề tài “Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc
qua việc tái hiện văn học dân gian Việt Nam” để góp phần giải quyết thực
trạng trên
II NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận:
Bộ môn Ngữ văn đóng vai trò rất quan trọng trong việc cung cấp kiến thức căn bản về văn học; hình thành các kĩ năng tạo lập văn bản, sử dụng ngôn ngữ giao tiếp đạt hiệu quả cũng như góp phần to lớn trong việc hình thành nhân cách cho học sinh
Cần lưu ý rằng, khi nền kinh tế thị trường phát triển và mở rộng ra khỏi biên giới thì bên cạnh sự xâm nhập của hàng hóa từ nước ngoài do chính sách “mở cửa” còn có sự “thẩm thấu” văn hóa rõ nét Đại đa số bộ phận giới trẻ tiếp cận sớm với các thiết bị công nghệ cao và dần hình thành một lối sống toàn cầu hóa Điều này thể hiệ rõ nét ở việc ăn uống, sở thích âm nhạc hoặc việc chạy theo các mốt quần áo, thiết bị, máy móc, mạng xã hội,….mà bỏ quên di vốn văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc
2.2 Cơ sở thực tiễn
Phần lớn học sinh có hoàn cảnh đặc biệt, khó khăn, nhiều học sinh cá biệt do gia đình đỗ vỡ hoặc cha mẹ đi làm ăn xa không có thời gian gần gũi, giáo
Trang 5dục Hoặc các em là học sinh vùng nông thôn, có tính tự ti, nhút nhát, thiếu tự tin, ngại nói, ngại tiếp xúc….Các em thường chỉ giao tiếp bằng công nghệ thông tin, điện thoại di động nên những kênh mà hàng ngày tiếp xúc rất khó kiểm soát
và định hướng đúng
Cũng có nhiều em thích tìm hiểu về văn hóa nhưng lại không nhận được sự hưởng ứng từ bạn bè sẽ cảm thấy bị cô lập, lúng túng
Phân phối chương trình dành đến 10 tuần để tập trung vào phần văn học dân gian nhưng học sinh chỉ tiếp thu một chiều thông qua lời giảng vì không hiểu được sự sinh động, hấp dẫn và giá trị thực thụ của hoạt động dân gian xa xưa Lâu dần, các em trở nên thụ động và không thiết tha với những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc
2.3 Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của đề tài này là đưa ra những phương pháp nhằm thực tế hóa việc tái hiện lại đời sống văn học dân gian để học sinh đến gần hơn với những hoạt động văn hóa truyền thống của dân tộc Từ đó, học sinh sẽ hiểu được những giá trị quý báu đồng thời giáo dục kĩ năng sống để các em thêm yêu quý và tự hào về bản sắc của dân tộc
III PHƯƠNG PHÁP
Để giúp học sinh Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc qua việc tái hiện văn học dân gian, chúng tôi vận dụng các phương pháp:
-Phương pháp nhập vai: Ở phần Đọc hiểu văn bản, học sinh sẽ được
phân vai trong các câu chuyện cổ tích, truyền thuyết, sử thi, truyện cười,…để tạo
sự sinh động, hấp dẫn khi tiếp cận với tác phẩm Đối với các em trực tiếp đảm nhận vai sẽ có sự thích thú và suy nghĩ về tính cách nhân vật mình thể hiện Đối với các học sinh còn lại, khi cảm nhận thông qua việc diễn kịch của các bạn sẽ cảm thấy hấp dẫn, tiếp thu nhân vật và bài học dễ dàng hơn
-Phương pháp tái hiện hoạt động dân gian: phương pháp này đòi
hỏi cần sự chuẩn bị và làm việc nhóm Các học sinh sẽ được chia nhóm và chuẩn
bị trước Có thể tái hiện lại hoạt động hò đối đáp, hò giao duyên hoặc những bài
Trang 6hát ru con để học sinh thấy được những cái hay, sự tinh tế và hấp dẫn của từng thể loại, từ đó sẽ thấy được bản sắc văn hóa Việt Nam rất đẹp đẽ và gần gũi
Nét văn hóa gần gũi và giản dị của người Việt
Ví dụ: Khi tìm hiểu Sử thi Đăm San, học sinh sẽ tìm thấy: văn hoá
ăn; văn hoá ở; trang phục; văn hoá âm nhạc: các nhạc cụ cồng chiên, các bài hát; phong tục tập quán: tục nhuộm răng, tục trong hôn lễ,… Hơn nữa, phần lớn đoạn
trích “Chiến thắng Mtao Mxay” được học tái hiện lại khung cảnh nhân vật Đăm
San ăn mừng sau chiến thắng đã bộc lộ được nét văn hóa độc đáo trong các dịp
lễ hội của các đồng bào dân tộc thiểu số cũng như nét tính cách mộc mạc, giản dị,luôn khao khát cuộc sống bình yên, no ấm, an cư lạc nghiệp
Trang 7Nét văn hóa cồng chiên đặc sắc của đồng bào dân tộc
Các câu truyện cổ tích được học như Tấm Cám chủ yếu khai thác các nội dung về quan hệ ứng xử, giá trị nhân đạo, phong cách ứng xử văn hoá, quan niệm về thiện - ác, ở hiền gặp lành, gieo nhân nào – gặt quả ấy, những bài học về đạo lý làm người
Truyện cổ tích Tấm Cám
Trang 8Người dân Việt Nam vốn có truyền thống quí trọng con người,đặc biệt là những người có nét tính cách hiền từ, gần gũi chứ không trọng sắc, tham tài Điều này thể hiện rất rõ trong truyền thuyết về An Dương Vương, Mị Châu
và Trọng Thủy Trong truyền thuyết, tác giả dân gian đã thể hiện tinh thần nhân đạo, trân trọng con người khi cho An Dương Vương – một vị vua hiền đức trở thành bất tử và lí giải nỗi oan khuất của Mị Châu bằng hình ảnh ngọc trai
Truyền thuyết về An Dương Vương, Mị Châu và Trọng Thủy
Bên cạnh đó, các câu tục ngữ, các bài ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa chủ yếu khai thác hình ảnh, hình tượng về nông thôn Việt Nam, cảnh sinh hoạt, lao động sản xuất hay sinh hoạt gia đình, phong tục nếp sống của cộng đồng người việt, tình cảm yêu quê hương đất nước Các bài ca dao hài hước, truyện cười, ngoài việc giải trí còn đem đến những bài học nhân sinh tốt đẹp qua việc phê phán những thói hư, tật xấu của người đời
Những phương pháp nói trên rất thiết thực, đồng thời cũng giúp hình thành cho học sinh những kĩ năng sống tích cực:
Trang 9- Kỹ năng giao tiếp: học sinh qua qua trình nhập vai, làm việc nhóm
sẽ phải trao đổi và làm việc và thống nhất cùng nhau, từ đó sẽ có được kỹ năng giao tiếp
- Kỹ năng học tập hiệu quả: học sinh tự làm việc và cảm nhận, những
bài học rút ra được như là một kinh nghiệm sẽ giúp các em nhớ lâu và cảm nhận sâu hơn
- Kỹ năng làm chủ bản thân, tự tin trước tập thể: việc đưa ra ý kiến
khi làm việc nhóm, hay phải nhập vai, thể hiện một câu hò,….sẽ giúp học sinh làm chủ bản thân và tự tin hơn trong giao tiếp trước lớp, trước thầy cô, giúp học sinh rèn luyện bản lĩnh khi giao tiếp về sau
IV KHẢ NĂNG ÁP DỤNG
Đề tài được thực hiện và áp dụng trong nhiều năm giảng dạy Ngữ văn tại trường và có khả năng áp dụng tốt cho các trường Trung học Phổ thông trên nhiều địa phương do:
-Dễ áp dụng, hiệu quả cao, chỉ cần sự hợp tác giữa giáo viên – học sinh và giữa học sinh – học sinh
- Việc học sinh tự mình tiếp cận với các tác phẩm văn học dân gian vừa giúp bài học có chất lượng, vừa mới lạ, hấp dẫn vừa chân thực, gần gũi để truyền tải "ngọn lửa" văn hóa truyền thống của dân tộc, góp phần gìn giữ, bảo tồn những nét văn hóa có nguy cơ mai một
-Không tốn chi phí để chế tạo, thực hiện mà ngược lại còn tiết kiệm được thời gian, công sức nếu phải soạn giảng và chuẩn bị bằng công nghệ thông tin
-Ở phạm vi nhỏ lớp học, đề tài cho hiệu quả tốt Nếu vận dụng và phát triển với quy mô lớn hơn, có thể phát triển thành một chuyên đề, một sân chơi văn học, các chuyên mục tìm hiểu về văn hóa dân tộc, qua đó các em sẽ biết được nguồn gốc, ý nghĩa, lí do tồn tại, phạm vi sử dụng…của các phong tục, sản phẩm văn hóa Hiểu được chỗ hay và biết cách thưởng thức, thanh niên sẽ bớt thờ ơ với các loại hình sân khấu truyền thống của Việt Nam mà thế giới đang hết lời ca ngợi như chèo, tuồng, múa rối nước, cải lương… Biết được lí do tồn tại và
Trang 10phạm vi sử dụng của một nhiện tượng văn hóa nước ngoài, thanh niên sẽ không học đòi chạy theo đến mức mù quáng Hiểu được về văn hóa sẽ hạn chế được hàng loạt sai sót đáng tiếc xảy ra khá thường xuyên trong cuộc sống
V KẾT LUẬN
Như vậy, cần phải hiểu: Bản là cái gốc, cái căn bản, cái lõi, cái hạt
nhân của một sự vật Sắc là thể hiện ra ngoài Nói bản sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam tức là nói những giá trị gốc, căn bản, cốt lõi, những giá trị hạt nhân của dân tộc Việt Nam Nói những hạt nhân giá trị hạt nhân tức là không phải nói tất cả mọi giá trị, mà chỉ là nói những giá trị tiêu biểu nhất, bản chất nhất, chúng mang tính dân tộc sâu sắc đến nỗi chúng biểu hiện trong mọi lĩnh vực của nền Việt Nam, trong các lĩnh vực văn học nghệ thuật, sân khấu, hội họa, điêu khắc, kiến trúc, trong sinh hoạt, giao tiếp, ứng xử hằng ngày của người Việt Nam
Những giá trị hạt nhân đó không phải tự nhiên mà có, mà được tạo thành dần dần và được khẳng định trong quá trình lịch sử xây dựng, củng cố và phát triển của nhà nước dân tộc Việt Nam Những giá trị đó không phải là không thay đổi trong quá trình lịch sử Có những giá trị cũ, lỗi thời bị xóa bỏ, và có những giá trị mới, tiến bộ được bổ sung vào Có những giá trị tiếp tục phát huy tác dụng, dưới những hình thức mới Dân tộc Việt Nam, với tư cách là chủ thể sáng tạo, thường xuyên kiểm nghiệm những giá tri hạt nhân đó, quyết định những thay đổi và bổ sung cần thiết, tái tạo những giá trị đó từ thế hệ này sang thế hệ khác
Chính vì vậy, việc giữ gìn và phát huy bản săc văn hóa dân tộc là việc làm rất cần thiết Để cho những giá trị truyền thống không bị lãng quên và trường tồn với thời gian đòi hỏi người làm nghề phải thật tâm huyết và sáng tạo
Với những giải pháp và cách làm trên, với sự cố gắng của bản thân và các em học sinh tạo nên sự tích cực và phong trào sôi nổi trong học tập Các em được phát huy thế mạnh và năng khiếu của bản thân, từ đó cũng mang về cho trường nhiều thành tích đáng kể, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục toàn diện của nhà trường