ĐỔI mới về đối NGOẠI

ĐỔI MỚI VỀ ĐỐI NGOẠI ĐỔI MỚI VỀ ĐỐI NGOẠI Vũ Khoan Một trong những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử của nước ta trong công cuộc đổi mới, do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, là không ngừng mở rộng.

ĐỔI MỚI VỀ ĐỐI NGOẠI

Vũ Khoan *

Một trong những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử của nước ta trong công cuộc đổi mới, do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, là không ngừng mở rộng quan hệ quốc tế, nâng cao vị thế ở khu vực và trên thế giới Từ chỗ bị cô lập về chính trị, cấm vận về kinh tế, ngày nay nước ta đã có quan hệ ngoại giao với 170 nước, quan hệ buôn bán với 221 thị trường và đầu tư với 64 quốc gia và vùng lãnh thổ Đồng thời, nước ta là thành viên tích cực của nhiều tổ chức quốc tế và khu vực, như Hiệp hội các quốc gia Đông - Nam Á (ASEAN), Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Cơ chế hợp tác Á - Âu (ASEM), Phong trào Không liên kết, Cộng đồng các nước có sử dụng tiếng Pháp, Liên hợp quốc

Thành tựu ấy càng nổi bật trong bối cảnh có những biến động lớn lao và sâu sắc trong cục diện thế giới, nhất là sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở các nước Đông Âu và sự tan rã của Liên bang Xô-viết Trong tình hình đó, để có được những thành tựu nói trên, điều quan trọng hàng đầu là phải đổi mới nhận thức về thế giới

Trước sự khủng hoảng nghiêm trọng của chủ nghĩa xã hội thế giới, Đảng

ta đã bình tĩnh, tỉnh táo phân tích những thành tựu cũng như những yếu kém, sai lầm của các nước trong cộng đồng xã hội chủ nghĩa trước đây Chúng ta không

sa vào thái cực "phủ nhận sạch trơn" mà khẳng định rằng, chủ nghĩa xã hội hiện thực đã giành được nhiều thành tựu to lớn về nhiều mặt, đã từng là chỗ dựa cho phong trào hòa bình và cách mạng thế giới, đẩy lùi nguy cơ chiến tranh hạt nhân, góp phần quan trọng vào cuộc đấu tranh của nhân dân thế giới vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội

Đồng thời Đảng ta cũng chỉ rõ những khuyết tật của mô hình tập trung quan liêu bao cấp được duy trì quá lâu đưa tới chỗ triệt tiêu động lực phát triển, bệnh chủ quan nóng vội, xem thường những quy luật kinh tế khách quan, vội vã xóa bỏ sản xuất hàng hóa và cơ chế thị trường, sự chậm trễ trong việc ứng dụng những thành tựu của khoa học - công nghệ hiện đại, những sai sót trong mối quan hệ giữa các dân tộc, bệnh quan liêu xa rời quần chúng, buông lỏng công tác đảng, công tác tư tưởng, tổ chức

Chính những sai lầm, khuyết điểm ấy đã làm suy yếu và đưa tới sự sụp đổ của chế độ xã hội ở Liên-xô - Đông Âu chứ quyết không phải do sự "lỗi thời" của chủ nghĩa xã hội khoa học Với nhận thức như vậy, Đảng ta cho rằng,"loài người cuối cùng nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội vì đó là quy luật tiến hóa của lịch sử" (1) Song con đường đi tới mục tiêu ấy, nhất là trên phạm vi toàn cầu

là lâu dài, quanh co chứ chưa phải là khả năng trực tiếp Cách tiếp cận biện chứng như vậy phản ánh chân thực thực tế khách quan, vừa giúp cho Đảng ta rút

ra những bài học cần thiết, vừa củng cố niềm tin vào định hướng xã hội chủ nghĩa, làm nền tảng cho việc hoạch định và thực thi chính sách đối nội và đối ngoại

Bên cạnh việc xác định chiều hướng phát triển lâu dài của lịch sử, điều có

ý nghĩa quan trọng là xác định những xu thế lớn của thời thế, trong đó chiến tranh và hòa bình luôn luôn là vấn đề nóng hổi Đảng ta đánh giá nguy cơ chiến tranh thế giới hủy diệt bị đẩy lùi, trong những thập kỷ tới ít có khả năng xẩy ra chiến tranh thế giới, hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là những xu thế lớn Mặt khác, chúng ta cũng nhận thức rõ rằng, cuộc đấu tranh dân tộc và giai cấp không

hề thuyên giảm Mâu thuẫn giữa khát vọng hòa bình, độc lập, dân chủ và tiến bộ

xã hội của các dân tộc với các thế lực chống lại những khát vọng đó hết sức gay gắt Các cuộc xung đột vũ trang, chiến tranh cục bộ, chạy đua vũ trang, hoạt động can thiệp, lật đổ, nạn khủng bố diễn ra ở nhiều nơi Những xu thế trên vừa tạo ra cơ hội cho nước ta duy trì hòa bình, mở rộng hợp tác để phát triển, vừa đặt ra nhiều thách thức cần được quan tâm xử lý, khắc phục

Một xu thế lớn mà Đảng ta đã sớm nắm bắt và luôn luôn nhấn mạnh, đó là cuộc cách mạng khoa học - công nghệ diễn ra mạnh mẽ trên thế giới, trở thành sức mạnh vật chất lớn lao, thúc đẩy sự phát triển vượt bậc của lực lượng sản xuất Gắn liền với nó là xu thế quốc tế hóa rồi toàn cầu hóa nhiều mặt của đời sống loài người vừa tạo ra những điều kiện thuận lợi để mở rộng thị trường, tranh thủ đầu tư, công nghệ hiện đại và kỹ năng quản lý, vừa đặt nước ta trước sự cạnh tranh gay gắt, sự xâm nhập từ bên ngoài cả về kinh tế lẫn văn hóa, tư tưởng

Nằm ở Đông Nam châu Á và khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nước ta vừa có điều kiện tận hưởng xu thế phát triển rất năng động và gia tăng hợp tác trong khu vực, vừa phải đối mặt với không ít nhân tố bất trắc còn tiềm ẩn ở đây

Xem như vậy thì trong khi triển khai công cuộc đổi mới về mọi mặt, nước

ta phải đối mặt với nhiều thử thách, cam go, song cũng bắt gặp không ít thuận lợi mới Vận dụng sáng tạo một trong những bài học cơ bản của cách mạng Việt

Nam về sự kết hợp sức mạnh dân tộc và thời đại trong hoàn cảnh mới, một mặt chúng ta phát huy tới cao độ nội lực, sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong sự nghiệp chấn hưng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa; mặt khác, ra sức tận dụng xu thế hòa bình, hợp tác và phát triển trên thế giới và ở khu vực, những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ và những mặt tích cực của quá trình toàn cầu hóa để phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa

*

* *

Sự đổi mới về nhận thức đã trở thành nền tảng cho sự đổi mới về đường lối, chính sách cũng như hành động trong lĩnh vực đối ngoại Chính sách đối ngoại vốn là sự tiếp nối của chính sách đối nội Sau khi nước nhà hoàn toàn độc lập, giang sơn đã quy về một mối thì xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đã trở thành những nhiệm vụ chiến lược, trong đó phát triển kinh tế - xã hội là nhiệm vụ trung tâm

Do vậy, mục tiêu nhất quán của đường lối đối ngoại trong thời kỳ đổi mới là tạo dựng môi trường quốc tế thuận lợi nhất cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Điều gì phục vụ cho mục tiêu này thì ta cố gắng làm, điều gì trái với mục tiêu này thì quyết không làm Cách đặt vấn đề như vậy hoàn toàn không có nghĩa

là chúng ta sa vào chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, khước từ nghĩa vụ quốc tế Bản thân việc bảo vệ vững chắc và xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa đã là cống hiến quan trọng cho những mục tiêu cao cả của thời đại Vả lại, trong phạm vi khả năng của mình và dưới những hình thức thích hợp, nước ta luôn luôn cố gắng góp sức vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội

Để đạt được mục tiêu chủ yếu đã đề ra, việc xác định và thể hiện trên thực

tế những tư tưởng và phương châm chỉ đạo cũng như phương thức hành động thích hợp có ý nghĩa rất quan trọng nếu như không nói là quyết định

Trước sau như một, chúng ta theo đuổi tư tưởng chỉ đạo: kiên định nguyên tắc độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, đồng thời cơ động, linh hoạt về sách lược theo tinh thần "dĩ bất biến, ứng vạn biến" như Bác Hồ từng dạy Theo tinh thần đó, Đảng ta đã xác định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, rộng mở

và chính sách "đa dạng hóa, đa phương hóa" quan hệ quốc tế Một trong những bài học được đúc rút từ thực tiễn cách mạng Việt Nam là, chỉ có thể giành thắng lợi nếu giữ vững được tinh thần độc lập, tự chủ, vận dụng những chân lý phổ biến hoặc kinh nghiệm của nước khác phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của nước

mình; chỉ có thể sử dụng một cách có hiệu quả sự giúp đỡ bên ngoài nếu biết phát huy cao độ nội lực của bản thân Tuy nhiên độc lập, tự chủ không đồng nghĩa với chủ nghĩa biệt lập mà phải coi mình là bộ phận không tách rời của thế giới, sẵn sàng mở cửa để đón lấy những thuận lợi từ bên ngoài phục vụ cho những mục tiêu của mình Trong một thế giới muôn màu muôn vẻ, khi mối quan

hệ quốc tế và sự tập hợp lực lượng đan xen rất đa dạng, khi các tổ chức khu vực

và thế giới đóng vai trò rất quan trọng thì phương châm "đa dạng hóa, đa phương hóa" quan hệ quốc tế là sự chọn lựa hợp lô-gíc

Với phương châm "thêm bạn, bớt thù" chúng ta công khai tuyên bố và kiên trì thực hiện trên thực tế phương châm: Việt Nam muốn là bạn và đối tác tin cậy với mọi quốc gia trên thế giới trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau, bình đẳng, cùng có lợi Tuy nhiên, chúng ta cũng hiểu rõ rằng, các quốc gia có quy mô, hoàn cảnh lịch sử, trình độ phát triển, chế độ chính trị - xã hội, lợi ích khác nhau, từ đó tồn tại không ít sự va đập lợi ích, và do vậy trong quan hệ quốc tế không thể tránh khỏi cục diện vừa hợp tác, vừa đấu tranh Về phần mình, chúng ta luôn luôn nỗ lực thúc đẩy hợp tác, đồng thời đấu tranh dưới các hình thức thích hợp với những hành vi xâm hại độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và lợi ích chính đáng của nước ta nhằm bảo đảm sự hợp tác công bằng và bình đẳng hơn

Một bài học quan trọng khác, mà cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân ta đem lại, nay được áp dụng nhuần nhuyễn trong hoạt động đối ngoại là, tạo sức mạnh tổng hợp của các lực lượng tham gia quan hệ đối ngoại và trên các lĩnh vực và dưới các hình thức khác nhau Hoạt động đối ngoại của Đảng được kết hợp chặt chẽ với hoạt động ngoại giao của Nhà nước và "ngoại giao nhân dân" ở Trung ương và cả địa phương Quan hệ chính trị được lấy làm tiền đề, quan hệ kinh tế - xã hội (bao gồm cả sự hợp tác về khoa học - công nghệ, văn hóa, giáo dục, y tế ) được coi là cơ sở vật chất, và gần đây bổ trợ thêm cả sự giao lưu hợp tác về quốc phòng - an ninh vì mục đích củng cố hòa bình, chống khủng bố và các tội phạm xuyên quốc gia Tính đến xu thế gia tăng vai trò của các thể chế đa phương, quan hệ song phương luôn được gắn kết với quan hệ đa phương, trong

đó quan hệ song phương đóng vai trò đầu tàu

Cần nhấn mạnh vị trí đặc biệt quan trọng của sự hợp tác về kinh tế trực tiếp phục vụ cho nhiệm vụ trung tâm của đất nước, đồng thời gắn kết lợi ích giữa nước ta với các đối tác, tạo nền tảng ngày càng bền vững cho sự hợp tác ổn định

và lâu dài Nét mới trong thời kỳ đổi mới là Đảng ta, nhất là trong các Đại hội VIII và IX, đã đặt cao nhiệm vụ "hội nhập với nền kinh tế khu vực và thế giới"

do nhu cầu nội tại của nền kinh tế nước ta và nhận thức về xu thế quốc tế hóa và toàn cầu hóa của nền sản xuất thế giới

Nước ta có hơn 80 triệu người, là một thị trường khá lớn, song thu nhập của các tầng lớp dân cư còn thấp, nhu cầu nội địa về nhiều mặt còn hạn chế Nhờ công cuộc đổi mới, sản lượng một số sản phẩm tăng nhanh, "cung" vượt "cầu",

vả lại nước ta lại có một số lợi thế tương đối về nguồn lao động, điều kiện thiên nhiên cần được tận dụng, nên muốn gia tăng sản xuất thì tất yếu cần lấy xuất khẩu làm hướng chiến lược, coi đó là "đầu ra" quan trọng của nền kinh tế Chẳng thế mà trong 20 năm đổi mới, giá trị hàng xuất khẩu đã tăng tới 33 lần (trong khi GDP tăng 3,3 lần) và ngày nay đã lớn hơn 1/2 giá trị GDP Còn ở "đầu vào", là một nước đang phát triển ở trình độ thấp, chúng ta rất cần vốn đầu tư, công nghệ, năng lực quản lý tiên tiến Chính việc đẩy mạnh xuất khẩu đã giúp nước ta có được ngoại tệ để nhập khẩu máy móc, thiết bị, nguyên nhiên vật liệu phát triển sản xuất Bên cạnh đó, trong 20 năm qua chúng ta đã thu hút được trên 50 tỉ USD vốn đầu tư trực tiếp và trên 20 tỉ USD viện trợ từ bên ngoài, và kèm theo

đó là công nghệ và kỹ năng quản lý hiện đại Riêng đầu tư nước ngoài đã đóng góp khoảng trên 14% GDP, gần 5% thu ngân sách, trên dưới 30% sản lượng công nghiệp và giá trị xuất khẩu Rõ ràng nền kinh tế nước ta gắn bó khá mật thiết với nền kinh tế thế giới và việc hội nhập với kinh tế thế giới là một tất yếu khách quan

Phản ánh nhu cầu hội nhập, nước ta đã tham gia nhiều tổ chức và thể chế liên kết kinh tế như ASEAN, APEC, ASEM và nay đang nỗ lực phấn đấu để gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) Là thành viên của các tổ chức đó, đương nhiên chúng ta phải tuân thủ những quy định chung, thường được gọi là

"luật chơi" chung, như giảm thiểu hàng rào quan thuế, xóa bỏ hàng rào phi quan thuế, mở cửa thị trường, dành cho các doanh nghiệp nước ngoài chế độ đãi ngộ quốc gia (tức là những điều kiện kinh doanh bình đẳng với các doanh nghiệp trong nước)

Toàn bộ nội dung nêu trên cho thấy, trong lĩnh vực đối ngoại của nước ta đã diễn ra những sự đổi mới rất sâu sắc cả trong nhận thức về thế giới đương đại lẫn trong đường lối, chính sách, phương châm hành động Chính nhờ ở sự đổi mới

ấy mà nước ta đã gặt hái được nhiều thành tựu rất đáng tự hào, đóng góp thiết thực cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Thường thì những thành công

về đối ngoại chỉ có thể có được trên cơ sở sức mạnh của đất nước Tuy nhiên, cách tiếp cận như vậy có phần thụ động Thực tế cho thấy, trong khi "lực" còn hạn chế vẫn có thể tạo nên "thế" thuận lợi nếu biết nắm bắt và tận dụng được

những lợi thế của đất nước tích tụ qua lịch sử hào hùng của dân tộc, vị trí địa -chính trị và địa - kinh tế đặc thù của nước ta, những lợi ích đan xen của các đối tác và sự khôn khéo trong cách ứng xử của mình

Nói như vậy không có nghĩa là mọi việc đều an bài, trôi chảy, nhất là trong một thế giới đầy biến thiên, bất trắc Rõ ràng quan hệ quốc tế của nước ta đã đạt được chiều rộng đáng kể nhưng chưa đạt tới độ sâu cần thiết, nhất là về quan hệ kinh tế; sự hiện diện của hàng hóa và dịch vụ Việt Nam trên thị trường thế giới nói chung và ở từng nước nói riêng còn rất "mỏng", chưa đủ sức tạo dựng nền móng vững chắc cho quan hệ lâu dài, cùng có lợi với các đối tác Nhiều hoạt động chưa đem lại hiệu quả cao, nhiều thỏa thuận không được thực hiện tích cực Tính chủ động, tích cực của ngành này, ngành khác chưa ngang tầm với đòi hỏi của tình hình, từ khâu nghiên cứu dự báo tới khâu triển khai hoạt động thực tiễn Công tác quản lý điều hành hoạt động đối ngoại vô cùng phong phú, phức tạp, biến động không ngừng với sự tham gia của rất nhiều "binh chủng hợp thành" ở trung ương và các địa phương, tuy đã được cải thiện đáng kể, song còn xa so với yêu cầu Việc khắc phục những khiếm khuyết trên chắc chắn sẽ đem lại nhiều thành công mới trên mặt trận đối ngoại, nhất là nâng cao hiệu quả của lĩnh vực trọng yếu này

* Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ

(1) Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991, tr 8

(Tạp chí Cộng sản, số 89, tháng 8/2005.)