MỘT số vấn đề về tôn GIÁO TRONG tác PHẨM

Lý luËn vÒ nhµ n­íc trong t¸c phÈm “Nguån gèc cña gia ®×nh, cña chÕ ®é t­ h÷u vµ cña nhµ n­íc” cña ¨ngghen 2 15 Mét sè vÊn ®Ò vÒ t«n gi¸o trong t¸c phÈm “chñ nghÜa x héi vµ t«n gi¸o” cña lªnin ý nghÜa.

1 Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm

Tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo” là một bài báo,

đ-ợc Lênin viết và đăng trên tờ “Đời sống mới” số 28 ngày 3 tháng Chạp năm 1905 Đây là thời kỳ mà thời cơ của cuộc cách mạng Nga lần thứ nhất (1905- 1907) đã đến rất gần, công tác chuẩn

bị của Đảng dân chủ xã hội Nga cho cuộc cách mạng đó đang diễn ra hết sức bận rộn

Mặt khác, tình hình nội bộ Đảng dân chủ xã hội Nga lúc này đã có biểu hiện bị phân liệt Một số ngời trong phái Mensêvích cho rằng tôn giáo cũng chính là công việc của nhà nớc đơng thời Họ chủ trơng để nhà nớc can thiệp sâu vào vấn đề tôn giáo, ngấm ngầm ủng hộ việc nhà nớc kết cấu với tôn giáo, lợi dụng tôn giáo để lừa bịp, mê hoặc quần chúng nhân dân lao động cho dễ bề áp bức bóc lột Trớc tình hình

đó, Lênin đã quyết định viết và cho ra đời tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo” với mục đích:

1.Tiếp tục bảo vệ và phát triển quan điểm của Mác và

Ăngghen về những vấn đề cơ bản của tôn giáo cho phù hợp với

điều kiện lịch sử lúc đó

2 Chỉ rõ âm mu thủ đoạn của giai cấp t sản đã lợi dụng tôn giáo để lừa bịp quần chúng nhân dân lao động

3.Tập hợp quần chúng nhân dân để chuẩn bị lực lợng cho cuộc cách mạng Nga đang đến gần

Với khuôn khổ của một bài báo, nhng Lênin đã phân tích làm rõ đợc những t tởng cơ bản về vấn đề tôn giáo đang

đặt ra trong đời sống xã hội Những t tởng cơ bản đó có ý nghĩa lý luận và thực tiễn vô cùng quan trọng đối với cách mạng nớc Nga lúc bấy giờ, cũng nh công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở các nớc trong giai đoạn hiện nay

Tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo”, đợc in trong

V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, (từ

trang 169 đến trang 175).

2 Những nội dung cơ bản trong tác phẩm

Tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo”, đã đề cập đến nguồn gốc, chức năng và thái độ của giai cấp vô sản đối với tôn giáo

1 Quan điểm của Lênin về nguồn gốc của tôn giáo.

Có thể nói rằng, tôn giáo là vấn đề đã đợc các nhà t tởng

tr-ớc đó đề cập đến nhiều Chính PhơBách nhà triết học cổ

điển Đức, khi bàn về tôn giáo, ông đã có một câu nói rất ngắn gọn và đầy tính triết lý sâu sắc về nguồn gốc của tôn giáo, đó là: “Con ngời sáng tạo ra tôn giáo, chứ tôn giáo không sáng tạo ra con ngời” Sau này, trong lời nói đầu của tác phẩm: “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen” Mác đã trích lại nguyên văn câu nói đó của PhơBách và Ông đã chỉ ra một cách

cụ thể: “Tôn giáo là sự tự ý thức và sự tự cảm giác của con ngời cha tìm đợc bản thân mình hoặc đã lại để mất bản thân mình một lần nữa”1

Kế thừa t tởng của PhơBách và của Mác, trong tác phẩm này Lênin đã nhấn mạnh và làm rõ nguồn gốc xã hội của tôn giáo Theo Lênin, trong “xã hội hiện đại hoàn toàn xây dựng trên sự bóc lột của một thiểu số không đáng kể dân c, thuộc các giai cấp địa chủ và t bản, đối với quảng đại quần chúng giai cấp công nhân”2, thì “sự áp bức công nhân về mặt kinh tế nhất định gây nên và đẻ ra mọi hình thức áp bức chính trị đối với quần chúng, làm cho địa vị xã hội của quần chúng thấp kém đi, làm cho đời sống tinh thần và đạo đức của quần chúng mê muội và tối tăm”3 Chính “sự bất lực của giai cấp bị bóc lột trong cuộc

đấu tranh chống bọn bóc lột tất nhiên đẻ ra lòng tin vào một cuộc đời tốt đẹp hơn ở thế giới bên kia, cũng giống y nh sự bất lực của ngời dã man trong cuộc đấu tranh chống thiên nhiên đẻ ra lòng tin vào thần thánh, ma quỷ, vào những phép màu, v.v ”4

Nh vậy, theo phân tích của Lênin thì tôn giáo vẫn có nguồn gốc

ra đời từ chính trong đời sống xã hội Trong xã hội t tởngồn tại dựa trên chế độ chiếm hữu t nhân về t liệu sản xuất- xã hội có

áp bức bóc lột của bọn chủ nô, bọn t bản thì chính sự áp bức bất công đã làm cho đầu óc của quần chúng nhân dân lao động

bị tối tăm mê muội Và chính sự bất lực của quần chúng nhân dân lao động trong cuộc đấu tranh chống giai cấp áp bức bóc

1 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, H.1995, Tập 1, tr 569.

2 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 169.

3 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 169.

4 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 169- tr 170.

lột đã đẻ ra niềm tin vào cuộc sống tốt đẹp ở thế giới bên kia sau khi họ chết đi Đó chính là cơ sở, là nền tảng, là miếng đất màu mỡ để cho tôn giáo ra đời, tồn tại và phát triển Đúng nh kết luận của Mác: “Nhà nớc ấy, xã hội ấy sản sinh ra tôn giáo”5 Mọi tôn giáo đều xuất phát từ sự ngu dốt của con ngời

2 Quan điểm của Lênin về chức năng của tôn giáo.

Trong tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo”, Lênin đã tập trung làm rõ một chức năng đặc thù, chủ yếu và có sức hấp dẫn, lôi cuốn nhất của mọi tôn giáo, đó là chức năng đền bù h

ảo Ngời viết: “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”6 Đây là

sự tiếp tục quan điểm của Mác và Ăngghen, nh vậy Lênin đã khẳng định lại t tởng của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác-Lênin về chức năng đền bù h ảo của tôn giáo Tôn giáo sẽ đền bù tất cả những mất mát của tín đồ bằng sức mạnh siêu nhiên Tôn giáo nh là liều thuốc an thần ru ngủ con ngời, làm dịu bớt nỗi nhọc nhằn đau đớn của con ngời

Mặt khác, Lênin còn phân tích làm rõ sự nguy hại của tôn giáo thông qua chức năng đền bù h ảo Sự nguy hại đó đợc thể hiện ở chỗ: đối với tín đồ là quần chúng nhân dân lao động (những ngời bị áp bức bóc lột), tôn giáo đã ru ngủ, mê hoặc họ, làm cho họ cam chịu thân phận tôi tớ trong cuộc sống trần gian, kéo họ ra khỏi cuộc đấu tranh chống áp bức bóc lột và tớc

đi thứ vũ khí mạnh nhất của quần chúng nhân dân lao động trong cuộc đấu tranh chống các thế lực phản động- đó là ý

5 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, H.1995, Tập 1, tr 569.

6 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 170.

chí vùng lên đấu tranh; còn đối với tín đồ là kẻ áp bức bóc lột, thì tôn giáo đã dạy cho họ cách biện hộ cho cuộc đời bóc lột Lênin viết: “Đối với những ai suốt đời vẫn lao động và sống trong cảnh thiếu thốn, tôn giáo dạy họ phải sống theo tinh thần cam chịu và nhẫn nhục trong cuộc sống dới trần gian, bằng cách làm cho họ hy vọng sẽ đợc đền đáp khi lên thiên đờng Còn đối với những kẻ sống bằng lao động của ngời khác, tôn giáo dạy họ hãy làm điều thiện ở thế gian, biện hộ một cách rất

rẻ tiền cho toàn bộ cuộc đời bóc lột của chúng, và bán rẻ cho chúng những tấm thẻ để lên thiên đờng của những ngời hạnh phúc”7

Với cách phân tích luận giải nh trên, Lênin đã chỉ ra cho chúng ta thấy đợc sự độc hại ghê gớm của tôn giáo đối với đời sống xã hội Đây chính là cơ sở khoa học để đấu tranh phê phán các quan điểm, t tởng sai trái của các lực lợng phản động cho rằng: tôn giáo là vô hại; đồng thời là cơ sở khoa học để giáo dục, thức tỉnh quần chúng nhân dân lao động đứng dậy

đấu tranh “vứt bỏ khỏi những xiềng xích các bông hoa giả trang điểm cho chúng, không phải để loài ngời cứ tiếp tục mang những xiềng xích ấy dới cái hình thức chẳng vui thích

và thú vị gì, mà để loài ngời vứt bỏ chúng đi và giơ tay hái lấy bông hoa thật”8

3 Quan điểm, thái độ của Đảng dân chủ xã hội Nga

đối với tôn giáo.

7 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 170.

8 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, H.1995, Tập 1, tr 570.

Trong tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo”, Lênin đã phân tích luận giải, làm sáng tỏ các vấn đề về nguồn gốc, chức năng của tôn giáo trên cơ sở đó có thái độ đúng đắn với vấn đề tôn giáo trong xây dựng đất nớc

Xuất phát từ những tác động tiêu cực của tôn giáo trong

đời sống xã hội, đặc biệt là sự xuất hiện các quan điểm khác nhau trong Đảng dân chủ xã hội Nga về vấn đề tôn giáo, Lênin cho rằng việc xác định thái độ đúng đắn đối với vấn đề tôn giáo của Đảng hiện nay là một vấn đề hết sức quan trọng Do vậy, trong tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo”, Lênin đã tập trung phân tích làm rõ thái độ của những ngời xã hội chủ nghĩa đối với tôn giáo, để khỏi gây nên mọi sự hiểu lầm Cụ thể Lênin đã tập trung làm rõ một số nội dung cơ bản sau

đây:

Một là, phải có thái độ tôn trọng tự do tín ngỡng

Theo Lênin, mọi ngời đều có quyền theo tôn giáo mà mình thích, hoặc không theo một tôn giáo nào, không đợc phân biệt

đối xử giữa những ngời theo tôn giáo với những ngời không theo tôn giáo, giữa những ngời theo các tôn giáo khác nhau Ông viết:

“Bất kỳ ai cũng đợc hoàn toàn tự do theo tôn giáo mình thích, hợac không thừa nhận một tôn giáo nào, nghĩa là đợc làm ngời vô thần, nh bất cứ ngời xã hội chủ nghĩa nào cũng thờng là ngời vô thần Mọi sự phân biệt quyền lợi giữa những công dân có tín ng-ỡng tôn giáo khác nhau đều hoàn toàn không thể dung thứ đợc”9

9 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 171.

Quan điểm trên của Lênin đã nói lên tính nhân văn, nhân

đạo sâu sắc của những ngời xã hội chủ nghĩa, do đó có tác dụng to lớn đối với việc lôi kéo, tập hợp quần chúng nhân dân lao

động để chuẩn bị lực lợng cho cuộc cách mạng Nga lúc bấy giờ Hai là, phải có thái độ phản đối việc nhà nớc bóc lột đã can thiệp quá sâu vào vấn đề tôn giáo, cấu kết với giáo hội và giáo hội tham gia vào chính trị

Trong tác phẩm, Lênin viết: “Nhà nớc không đợc dính đến tôn giáo, các đoàn thể tôn giáo không đợc dính đến chính quyền nhà nớc”10 Cụ thể hơn nữa là: “Nhà nớc không đợc chi bất cứ một khoản phụ cấp nào cho quốc giáo, cũng nh cho các đoàn thể giáo hội và các đoàn thể tôn giáo, những đoàn thể này phải là những hội của những công dân cùng theo một tôn giáo, những hội hoàn toàn tự do và độc lập với chính quyền”11

Trong tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo”, Lênin đã khẳng định rõ quan điểm của những ngời xã hội chủ nghĩa

về cái điều đòi hỏi nhà nớc và giáo hội lúc đó phải thực hiện

và cách mạng Nga cũng sẽ thực hiện Ông viết: “Giáo hội và nhà nớc hoàn toàn tách khỏi nhau,- đó là điều mà giai cấp vô sản xã hội chủ nghĩa đòi nhà nớc và giáo hội hiện đại phải thực hiện Cách mạng Nga phải thực hiện yêu sách đó, coi đó là một

bộ phạn cấu thành cần thiết của quyền tự do chính trị”12 Nếu làm đợc nh vậy thì tôn giáo đã là một việc t nhân theo đúng

10 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 171.

11 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 171.

12 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 171.

ý nghĩa câu nói của những ngời xã hội chủ nghĩa: “Tôn giáo phải đợc tuyên bố là một việc t nhân, đó là câu nói mà ngời

ta thờng dùng để chỉ thái độ của những ngời xã hội chủ nghĩa

đối với tôn giáo”13

Ba là, Đảng dân chủ xã hội phải đấu tranh chống lại mọi sự

mê hoặc của tôn giáo đối với con ngời, không đợc coi tôn giáo là công việc t nhân

Trong tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo”, Lênin đã khẳng định rõ đối với những ngời cộng sản chân chính thì không đợc coi tôn giáo là công việc t nhân Ngời viết: “Chúng

ta đòi hỏi rằng, đối với nhà nớc mà nói, tôn giáo phải là một việc t nhân, nhng đối với đảng của chính chúng ta, thì bất luận thế nào, chúng ta không thể coi tôn giáo là một việc t nhân đợc”14 chính là việc đoàn kết họ lại vì cuộc đấu tranh nhằm giành lấy một cuộc đời tốt đẹp ở trên trần thế hiện thực Bởi vì theo Lênin, xuất phát từ mục tiêu cao cả của chúng

ta là đấu tranh giải phóng con ngời thoát khỏi áp bức bóc lột, nhng tôn giáo đã khiến cho con ngời dốt nát, mê muội Do đó, tôn giáo không thể là công việc t nhân, mà là công việc của toàn đảng, của toàn thể giai cấp công nhân Lênin đã luận giải vấn đề này một cách hết sức thuyết phục đó là: “Đảng ta là một tổ chức gồm những chiến sỹ tiên phong và giác ngộ đấu tranh giải phóng giai cấp công nhân Một tổ chức nh thế không thể và không đợc thờ ơ trớc tình trạng thiếu giác ngộ,

13 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 170.

14 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 170- tr 171.

dốt nát hợac mê muội mà biểu hiện là những tín ngỡng tôn giáo Chúng ta đòi phải hoàn toàn tách giáo hội khỏi nhà nớc, phải phá tan đám mây mù tôn giáo, bằng vũ khí thuần tuý t tởng và chỉ thuần tuý t tởng thôi, bằng báo chí của chúng ta, bằng lời nói của chúng ta Song chúng ta đã thành lập đợc tổ chức của chúng ta, tức đảng công nhân dân chủ xã hội Nga, cũng chính

là để tiến hành cuộc đấu tranh đó chống lại mọi sự mê hoặc công nhân bằng tôn giáo Đối với chúng ta, đấu tranh t tởng không phải là một việc t nhân, mà là một việc của toàn đảng, của toàn thể giai cấp vô sản”15

Nh vậy, với cách phân tích và luận giải hết sức khoa học, Lênin đã làm rõ ý nghĩa của câu nói: “Tôn giáo phải đợc tuyên

bố là một việc t nhân” để khỏi gây ra mọi sự hiểu lầm trong

Đảng Đó chính là cơ sở để những ngời dân chủ xã hội thống nhất về nhận thức và hành động; là cơ sở để phân biệt và loại trừ bọn cơ hội phản động ra khỏi đội ngũ của Đảng dân chủ xã hội Nga lúc đó

Thứ t, về con đờng đấu tranh khắc phục tôn giáo

Trong tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo”, Lênin đã hoàn toàn nhất trí với quan điểm của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác- Lênin , và khẳng định rõ: không đợc tuyên chiến với tôn giáo, tuyên chiến với tôn giáo là điều dại dột, mà phải bằng con đờng tuyên truyền chủ nghĩa vô thần, truyền bá thế giới quan khoa học cho họ Lênin viết: “Chúng ta nhất định

15 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 172- tr 173.

phải tuân theo lời Ăngghen khuyên những ngời xã hội chủ nghĩa Đức là: dịch và truyền bá rộng rãi những trớc tác của các nhà khai sáng và các nhà văn vô thần Pháp hồi thế kỷ XVIII”16 Mặt khác, Lênin còn chỉ ra cách làm cụ thể về công tác tuyên truyền của Đảng là: “Công tác tuyên truyền của chúng ta tất nhiên cũng phải bao gồm công tác tuyên truyền chủ nghĩa vô thần; công tác xuất bản những sách báo khoa học thích hợp với công tác tuyên truyền đó, mà cho đến nay chính quyền nhà nớc nông nô- chuyên chế vẫn cấm đoán và truy tố nghiêm khắc, thì nay phải trở thành một trong những ngành hoạt động của đảng ta”17

Nh vậy, theo Lênin, tuyên truyền chủ nghĩa vô thần, thế giới quan khoa học là cách làm chủ yếu của cuộc đấu tranh khắc phục tôn giáo, nhng theo Lênin đó không phải là cách làm duy nhất Lênin chỉ ra rằng nếu giáo hội và chính quyền nhà nớc không chấp nhận yêu sách giáo hội tách khỏi nhà nớc, giáo hội vẫn tiếp tục nhận tiền đút lót của nhà nớc, thì chúng ta phải thẳng tay tuyên chiến với họ Ông viết: “Các ngời vẫn chạy theo quyền cao chức trọng và bổng lộc; các ngời không tin ở sức mạnh tinh thần của vũ khí của các ngời; các ngời vẫn tiếp tục nhận tiền đút lót của chính quyền nhà nớc,- thì khi đó, công nhân giác ngộ của toàn nớc Nga sẽ thẳng tay tuyên chiến với các ngời”18

16 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 173.

17 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 173.

18 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, M 1979, Tập 12, tr 172.

Tóm lại, với khuôn khổ một bài báo, nhng Lênin đã bảo vệ thành công những t tởng cơ bản của Mác và Ăngghen về vấn

đề tôn giáo; Ông đã tiếp tục phát triển t tởng đó cho phù hợp với hoàn cảnh mới Một trong những nội dung nổi bật trong tác phẩm là Lênin đã làm sáng tỏ thái độ trớc sau nh một của Đảng dân chủ xã hội Nga, của giai cấp vô sản đối với tôn giáo- một vấn đề hết sức nhạy cảm Thông qua đó, Lênin đã tìm đợc lời giải cho bài toán vô cùng hóc búa đối với những ngời xã hội chủ nghĩa Nga lúc bấy giờ, đó là giải quyết mâu thuẫn giữa việc truyền bá thế giới quan khoa học, tuyên truyền chủ nghĩa vô thần khoa học với việc thu hút tập hợp các tín đồ tôn giáo để chuẩn bị lực lợng tiến hành cách mạng vô sản Nga (1905-1907)

3 ý nghĩa của tác phẩm đối với việc xây dựng quân

đội và củng cố quốc phòng ở nớc ta hiện nay

Những t tởng cơ bản của Lênin về tôn giáo trong tác phẩm

“Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo” có ý nghĩa vô cùng quan trọng cả

về lý luận và thực tiễn, không chỉ đối với Đảng dân chủ xã hội Nga mà còn có ý nghĩa đối với tất cả các đảng cộng sản trên toàn thế giới Những t tởng đó của Lênin đến nay vẫn còn nguyên giá trị đối với cách mạng vô sản nói chung và đối với cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam nói riêng Đó chính là cơ sở khoa học để các đảng cộng sản hoạch định đờng lối, chính sách tôn giáo, là cơ sở khoa học để những ngời cộng sản chân chính đấu tranh phê phán các quan điểm t tởng sai trái của các