Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn: Tự sự đa chủ thể trong tiểu thuyết Người đi dây của Colum Mccann

Đề tài Tự sự đa chủ thể trong tiểu thuyết Người đi dây của Colum Mccann có cấu trúc gồm 3 chương trình bày các nội dung: Tự sự đa chủ thể và các thủ thuật trần thuật; tự sự đa chủ thể và bức tranh đa chiều của đời sống; tự sự đa chủ thể và những con người đa diện.

ĐẠI HỌC HUẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ VĂN HOÀ

TỰ SỰ ĐA CHỦ THỂ TRONG TIỂU THUYẾT

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học

TS THÁI PHAN VÀNG ANH THỪA THIÊN HUẾ, NĂM 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng

tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bắt kỳ một công trình nào khác

Họ tên tác gid

Lê Văn Hòa

ii

Sau một thời gian làm việc nghiêm túc, đề tài

luận văn “Tự sự đa chủ thể trong tiểu thuyết

Người đi dây của Colum McCann” đã hoàn thành

Tác giả luận văn xin gửi lời cảm ơn chân thành

tới thầy giáo Nguyễn Lãm Thắng; cô giáo Nguyễn

Thị Tịnh Thy; quý thầy cô giáo khoa Ngữ văn,

trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế; gia đình,

bạn bè và đồng nghiệp đã động viên và nhiệt tình

giúp đỡ tác giả trong quá trình thực hiện đề tài

Đặc biệt, xin được tri ân giảng viên, TS Thái Phan Vàng Anh đã tậm tâm hướng dẫn, góp ý và sửa

chữa, tạo điều kiện thuận lợi để tác giả có thể hoàn

(tam luận văn một cách tốt nhất

; Mặc dù có nhiều cố gắng nhưng có thể luận văn

®sẽ còn nhiều thiếu sót Rất mong nhận được sự quan tâm góp ý của quý thầy cô giáo và đồng

luan 1

MO DAU

1 Lí do chọn đề tài

2 Lich sit van he ÓÚÌ coe

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 222222222222222722222 EEEr.rrerrre §

4 Phương pháp nghiên cứu -22222222727.2.2 re 9

5 Đóng góp của luận văn 2122212222 re 9

CHUONG 1: TU’ SU' DA CHU THE VA CAC THU PHAP TRAN THUAT 10

1.1 Tự sự đa chủ thể - đa ngôi kể, đa điểm nhìn trằn thuật - 10

1.1.1 Trần thuật ngôi thứ ba với điểm nhìn toàn tr :222:z2c22ss 10

1.1.2 Trần thuật ngôi thứ nhất với điểm nhìn bên trong -s "1 1.1.3 Trần thuật ngôi thứ ba với điểm nhìn bên ngoài 22.-2s 14

1.3.3 Đưa ra những đánh giá đa chiều 2-22+2222z+2zzrrrrrrrrrrrrrrrree 33

1.3.4 Gợi liên tưởng từ cuộc đời nhân vật 22:221 222tr 34

1.4 Tự sự đa chủ thể - những tương quan đối lập 2.+-22+:-2+.zt 36 1.4.1 Tự sự đa chủ thể và sự đối lập trong quan điểm cá nhân 36 1.4.2 Tự sự đa chủ thể và những đối lập trong hiện thực cuộc sống 37

CHƯƠNG 2: TỰ SỰ ĐA CHỦ THE VÀ BỨC TRANH DA CHIEU CUA DOL

2.3 Tự sự đa chủ thê và những câu chuyện xã hội

2.3.1 Chiến tranh — đường đến tự do hay cỗ máy xay thịt và sự trồng rỗng đến vô

` ` 48

2.3.2 Xung đột sắc tộc ~ ngọn lửa còn âm ¡ cháy 2. -2.- 52

2.3.4 Tệ nạn xã hội — những nắm mồ chôn tình yêu và hạnh phúc 59

CHƯƠNG 3: TỰ SỰ ĐA CHỦ THẺ VÀ NHỮNG CON NGƯỜI ĐA DIỆN 64

3.1 Tự sự đa chủ thể và sự đa tuyến nhân

3.1.1 Tự sự đa chủ thể và nhiều vai trần thuật - -222-2222.ce 64 3.1.2 Tự sự đa chủ thể và những số phận nhân v:

MO DAU

1 Lido chon dé tai

1.1 Người đi dây — đứa con tỉnh thần đầy sức sống của tiểu thuyết gia Colum

McCann

Buổi sáng tháng 8 năm 1974, một người đàn ơng thực hiện trị di dây giữa hai tịa

tháp của trung tâm thương mại thế giới ở độ cao tầng 110 khiến dân chúng

Manhattan “nguéc nhin va sing lặng” Con người ấy là ạ? Anh ta đang ném sinh mạng mình vào may rủi, ngạo mạn đứng cao hơn Chúa trên cây thập giá nhà thờ,

hay đang sáng tạo ra những điều kì diệu nhất? Cảm hứng về anh khơi nguồn và

miên man chảy trong tiểu thuyết Ngưởi di đây của Colum McCann Dưới nhãn quan

và bút lực sung mãn của một nhà văn, người đi dây trở thành biểu tượng ẩn chứa

nhiều thơng với tỉnh thần nhân văn cao cả Tác phẩm đạt giải thưởng Quốc gia

giành cho tiểu thuyết năm 2009, giải thưởng Impac Dublin năm 2011 và là một trong những đầu sách bán chạy theo nhận định của New York Times

Tiểu thuyết được xây dựng dựa trên một câu chuyện cĩ thật trong lịch sử - sự kiện nghệ sĩ người Pháp - Philippe Petit đi dây giữa hai tịa tháp đơi năm 1974 Thơng qua đĩ tạo sự liên tưởng rất khéo tới sự kiện khủng bố 11/9 ở Mĩ Trên cái

nền cơ bản là câu chuyện về người đi dây cùng sự tác động của nĩ tới mọi người,

Colum MeCann đã tái hiện những mảng đời sống khác nhau nhưng cĩ liên hệ một

cách tự nhiên và độc đáo Khép lại những trang văn cuối cùng, độc giả vỡ ra rằng ai

trong chúng ta cũng đi dây, cả xã hội này cũng đang đi dây như thế Khơng quá lời

khi cho rằng ý nghĩa của cuốn tiểu thuyết này đã vượt qua giá trị của một thời Từ

tiêu thuyết này, chúng ta nhận diện được phần nào đĩ đặc điểm văn hĩa, văn học Mĩ

va Ireland Colum McCann thực sự đã đưa người đọc đến gần hơn với những vùng miền nơi ơng sinh sống thuở thiếu thời cũng như nơi ơng đang theo đuơi sự nghiệp

hiện tại của mình

Trước và sau Ägười đi đây, tiêu thuyết gia người Ireland đang sống tại Mĩ cũng

đã thành cơng với nhiều tác phẩm khác Tiêu biéu nhu: Songdogs (1995), This Side

of Brightness (1998), Everything in this Country Must (2000), Dancer (2003), Zoli (2006), TransAtlantic (2013), Thirteen Ways of Looking (2015)

1.2 Tự sự đa chủ thé - dấu ấn nghệ thuật trần thuật đặc sắc của tiểu thuyết

Người di dây

Tái tạo một xã hội đa chiều với những con người đa diện, tác giả của sáu tiểu

thuyết và hai tập truyện, xuất bản với hơn ba mươi lăm ngôn ngữ, xuất hiện trên các

ta New Yorker, Esquire, Paris Review, Granta, The Atlantic Monthly, GQ, Tin House, Bomb — Colum MeCann thực sự thành công khi sử dụng tự sự đa chủ thể trong tác phẩm A/gưởi di day

Có thể nói, tự sự đa chủ thê là phương thức được sử dụng phô biến và mang

lại hiệu quả nghệ thuật cao khi sáng tạo văn học, đặc biệt là trong văn học hiện đại và hậu hiện đại Ở những tác phẩm sử dụng phương thức tự sự đa chủ thể, tác

giả để cho nhiều người cùng tham gia kể chuyện với những điểm nhìn rất khác

nhau Sự dịch chuyển điểm nhìn hiện diện như một đặc điểm tiêu biểu của tự sự

đa chủ thể Với lối kê chuyện ấy, nhà văn phát huy cao độ tính khách quan, trung thực trong nhìn nhận cuộc đời và con người; mặt khác góp phần tạo ra tiếng nói

đa thanh, phức điệu cho tác phâm Tự sự đa chủ thê tắt yếu sẽ dẫn độc giả đi theo

những ngả đường khác nhau trước khi tới đích; nhờ đó câu chuyện trở nên hấp dẫn hơn Với riêng Colum MeCann, điều này hoàn toàn phù hợp với những gì ông tâm niệm: "Tôi tin vào sự bình đẳng của những câu chuyện Tôi yêu sự thật

rằng những câu chuyện của chúng ta có thể vượt qua tất cả các loại biên giới và ranh giới Tôi cảm thấy khiêm nhường khi biết rằng mình chỉ là một phần nhỏ bé của nên trí thức văn chương” [67] Tìm hiểu tự sự đa chủ thể trong tiểu thuyết Người đi dây do đó không chỉ cho thấy tài năng trần thuật của Colum McCann

mà còn là cách tiếp cận sâu hơn về nghệ thuật trần thuật nói chung trong các truyện kể hư cấu

xx

'Hứng thú với một phương thức tự sự coi trọng tính đồng đẳng và đa diện, rung

động với tỉnh thần nhân văn của một tác phẩm văn chương, ngưỡng mộ tài năng

nghệ thuật của Colum McCann chính là lí do để người viết lựa chọn đề tài “Tự sự

đa chủ thể trong tiểu thuyết Người di day ctia Colum McCann”

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những công trình nghiên cứu về tự sự học và nghệ thuật trần thuật từ nhiều điểm nhìn, nhiều người trần thuật

Tự sự học (Narratologie / Narratology) là tên gọi do Todorov đề xuất năm 1969

trong cuốn sách Ngữ pháp “Câu chuyện mười ngày” Với tư cách là một ngành khoa học, tự sự học được định hình ở Pháp những năm 60, 70 của thế ki XX sau đó lan rộng ra phạm vi thế giới Lịch sử tự sự học đã trải qua hai giai đoạn phát triển

Tự sự học kinh điển và tự sự học hậu kinh điển Hiện nay, theo các nhà nghiên cứu,

tự sự học đang “cố gắng xác lập một nền tự sự học đương đại” [30]

Tự sự học kinh điển theo Prince có thể chia làm ba nhóm Nhóm thứ nhất chịu

ảnh hưởng trực tiếp của V Propp, tập trung nghiên cứu cấu trúc của truyện, đối tượng của trần thuật, chú ý xây dựng ngữ pháp của tự sự, chức năng của sự kiện, kết

cấu, lôgích phát triển của chúng V Shklovski phân biệt “tích truyện” với “truyện kể", B.Tomashevski nghiên cứu đơn vị môtip và phân loại chúng, trong khi đó Greimas nghiên cứu logích ngữ nghĩa của truyện còn Bremond chủ yếu nghiên cứu

cấu trúc bề mặt của truyện, C Levi-Strauss quan tâm khám phá cấu trúc bề sâu, tĩnh

tại của truyện để tìm nghĩa, R Barthes lại nghiên cứu cấu trúc, yếu tố của truyện, phát triển ý tưởng kiểu Tomashevski, Tz Todorov tiếp tục đi theo hướng của người

đi trước Nhóm thứ hai tiêu biểu là G Genette, tập trung nghiên cứu sự triển khai của diễn ngôn trằn thuật Rimmon — Kenan nêu ra ba phương diện độc lập với diễn

ngôn trần thuật: Đó là phong cách thể loại; chủng loại ngôn ngữ mà nhà văn sử

dụng; hệ thống kí hiệu, phương tiện truyền đạt trong tác phẩm Hư cấu fự sự

Genette nêu ra ba phạm trù của diễn ngôn trần thuật: thời thái (tence); ngữ thức

(mood); ngữ thái (voice) F Stanzel, người Áo để ra khái niệm “tình huống kể”

(narrative situation), thực ra là một cách phân loại điểm nhìn S Lanser và James Phelan nghiên cứu giọng kể gắn với việc sử dụng các biện pháp tu từ Nhóm thứ ba

tiêu biểu là Prince, S Chatman và Mieke Ba Họ cho rằng cấu trúc diễn ngôn và

cấu trúc chuyện đều quan trọng như nhau nên hướng đến kết hợp cả hai mặt

Tự sự học hậu kinh điển bắt đầu từ những năm §0 của thế ki XX với những công

trình nghiên cứu mang tính chất liên ngành Việc nghiên cứ tự sự phát triển theo ba

hướng chính: nghiên cứu tự sự học trong mối quan hệ với các loại hình nghệ thuật khác, nghiên cứu tự sự học với các lĩnh vực khoa học khác và nghiên cứu cấu trúc văn bản theo hướng liên văn bản

Ở Việt Nam, những công trình dịch thuật, giới thiệu, nghiên cứu về tự sự học nói

chung và vấn đề đa điểm nhìn, đa chủ thể nói riêng mới bắt đầu phát triển vào khoảng những năm dau thé ki XXI Tiêu biểu như các công trình của Trần Đình Sử, Nguyễn Thái Hòa, Phương Lựu, Lại Nguyên Ân, Trần Huyền Sâm, Đặng Anh Đào,

Thái Phan Vàng Anh, Phan Thu Hiền Có thể nói, dù là ngành khoa học non trẻ nhưng tự sự học thực sự thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều người Việc ứng

dụng lí thuyết tự sự học vào nghiên cứu văn học cũng là hướng đi của nhiều nhà

nghiên cứu Có lẽ vì lẽ đó, GS.TS Trần Đình Sử cho rằng tự sự học là một bộ môn

nghiên cứu liên ngành giàu tiềm năng

2.2 Những công trình, về tiểu thuyết “Nguoi di day”

Người ải dây là tiểu thuyết xuất sắc của Colum MeCann Bởi vậy không có gì

ngạc nhiên khi có nhiều bài viết về tác phẩm này Trang web

http://giaitri.vnexpress.net thứ năm ngày16/6/2011 của báo Vnexpress dẫn lời nhận xét của ban giám khảo giải thưởng IMPAC Dublin về A'gưởi di đây như sau: “Bay

là tác phẩm văn học có giá trị, một tiểu thuyết xuất sắc của thế kỷ 21 Cuốn sách đề cập đến câu chuyện về một thời đại nhưng không bị phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch

sử của nó” Trong “The soul of a city” trên trang web hftp://www.nytimes.com ngày 29/7/2009, Jonathan Mahler viét “Like a great pitcher in his prime, McCann is constantly changing speeds, adopting different voices, tones and narrative styles as

he shifts between story lines” (Tam dich là: Giống như một bình lớn trong chính minh, McCann liên tục thay đổi tốc độ, áp dụng giọng nói khác nhau, tông màu và phong cách kể chuyện giữa các tình tiết) Và “In a loose sense, what connects everyone in this novel is the high-wire walker; the day of his stunt is a pivotal one

in all of their lives” (Trong một cảm giác lỏng lẻo, những gì kết nói tất cả mọi người

trong tiểu thuyết này là những người diễn viên đu dây; mỗi ngày của diễn viên đóng

thế là ngày quan trọng nhất trong đời họ) Cùng chung cảm hứng ngợi ca, Greg

Zimmerman trong bai “Let the great world spin: Elegant, profound, beautiful” trén

trang http://www.thenewdorkreviewofbooks.com ngay 25/5/2010 nhan dinh: “Part

of the wonder of the novel is the verisimilitude with which McCann renders these characters Endowed by their creator with beautiful, elegant, but clearly delineated voices, these New Yorkers practically spring off the page They are so real, themselves so human And through them, McCann offers a simple road map for beinghuman: Connect Love Hope” (Tạm dịch là “Một phần tuyệt vời của tiểu thuyết này đó là sự chân thực mà McCann đã lột tả ở những nhân vật này Tạo hóa

đã ban tặng cho họ giọng điệu miêu tả tuyệt vời, sâu sắc mà còn rõ ràng, những người New York này thật sự đã làm cho tác phẩm nỗi bật lên Các nhân vật rất chân thực, chính họ rất đậm tính nhân văn Và thông qua họ, McCann đã đưa ra một bản

đồ giản đơn cho con người chúng ta, đó là: Kết nối, tình yêu và hy vọng”)

Ở Việt Nam, tiêu thuyết Người đi đây mới được dịch vào quý III năm 2014 Các công trình nghiên cứu về tác giả và tác phẩm này ở nước ta do đó chưa nhiều Trong phạm vi tìm hiểu của mình, người viết nhận thấy đến thời điềm thực hiện đề tài nay, ngoài khóa luận “Kết cấu trần thuật trong tiểu thuyết Người đi đây của Colum Me

Cann” của Nguyễn Thị Ánh Linh, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm, Đại

học Huế mang tính chất chuyên sâu về một khía cạnh của nghệ thuật trần thuật, còn

lại tất cả các bài viết liên quan đến tác phâm này chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu sơ

lược hoặc bài bình luận nhỏ

Nhà xuất bản trẻ trên trang web htp:/Avww.nxbtre.com.vn, thứ năm, ngày 29/10/2015 có đoạn giới thiệu sách như sau: “Người đi dây là tác phẩm viết theo

thủ pháp tiểu thuyết mới của Column McCamn Tiểu thuyết gồm nhiều truyện dạng

trọn vẹn và độc lập, nhưng các nhân vật và tình tiết đều có mối liên hệ với nhau”

Và “Người đi dây đã nắm bắt được cái hồn của nước Mỹ trong buôi giao thời, với

triển vọng phi thường, và, ẩn sau, là một sự vô tội đến xé ruột” Việt Quỳnh trên

trang web http://thethaovanhoa.vn chủ nhật, ngày 14/12/2014 nhận định về nhân vật người đi dây như sau: “Anh ta đang thực hiện một chuyện mà người khác cho là

điên rồ Mà thực sự, nếu quan tâm đến người khác nghĩ gì, anh đã không thê làm được điều từ bên trong mong muốn Đó là tận cùng cho trải nghiệm làm người” Vương Mộc trong bài “Mọi cuộc đời đều quấn bện nhau” trên trang web

hitp://tuoitre.vn, ngay 4/12/2014 nhận định: “Thế giới xoay vần Những cuộc đời

kết nối với ta theo những cách không ngờ, đều đang “đi dây” giữa thực tại theo một

cách nào đó, sợi dây mà theo tác giả là “chăng gần sát đất” chứ không phải giữa

trời, mong manh giữa thăm thảm buồn vui, tốt và xấu, hồi ức và giấc mơ muôn mau cho tương lai” và “Lối kể bình thản của Colum McCann lật mở những biểu hiện

đáng kinh ngạc của lòng thiện và cái ác nơi con người”

Khóa luận của Nguyễn Thị Ánh Linh chỉ ra kị

ấu điểm nhìn và luân phiên

người kể chuyện, cách tô chức cốt truyện với kết cấu nhân vật đa tuyến, kết cấu

không gian, thời gian và đa dạng hóa ngôn ngữ, giọng điệu trần thuật trong tiêu thuyết này Trong quá trình triển khai, tác giả đã phần nào làm rõ tính chất và tác dụng của tự sự đa chủ thể trong kiến tạo kết cấu Người viết luận văn xin tiếp thu một số kết quả nghiên cứu từ khóa luận, đồng thời phát triển và có một vài điểm

trao đổi thêm trong quá trình thực hiện dé tai nay

Nhu vậy, các bài viết chủ yếu tập trung làm rõ ý nghĩa nội dung tư tưởng của tác

phẩm Trừ khóa luận của Nguyễn Thị Ánh Linh xem xét một biểu hiện của nghệ

thuật, còn lại chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu vấn đề này Tự sự đa chủ thể

của Người di dây do đó vẫn là mảnh đất màu mỡ cho các nhà nghiên cứu và phê bình văn học khai phá

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu nghệ thuật tự sự đa chủ thể trong tác phẩm N/gưởi

đi dây của Colum McCann

3.2 Phạm vỉ nghiên cứaa

Luận văn nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật tự sự đa chủ thể của Colum McCann

trong tiêu thuyết Người đi dây trên các phương diện: sự kết hợp của tự sự đa chủ thể

và các thủ pháp trần thuật, tự sự đa chủ thể như một phương thức mở rộng bức tranh

đa chiều của đời sống, vai trò của tự sự đa chủ thê trong việc khám phá hình tượng

những con người đa diện dựa vào việc khảo sát bản dịch của dịch giả Nguyễn Thị

Thu Thủy, có đối chiếu một vài chỗ với bản tiếng Anh

4 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài, luận văn chủ yếu sử dụng các phương pháp sau:

Thứ nhất là phương pháp cấu trúc - hệ thống: nhằm xây dựng một cấu trúc hợp lí

để thấy được mối quan hệ bề mặt và bề sâu của văn bản thông qua nghệ thuật tự sự

đa chủ thê, giữa tự sự đa chủ thê với các yếu tố nội dung và nghệ thuật khác

Thứ hai là phương pháp xã hội học: nhằm lí giải các hiện tượng lịch sử, xã hội

được tác phâm đề cập đến thông qua nghệ thuật tự sự đa chủ thể

Thứ ba là phương pháp loại hình: nhằm hướng đến tìm ra điểm chung và điểm riêng của nghệ thuật tự sự đa chủ thê được sử dụng trong tác phẩm

Trong một chừng mực nhất định, luận văn còn hướng đến so sánh đối chiếu

Người đi đây với một vai tác phẩm có hình thức tự sự đa chủ thể khác

5 Đóng góp của luận văn

Đi sâu khai thác một phương diện nghệ thuật trần thuật, luận văn chỉ ra những

biểu hiện cụ thể của tự sự đa chủ thê cũng như vai trò, tác dụng của phương thức kể chuyện này trong việc tạo nên giá trị nội dung và nghệ thuật của tiêu thuyết Người

đi dây Sự đan quên giữa ệ thuật ở tác phẩm này có thê nói đạt đến

ội dung và nại

độ hài hòa và điêu luyện Có được điều đó dĩ nhiên nhờ vào tài năng của tác giả

McCann Bởi vậy, luận văn cũng đã có gắng chỉ ra ngòi bút tự sự đa chủ thể rất riêng của tác giả trong tiêu thuyết này

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, lời cảm ơn, lời cam đoan, mục lục, tài liệu tham

khảo và phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Tự sự đa chủ thể và các thủ pháp trần thuật

Chương 2: Tự sự đa chủ thể và bức tranh đa chiều của đời sống

Chương 3: Tự sự đa chủ thể và những con người đa diện

giả chưa có điều kiện đọc kĩ và tìm hiểu nó, hẳn sẽ chỉ thấy một văn bản truyện kể

với kết cấu rời rạc do nhiều chủ thể liên tục đảm nhiệm vai trò kể chuyện Việc

khảo sát thủ pháp tự sự do đó trước hết nhằm hướng đến việc minh xác giá trị nội

dung tác phẩm ấy đã được thể hiện ra sao qua phương thức kể chuyện này Tự sự đa chủ thể trong Người đi dây phát huy hiệu quả cao nhờ việc nhà văn sử dụng kết hợp

thành công các thủ pháp trần thuật Sự bỗ trợ của chúng tạo nên một lối kể chuyện

đầy mê hoặc nhưng không quá khó để tiếp thu

1.1 Tự sự đa chủ thể - đa ngị 8, da điểm nhìn trần thuật

Tiểu thuyết Người đi dây có sự hiện diện của nhiều ngôi kể gắn với đa bội điểm

nhìn Chủ thê tự sự có lúc xuất hiện ở ngôi thứ nhất với tư cách người trong cuộc,

có khi lại xuất hiện ở ngôi thứ ba như một kẻ đứng ngoài Điểm đặc sắc là ở chỗ

người kể chuyện thay đổi điểm nhìn đầy linh hoạt, giúp cho vi

khám phá hiện cách hêt sức tự nhiên và có chiêu sâu

giống như anh ta thấy hơn là nhân vật anh ta thấy” [18, tr.45]

Người đi dây chia làm nhiều câu truyện khác nhau Kiểu trần thuật ngôi thứ ba

với điểm nhìn toàn tri nôi bật nhất ở phần truyện ““Ngước nhìn và sững lặng” Người

kế chuyện - tác giả dựng lên bức phông nền đầy náo nhiệt của Manhattan budi sang

mùa hè 1974 Đó là bức tranh của chẳng chịt phố xá nối tiếp nhau, của những phút

giây tĩnh lặng đến nghẹt thở thoáng qua: “Một sự im lặng tuyệt đối, uy nghiêm và

tuyệt đẹp” [27, tr.5], của sự hỗn độn, xô bồ nhịp sống nơi thành thị, của đủ mọi

hạng người, đủ mọi nghề nghiệp và lứa tuổi, của không khí sôi sục phản đối chiến

tranh và phong trảo hippie đang độ dâng cao - tất cả những gì diễn ra bên dưới

10

người di dây Còn ở phía trên kia giữa hai tòa tháp, một dáng người đang thực hiện

những cú nhảy đùa cợt với tử thần Người kể chuyện thâm nhập vào điểm nhìn của đám đông dân chúng để cảm thán trước hành động ấy Ở độ cao tầng 110, “thân anh của anh ta giống một vệt chì đã bị xóa gần hết” [27, tr.12] Khi chiếc áo của anh rơi xuống, ban đầu người ta còn nghĩ đó là “một thân người đang bơi ra giữa không

trung” [27, tr.12], sau đó mới nhận ra và thốt lên trong bầu không khí dường như nghẹt thở: “Chúa ơi, lạy Chúa, đó là cái áo, đó chỉ là cái áo thôi” [27, tr.12] L ra

với điểm nhìn của đám đông, người kể chuyện khó có thê quan sát được hết mọi cử

chỉ và hành động của người đàn ông trên kia Tuy nhiên, bởi là toàn trí, nên người

kế chuyện còn cho người đọc thấy được cả những biến chuyền tỉnh vi nhất: “mắt

anh ta nhìn chằm chằm về tòa tháp phía xa, vẫn còn được bọc trong giàn giáo, giống như con thú bị thương chờ người đi săn tiến đến” [27, tr.13] Người kể chuyện cũng thấy rõ anh chàng đi dây kia đang chuyên một thông điệp đến với tất cả mọi người Hoặc ở phần truyện “Hãy đề thế giới trượt mãi đi”, người kể chuyện có lúc thâm

nhập vào điểm nhìn bên trong của nhân vật, nhưng lại cũng thêm vào đó những nhận định mang tính điều hướng, lí giải Ví dụ như: “Mọi thứ đều có mục đích, dấu hiệu, ý nghĩa” [27, tr.279], “Lý do cốt lõi cho tắt cả chuyện này là cái đẹp Đi trên

đây là một niềm vui sướng siêu phàm ” [27, tr.283]

Tắt nhiên, việc phân loại điểm nhìn cũng chỉ mang tính chất tương đối Với điểm nhìn toàn tri chẳng hạn, thực tế cho thấy bắt cứ tác phẩm nào cũng nằm trong quyền

năng kiến tạo của nhà văn Thậm chí “chọn kiểu nhìn nào, xuất phát từ điểm nhìn

nào để người kể chuyện kể lại “chuyện” chính là do cách tổ chức “truyện” có dụng

ý của nhà văn” [39] Có l vì vậy, dù muốn hay không, tác phẩm nào cũng có một

người Với kiểu trần thuật ngôi thứ nhất, người trần thuật là nhân vật “Điểm nhìn

bên trong thường thể hiện qua độc thoại nội tâm của nhân vật [39] Câu chuyện

được kế ở đây là “câu chuyện về những sự kiện mà bản thân anh/cô ta tự trải

1

nghiệm, một câu chuyện về trải nghiệm cá nhân Cá nhân hành động như là một người kể chuyện (cái “tôi” kể chuyện) cũng là một nhân vật (cái “tôi” trải nghiệm),

ở cấp độ hành động” [18, tr.43]

Tắt cả các câu chuyện được kể ở ngôi thứ nhất trong tiểu thuyết Người đi đây

đều có điểm nhìn bên trong Các nhân vật tự bộc lộ cảm xúc, kể lại những sự

kiện liên quan đến cuộc đời mình, bằng cảm nhận của chính mình Khái niệm

“bên trong” theo GS.TS Trần Đình Sử “không phải như cái bên trong của khách thể nào đó, mà chính là cái hoạt động tự cảm thấy, tức là tính chủ quan, tức đời

sống tâm lí” [31, tr.183]

Câu chuyện “Thiên đàng đẹp đẽ thật, nhưng tôi vẫn thích ở đây hơn” phần lớn là

những mảng kí ức của Ciaran về tuôi ấu thơ Ở đó có những tháng ngày êm ả bên

bờ vịnh Dublin, có tình mẹ con, anh em sâu đậm Người kể chuyện xưng tôi —

Ciaran kể lại những sự kiện liên quan đến bản thân mình thuở ấu thơ cho đến lúc

em trai anh qua đời trong vụ tai nạn thảm khốc Qua đó người đọc thấy được quan điểm của anh về tôn giáo, về tình yêu, về công việc và tình cảm sâu nặng với gia đình, với quê hương, xứ sở Chúng ta bắt gặp trong lời kể nhiều câu chữ thể hiện rõ dấu ấn chủ quan của người kể chuyện, kiểu như: “Tôi cũng không nhớ rõ làm sao thằng em nhỏ hơn tôi tận hai tuôi lại chiếm được giường tầng trên” [27, tr.21], “tôi

chợt nghĩ hay là có điều gì đó mình chưa biết” [27, tr.23] Ciaran không chỉ kể lại

hành trình đến Bronx kiếm sống của mình, thế giới của những cô gái bán hoa, cuộc sống của cậu em trai mà còn xuất hiện trong câu chuyện ấy như một người trải

nghiệm, anh tham gia vào các sự việc, hành động để tạo nên các sự kiện của câu chuyện ấy

Tương tự như Ciaran, Lara trong câu chuyện “Sợ yêu” cũng xuất hiện với tư cách

vừa là người kể chuyện, vừa là nhân vật chính Dõi theo sự dẫn dắt của Lara - người

kế chuyện, chúng ta biết được nguyên nhân của vụ tai nạn - sự bắt cân khi giao

thông: “Giá mà chúng tôi đã cẩn trọng như vậy với chính bản thân mình” [27,

tr.200], chúng ta thấy được con đường từ giàu sang đến sa lầy trong nghiện ngậy

nạn của vợ chồng cô, chúng ta biết Lara đã tìm đến bệnh viện lấy di vật của

Corrigan sau khi nói dối là người thân, rồi đem nó đến cho anh trai của người xấu

12

số, cô tham gia tang lễ của Jazzlyn, thú thật mọi chuyện với Ciaran và sau đó họ hẹn

hò Tắt cả những điều đó có thể được kể lại từ điểm nhìn của một hoặc nhiều nhân vật khác, song với cách kể chuyện xưng tôi, Lara đã bộc lộ tối đa nỗi đau của bản

thân mình “Nhưng những đêm chơi đang dần vắt kiệt tôi” [27, tr.214], “Tôi thậm chí chẳng còn muốn khóc” [27, tr.217] Đó là nỗi đau đớn khi nhận ra mình rơi

xuống vực sâu của tệ nạn, để đến mức bị cảnh sát gọi và bị bẽ mặt ở Manhattan Do

còn là sự day dứt và ám ảnh sau khi gây tai nạn Nhà văn đã rất khéo léo khi xây

dựng đối thoại giữa Lara với Blaine để cho thấy sự ám ảnh trong tâm hồn cô Duong như cô không nghe những điều chồng nói mặc dù đang trò chuyện:

+ Đâu phải lỗi của tụi mình đâu cưng, - anh lại nói

~ Cô Ấy còn quá trẻ

~ Không phải lỗi của mình, em ạ, em có nghe anh nói không?

~ Anh có nhìn thấy cô ấy nằm trên đất không? ” [27, tr.206]

Có thể nói từ sau khi gây tai nạn, trong lúc hoảng loạn và lo sợ cô đã bảo chồng mình bỏ chạy, đến tận trước lúc nói ra sự thật với anh trai Corrigan, Lara luôn

vì tội lỗi Đã có lúc cô không dám đối diện với sự thật này Vậy

sống trong dẫn vị

nên khi chồng nhắc lại chính cô đã bảo anh bỏ chạy, Lara tát anh Nhưng cô lại

“kinh ngạc vì thấy tay mình đau rát đến thế” [27, tr.208] Cái tát ấy phải chăng là

cái tát cô dành cho chính bản thân mình? Tay cô rát đâu chỉ vì sức mạnh của

tương tác lực mà còn vì nỗi xót xa vốn thường trực trong tìm giờ đã vỡ òa Đề rồi

mãi sau này, khi đã nhận ra sự vô tâm của chồng, khi cảm nhận được tắm lòng của

Ciaran, ám ảnh tội lỗi và cuộc sống gia đình cũ khiến cô mang tam trang rat dang

thương: sợ yêu!

Kiểu nhân vật tự kể chuyện như Ciaran và Lara còn được lặp lại trong các phần truyện “Phía tây thỉnh không”, “Ngôi nhà ma túy xây nên”, “Đồng

Centavo”, “Tung hô và ngợi ca Thiên Chúa” Tắt cả đều là những trang văn đậm

sắc màu cảm xúc Thế giới nội tâm của nhân vật hiện lên một cách sinh động qua

hồi ức của người kể chuyện trải nghiệm và hành động Quan điểm, suy nghĩ, việc

làm của họ cứ thế được phơi bày từ cái nhìn rất chủ quan Dĩ nhiên, người đọc có thê hoài nghỉ về tính chân thực của nó Tác giả sẽ giải quyết điều này bằng cách

13

sử dụng kết hợp thêm hình thức trần thuật với điểm nhìn bên ngoài và sự dịch chuyển điểm nhìn

1.1.3 Trần thuật ngôi thứ ba với điểm nhìn bên ngoài

Người kể chuyện ngôi thứ ba với điểm nhìn bên ngoài là kiểu người kể chuyện đứng ở bên ngoài, “chỉ kể “chuyện” chứ không hiểu rõ tâm lí nhân vật Đây cũng là điểm nhìn từ các nhân vật khác” [39] “Cái bên ngoài không phải là cái bên ngoài,

mà là cái có thể quan sát từ bên ngoài” [31, tr.183-184] Khác với trần thuật ngôi

thứ ba với điểm nhìn toàn trí, người kể chuyện ở đây “chỉ kê những điều anh ta thấy (nghe thấy, nhìn thấy) chứ không phải là kể những điều anh ta biết” [9, tr.72] Ở đây không có những miêu tả ý nghĩ bên trong của nhân vật, chỉ tiết thường bộn bẻ, đòi hỏi năng lực quan sát và cảm nhận của người kê chuyện phải vô cùng tỉnh tế

Khách quan mà nói, Người đi dậy không có câu chuyện nào đơn thuần kể ở ngôi

ba với điểm nhìn bên ngoài mà có sự kết hợp với điểm nhìn bên trong của nhân vật

Người viết sẽ làm rõ sự dịch chuyển điểm nhìn này trong các phần tiếp theo Riêng

với điểm nhìn bên ngoài ở các phần truyện kị

Trước hết đó là điểm nhìn của người kể chuyện giấu mặt khi nhìn về các sự

kiện, nhân vật trong truyện kể Mở đầu “Chữ kí” là lời giới thiệu của người kể

chuyén: “BAT GAP NO 6 ĐÂY, CHỖ KHỚP NÓI giữa các toa tàu, trong một

buổi sáng đã bắt đầu trở nên oi bức nóng nực ” [27, tr.286] Người kể chuyện

trong “Mắt xích” hiện rõ qua những lời đánh giá: “Soderberg không phải kiểu

người ưa ngồi một chỗ và chê bai những gì đã qua Thành phó này vĩ đại hơn

dai hơn cả những cư dân sinh sống nơi đây” [27, tr.419] Trong

những tòa nÌ

khi đó, người kể chuyện ở “Đi về phía biển thét gio” lại đứng ngoài quan sát cuộc

gặp gỡ của Jaslyn và Pino: “Phía bên kia, một tiếng kêu chói tai văng đến Bọn trẻ con cưỡi lên những chiếc va li trên băng chuyền vừa ngã trúng nhân viên an ninh

Cô và Pino nhìn nhau” [27, tr.560]

Bên cạnh đó, các nhân vật còn thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá của mình về những nhân vật khác trong tác phẩm Đây cũng là một biểu hiện của điểm nhìn bên ngoài Dĩ nhiên những dẫn chứng sau người viết chỉ khảo sát trong các câu

14

chuyện kế ở ngôi ba Sau nửa đường bay ngồi cùng nhau, Jaslyn đã nhận ra 6 Pino

những lời thành thật: “Cô biết anh nói thật, cứ nhìn cỗ áo sơ mi to bản và vết mực

trên túi ngực là rõ Kiểu người như anh thậm chí có thể tự cắt tóc cho mình” [27,

tr.552] Nhận định ấy có được hoàn toàn do sự quan sát và tiếp xúc bên ngoài

Tương tự như vậy, Solomon chỉ nghe kể về anh chàng đi dây cũng đã đưa ra phán

đoán: “Ông đồ rằng người đi dây đó hẳn đã phải suy nghĩ kỹ lưỡng trước khi hành

động Đó không phải là một cuộc đi bộ bắt ngờ không có chuẩn bị” [27, tr419]

Còn thâm phán Pollack thì cho rằng: “Gã đó khùng” [27, tr.424] Ngay cả phần

truyện “Miró ngự ở trên tường” chủ yếu được khai thác điểm nhìn bên trong nhân vật Claire thì cũng có lúc điểm nhìn bên ngoài được sử dụng Đó là khi Claire

đánh giá về người đi dây, khi bà nhìn về cuộc sống của Gloria cũng như khi bà

nghĩ về Solomon vậy

Ở tiêu thuyết này, điểm nhìn bên ngoài được nhà văn vận dụng tối đa để phác

họa chân dung Ví như hình ảnh người đi dây: “Bộ dạng ranh mãnh Áo sơ-mi và quần bó đen sẫm Đôi giày ba lê mỏng manh kì quặc dưới chân Thậm chí trông gã

có vẻ phờ phạc thế nào đó Tóc gã hoe vàng, khoảng ngoài hai tư, hai lăm tuổi cái kiểu nghênh ngang mà Soderberg có cảm tình” [27, tr.450] Hoặc hình ảnh Tillie:

“Khuôn mặt cô ta trông kì dị và yếu đuối, thế nhưng vẫn toát lên vẻ nhục cảm Đôi

này nhưng lại là điểm nhìn bên ngoài đối với nhân vật kia Việc khảo sát điểm nhìn

do đó vẫn chỉ là việc làm mang tính chất tương đối Mục đích chỉ nhằm hướng tới

việc xem xét sự kiện, nhân vật và nghệ thuật tự sự một cách kĩ lưỡng hơn

1.1.4 Sự di chuyển điểm nhìn

Sử dụng điểm nhìn toàn trí quá nhiều sẽ tạo nên cảm giác câu chuyện thiếu tính tự nhiên vì tất cả đều bị chỉ phối bởi người kể chuyện Sử dụng điềm nhìn bên trong giúp khai thác tối đa cảm xúc của nhân vật song phần nào đó lại thiếu tính chất khách quan Sử dụng điểm nhìn bên ngoài khách quan hóa câu chuyện

nhưng lại không thê khai thác sâu tâm lí con người Đó là lí do vì sao các nhà

15

văn thường kể chuyện phối hợp các điềm nhìn và sự dịch chuyển điểm nhìn

thường xuyên diễn ra trong tác phẩm

Câu chuyện “Miró ngự ở trên tường” là biểu hiện sinh động cho sự dịch chuyên

điểm nhìn trong tác phẩm này Kê ở ngôi thứ ba, tuy vậy, người kể chuyện không

chỉ đứng ngoài quan sát và kể về Claire mà phần lớn lại áp sát, thâm nhập và len lỏi

vào trong nhân vật, để nhân vật tự thôn thức, lặn ngụp trong kí ức về Joshua Ching

ta thấy có những câu văn mang dấu ấn của người kể chuyện giấu mặt như: “Một hành động chính xác Hoàn toàn, tuyệt đối Bà rón rén đi về phía bếp nhưng lại

dừng lại ở cửa” [27, tr.168] Hay như “Nó viết thư kể cho bà nghe về những cuộc

chiến xâm nhập giành quyền truy nhập tài khoản vào lúc đêm khuya Bốn giờ sáng,

giờ làm việc cuối ngày của nó ” [27, tr.171], “Tiếng cười bật lên giữa phòng và,

trong một phút nhãng trí, Claire băng qua tắm thảm trở lại, tay vẫn cầm những bông hoa, nhưng chẳng ai đê ý hết” [27, tr.169] Bên cạnh đó là những câu văn xuất phát

từ điểm nhìn bên trong nhân vật Claire, kiều như: “Giờ phải nhanh lên Lối cửa

Chỗ điện thoại Bà biết cần dìm đầu nhanh trong nước” [27, tr.145], “Nhìn mình Nhìn chị ấy Bị bắt quả tang rồi Mơ giữa ban ngày Gñ{p ư? Trong giây lát bà suýt

nghĩ Gloria muốn /àm người giúp việc” [27, tr.176] Cũng có khi, sự dịch chuyển điểm nhìn diễn ra trong hai câu văn liên tiếp nhau: “Còn bà tới bên tủ lạnh và đọc những lá thư của con, thỉnh thoảng mở ngăn đá ra để hơi lạnh làm nó bình tĩnh lại

Sẽ Ổn thôi, con yêu, con sẽ giành lại được” [27, tr.173] Thậm chí dấu hiệu di chuyển điểm nhìn thể hiện rõ ở đại từ nhân xưng cả trong nguyên tác lẫn bản dịch:

“The voices fading Silly of me In the kitchen, quickquiek” [45, tr.93] (“Những

, nhanh nhanh lén thoi” [27,

giọng nói nghe nhỏ dần Mình thật ngớ ngân Vào bết

tr.159]) Trong ba câu văn, câu thứ nhất là điểm nhìn bên ngoài, hai câu còn lại là điểm nhìn bên trong của Claire Đại từ “me” (dịch là “mình”) đánh dấu điểm nhìn bên trong đó

Phân truyện “Đi về phía biển thét gào” cũng có sự di chuyển điểm nhìn khá linh

hoạt Cũng là sự góp mặt của những câu văn kê về hành trình của Jaslyn đến thăm

Claire, Ciaran, gặp gõ Pino từ điểm nhìn bên ngoài nhân vật chính như: “Người gác cổng mim cười, dù đã bao nhiêu năm cô chưa gặp lại ông Một người đàn ông xứ

16

Wales” [27, tr.564] Cũng có những câu văn xuất phát từ chính điểm nhìn của

Jaslyn: “Như vậy là anh biết thành phó này, cô thầm nghĩ Hản là anh ấy đã từng ở đây” [27, tr.560] Và sự kết hợp điểm nhìn trong — ngoài rất tự nhiên: “Trước giờ cô chưa hành động như thế này với một người đàn ông, nhưng giờ cô cũng lấy danh

thiếp của mình và đút nó vào túi áo sơ-mi của anh, còn vỗ nhẹ cho nó lọt sâu vào

Cô cảm thấy khuôn mặt mình lại đang căng ra Quá trơ tráo Quá mời chào Quá dễ

dãi” [27, tr562] Chúng ta sẽ thấy điều tương tự trong các phần truyện viết về người đàn ông đi dây, về nhân vật nó, về thâm phán Solomon

Tóm lại, có thể nói ở những phần truyện kê ngôi thứ ba, có sự dịch chuyên điểm

nhìn từ người kể chuyện sang nhân vật, từ nhân vật này sang nhân vật khác Còn ở

k

những phan truyé ngôi thứ nhất, sự dịch chuyên này là từ nhân vật xưng tôi sang các nhân vật khác trong câu chuyện Sự dịch chuyền điểm nhìn có thể xảy ra

trong diễn ngôn của người kể chuyện hoặc trong diễn ngôn của nhân vật khi có hiện

tượng nhường vai trần thuật Tắt cả làm nên sự đa dạng trong cách nhìn, tăng tính hấp dẫn cho câu chuyện

Nếu sử dụng thuật ngữ “Tiêu điểm” của Genette, chúng ta thấy Ngưởi đi dây có

đầy đủ các dạng thức tiêu điểm mà Genette đã nêu: tiêu điểm có định, tiêu điểm

thay đồi, tiêu điểm hỗn hợp và tiêu điểm tập thể Nhắn mạnh thêm điều này đê một

lần nữa thấy được sự đa dạng trong nghệ thuật tự sự đa chủ thể gắn với đa điểm

nhìn của Colum McCann

1.2 Tự sự đa chủ thể - kết cấu phân mảnh và dán ghép

là một đặc trưng tiêu biểu của văn

Phân mảnh (fiagmentation) — cũng gọi là mảnh vi

học hiậu h)iện đại Vì sao vậy? Lê Huy Bắc từng lí giải: “Đơn giản mảnh vỡ chính là bản

thể của hiện tồn hậu hiện đại, khi người ta thôi không còn tin vào những gì tròn trịa, đầy

đặn, dễ nắm bắt thì “vỡ” tức là tiêu chí bản chất của sự vật” [8],

Vậy phân mảnh là gì? Hiểu đơn giản đó là sự chia nhỏ, đập vụn cái thống nhất ra

thành những mảnh vỡ khác nhau Ở kiều kết cấu này, các sự kiện trong cốt truyện rời rac,

không liền mạch với nhau, xếp đặt cạnh nhau một cách tự nhiên, hỗn độn Cách kết

phân mảnh như vậy trái ngược với kết cấu của truyện kể truyền thống “Đây là kiểu kết cấu nhiều truyện, nhiều mảnh nhỏ trong một truyện, mỗi mảnh nhỏ ấy là một kết cấu, tắt

17

cả hợp lại tạo thành kết cấu chung của truyện” [55] Dĩ nhiên, sự đứt gãy, không liền

mạch ở đây được tạo ra hoàn toàn bởi chủ ¥ cia nha van Barry Lewis trong bai viét

“Chủ nghĩa hậu hiện đại và van hoc” diễn đạt khá sinh động về kĩ thuật phân mảnh như

sau: “Chắc chắn rằng những nhà văn về sau đã gắng hết sức đập cho bồn thạch trụ văn chương này tan nát vào quên lãng Hoặc là cốt chuyện bị nghiền thành từng viên nhỏ của

biế

cố và hoàn cảnh, nhân vật bị phân tán thành một bó của những khát vọng nhức nhói,

cảnh trí thì chỉ hơn những phông màn dựng tạm một chút mà thôi, hoặc đề tài trở thành

mơ hỗ đến nỗi nếu cho rằng những cuốn tiêu thuyết nào đó nói “về” điều này hay điều

no thì thật là sai lầm một cách buồn cười [42],

Nhu thé, các yếu tố trong tác phâm h(ậu h)iện đại thường được tạo nên từ nhiều mảnh

vỡ “Mỗi mảnh vỡ trở thành một câu chuyện, có thể lôgic có thé không, tùy thuộc trang thái của nhân vật người kể chuyện, trạng thái kể có ý thức hay vô thức” [40] Bởi vậy, người đọc có vai trò rất lớn trong việc tìm ra giá trị tự thân của từng mảnh vỡ cũng như

giá trị của mối liên kết các mảnh vỡ lại với nhau Kết cấu phân mảnh và dán ghép góp phần phát huy cao độ vai trò đồng sáng tạo của độc giả, trao cho họ một phần quyền năng kiến tạo ý nghĩa tác phẩm văn chương từ phía nhà văn

Sự phân mảnh xảy ra ở nhiều cấp độ khác nhau: có thể là văn bản, cốt truyện, nhân

vật, đề tài, không — thời gian; cũng có thê “còn đi xa hơn nữa và phân mảnh cả chính cái vật liệu của văn bản với những hình vẽ, kiểu chữ, hoặc những phương tiện biểu hiện hỗn

hợp” [42]

Tính phân mảnh kéo theo sự phi trung tâm hóa, nghĩa là tạo ra đa tâm điểm Mỗi nhân

vật trong tác phẩm có thể trở thành một trung tâm của một câu chuyện nào đó Tương tự như vậy, các yếu tố khác như nhân vật, sự kiện, không gian, thời gian cũng đều mang tính phi tâm Ở những tác phẩm sử dụng kết cấu phân mảnh và dán ghép, không có yếu

tố chính quán xuyến tất cả các yếu tố khác, trọng tâm có thề rơi vào bắt cứ yếu tố nào tùy

theo góc nhìn và sự khai thác tác phẩm của người tiếp nhận văn chương

Phan mảnh luôn đi kèm với dán ghép Người đi đây là cuốn tiêu thuyết được dán ghép

bằng mười ba mảnh khác nhau (Xét về mặt bố cục văn bản truyện kể) Mỗi mảnh là một

truyện hoặc một phần của truyện kể, chúng được móc nói lại bằng sự liên hệ, gắn bó

18

giữa các nhân vật một cách hết sức tình cờ mà người viết sẽ cụ thề hóa ở những phần tiếp

nhiều phần Tác phẩm có một phần như màn mở đầu và bốn phần được đánh số thứ tự từ

1 tới 4 Mỗi phần hàm chứa trong nó nhiều truyện nhỏ Bản thân mỗi cốt truyện nhỏ này cũng kết cấu theo kiểu phi tuyến tính, tâm lí hoặc đa tuyến Và một cách ngẫu nhiên,

chúng có mối liên hệ với nhau, hướng người đọc đến thông điệp mà nhà văn gửi gắm

Câu chuyện về người thanh niên biểu diễn trò đi dây bất hợp pháp được ghép lại

từ ba mảnh vỡ: “Ngước nhìn và sừng lặng”, “Hãy để thế giới trượt mãi đi”, “Trên

nhịp đường rầy tiến bộ” Tác giả sử dụng hình thức kể chuyện ở ngôi kể thứ ba nhưng có sự kết hợp và dịch chuyển điểm nhìn bên trong với bên ngoài; qua đó dần

làm rõ chân dung người thanh niên, quá trình luyện tập, tài năng và khát vọng làm

về

nên điều kì diệu ở anh Không kể chuyện theo kết cấu truyền thống; câu chuyệ:

người đi dây được rải vào ba phần khác nhau, không liên tiếp về mặt văn bản truyện

kế lẫn không - thời gian Bắt đầu bằng hình ảnh anh đang chăng mình giữa không trung, sau đó nhà văn lại quay về quá trình luyện tập của anh rồi mới trở lại để kể tiếp về cuộc biểu diễn Xen giữa những phan này là những câu chuyện khác, có hoặc không liên quan trực tiếp đến anh chàng này

Tương tự như vậy, các câu chuyện về cha xứ Corrigan, chu)

én anh trai linh mục

Cïaran, chuyện mẹ con cô gái bán hoa Jazzlyn, chuyện bà mẹ mắt con trong chiến tranh

ở Việt Nam Claire, Gloria cũng được phân mảnh như thé

Một biểu hiện nôi bật của kĩ thuật phân mảnh cốt truyện trong tiêu thuyết Người đi

đây là kể chuyện theo lối tiểu truyện trong đại truyện “Thiên dang dep đề thật, nhưng tôi

vẫn thích ở đây hơn” là câu chuyện của Ciaran kể về cuộc đời anh Nhưng lồng trong nó

là câu chuyện em trai anh trên hành trình tu hành và làm thiện nguyện, cũng là câu chuyện tình yêu của vị linh mục với cô gái Adelita Hay như “Miró ngự ở trên tường” kể

về câu chuyện họp mặt của các bà mẹ mắt con trong chiến tranh ở Việt Nam, nhưng nó còn hàm chứa chuyện những người lính Mỹ tham chiến, chuyện về người đi dây biểu diễn đang thu hút sự chú ý của nhiều người

19

Ngoài ra, kĩ thuật phân mảnh cốt truyện còn được thê hiện ở lối kể truyện nối tiếp

truyện Trong tác phẩm này, câu chuyện về người di dây được kề chính ở ba phần như đã nói ở trên, song nó còn được kê tiếp nói ở những câu chuyện khác như: ““Miró ngự ở trên

tường”, “Phía tây thỉnh không”, “Mắt xích”, “Tung hô và ngợi ca Thiên Chúa” Hoặc như câu chuyện về cuộc gặp gỡ giữa Claire và các bà bạn trong “Miró ngự ở trên tường”

sẽ được “kê gối đầu” ở phần “Tung hô và ngợi ca Thiên Chúa”

'Việc kết hợp nhiều hình thức kể như vậy làm cho câu chuyện thêm hấp dẫn, người

đọc theo đó muốn nắm bắt trọn vẹn nội dung câu chuyện cần theo dõi ở nhiều phần,

nhiều mảnh vỡ khác nhau và tự lắp ghép theo mối dây liên hệ ngầm nhà văn thiết kế,

hoặc cũng có thể theo cách riêng của từng người

12.2 Phân mảnh và dán ghép nhân vật

Nhân vật trong Người đi đây là những nhân vật mảnh vỡ Họ là người tốt hay xấu?

Thật khó đề có câu trở lời một cách rạch ròi Bởi nhân vật được soi chiếu từ nhiều góc

nhìn của nhiều chủ thể

Nếu chỉ qua lời kể của Ciaran, ta thấy linh mục Corrigan là một người kính chúa, từ

nhỏ đã thật tâm gắn bó với mọi hạng người Anh lao vào làm thiện nguyện không mệt mỏi, quên cả bản thân để lo cho những cô gái điểm hạng quèn Nhưng đẳng sau con

người ấy lại là một trái tìm nóng hồi yêu thương, anh đã lao vào vòng tay Adelita đầy

hứng khởi, đê mê trong những cuộc làm tình Góc khuất này chỉ được hiện ra dưới cái nhìn của Adelita

Tương tự như vậy, người đọc không khỏi ngạc nhiên khi một người phụ nữ hiếu khách, luôn mong được san sẻ nỗi đau mắt con trong hoàn cảnh cô đơn, một người thuộc

lớp trên” với trái tỉm nhân ái như Claire lại có thể thốt nên câu “Gloria, t6i rat vui

được trả tiền công cho em” [27, tr.506]; hoặc con người mang cảm giác “Sợ chết khiếp” [27, tr.129] khi lần đầu đến khu phó tệ nạn nơi Gloria ở sau đó lại “thường ngồi xe hơi

thuê có kèm tài xế đến thăm” [27, tr.558]

'Và nhất là đối với nhân vật viên thâm phán Solomon, chúng ta phải soi chiếu từ điểm

nhìn của chính ông, của Gloria, của Tillie và cả vợ ông mới có cái nhìn bao quát Qua

những dòng hồi tưởng, độc giả nhận thấy ở Solomon sự khéo léo có phần ranh mãnh đề thăng tiến trong công việc: “Rất nhiều vụ chỉ được giải quyết qua loa nhanh chóng Ông

20

còn phải hoàn thành cho kịp chỉ tiêu xét xử ông càng mang lại ít việc cho các đồng

nghiệp ở tầng trên thì họ càng vui vẻ” [27, tr.433]; những tâm sự rất riêng sau vẻ giàu sang và uy quyền thê hiện bên ngoài: “Ông phải xử lí những thứ tệ hại nhất trong dam cặn cùng xã hội Mọi người đều nghĩ ông sống trong không gian như thiên đường ốp gỗ

su, có một công việc nghe vang như mõ, một sự nghiệp đầy quyền lực, nhưng thực sự

ngoài danh tiếng ra thì chẳng có gì đáng kể hết” [27, tr.426] Dù vậy, qua cái nhìn của

Gloria, ông là con người lạnh nhạt và sực mùi khinh miệt đẳng cấp: “Ông ta đảo mắt về

phía tôi Tôi dám chắc ông ta đang bực mình vi sự có mặt của tôi, ông ta nghĩ tôi là một người giúp việc nào đó ” [27, tr.536]

Nhân vật mảnh vỡ gắn với những không gian tồn tại khác nhau Mỗi không gian với những đặc điểm riêng của nó ở từng thời điểm trở thành một bức phông nền mà trên đó

hẳn lên đặc điểm tính cách của họ Tiêu biểu cho kiểu này không thể không nhắc tới Ciaran

Manh dat Dublin xua kia là bầu sữa ngọt ngào nuôi dưỡng tâm hồn hai anh em cậu bé Ciaran Ở nơi đó có tuôi thơ yêu dấu, có những tháng ngày hạnh phúc bên mái ấm gia

rishtown” [27, tr27] Nhưng cũng chính nơi đây với sự tác động của phong trào hippie

và cuộc nội chiến đã đây chàng trai ấy vào một ngã rẽ khác của cuộc đời: bỏ ngang, trường đại học, theo lối sống hippie, vướng vào cần sa và phải ra tòa

Nam Bronx lại là nơi để Ciaran phơi bày lối sống bám chặt vào hiện thế mà tồn

tại Anh nghĩ mình không thích hợp với mảnh đất này, em trai anh cũng vị

anh từng đề nghị em trai quay lại quê nhà Anh không thể sống cuộc đời lí tưởng

như em trai anh, không thể lăn lộn trong nghèo nàn, nỗi đau và rác rưởi “Tôi phải

thoát khỏi nơi này Tôi dự định tìm một công việc, kiếm một chón đi về nho nhỏ ”

[27 tr.54] Ghét xứ sở này, ghét những cô gái điểm đang lợi dụng lòng tốt của em anh, nhưng anh cũng bỏ tiền nếm trải mùi vị ấy với cô gái che ô Tillie trên đường phố Anh lại cũng vì em trai mà chấp nhận giúp những người ở viện dưỡng lão lúc

em anh cần Có thể nói, Bronx có bao nhiêu mảng màu tối sáng thì Ciaran cũng mang trong anh những sắc màu tính cách tương đương

21

Cuối cùng, khi đã ở độ tuôi xế chiều, khi đã trải nghiệm và đặc biệt gặp gỡ người phụ

nữ của đời anh, Ciaran trở về với vùng quê Dublin nơi anh từng gắn bó Có lẽ so với Bronx, 6 day ít xô bồ Cũng có lẽ Bronx đã đề lại trong anh nỗi đau mắt người em trai yêu quý Theo thời gian, giờ đây Dublin đã mang gương mặt mới, bắt đầu có những đồi

thay như bao nhiêu sự biến thiên của cuộc đời; Ciaran đã trở thành một con người giảu

có, sang trọng và điềm tĩnh “Ông là giám đốc điều hành của một công tỉ kinh doanh dịch

vụ internet đặt trụ sở tại một trong những tòa nhà cao ốp kính dọc sông Liffey” [27,

tr.577] Ông sống cùng vợ trong căn nhà cũ của gia đình đã được chính ông bỏ tiền ra mua lại Gặp ông trong không gian này người đọc không khỏi thấy hạnh phúc tràn đây Nghe như bài ca quê hương, gia đình và cuộc sống mãi âm vang theo mỗi đợt thủy triều

bên bờ vịnh: Ciaran ~ một người đàn ông thành đạt và viên mãn trong hạnh phúc

Không chỉ sắm một vai mà ở rất nhiều vai, không chỉ đơn diệ:

n, lưỡng diện mà là đa

nhân vật trong Agưởi đi dây thực sự là những mảnh vỡ mà ta chỉ có thể nhận ra

tính cách họ khi tỉ mỉ đan ghép lại ~ những con người rất chân thật của sự hiện tồn trong

1.2.3 Phân mảnh và dán ghép không — thời gian

1.2.3.1 Phân mảnh và đán ghép không gian

Ứng với sự phân mảnh của cốt truyện và nhân vật, không gian nghệ thuật bị chia nhỏ

và rải ra ở nhiều nơi trong tác phẩm Có thể nói không gian trong Người đi đây là không,

gian phi tâm Thoạt nhìn, ta thấy không gian dưới tòa tháp đôi của trung tâm thương mại được phác họa khá cụ thể như tâm điểm hướng tới của câu chuyện Nhưng thực ra nó

cũng chỉ đúng với câu chuyện về người đi dây Còn những câu chuyện khác lại gắn với

những không gian riêng biệt khác nhau Ví dụ như câu chuyện của người anh trai Ciaran

là cuộc dịch chuyển không gian từ quê nhà thuở ấu tho — Sandymount bên vịnh Dublin,

đến Nam Bronx - nơi em trai anh hiện tại đang sống Hoặc câu chuyện của Jaslyn là

hành trình qua các không gian Little Rock, New York va Ireland, câu chuyện của Claire

là sự đan xen không gian căn phòng với không gian chiến trường

Điều đáng nói ở đây là không gian không chỉ gắn với một câu chuyện, một nhân vật

mà được tái hiện qua nhiều điểm nhìn, nhiều chủ thể nhìn, gắn với nhiều câu chuyện

khác nhau Yếu tố phân mảnh không gian bộc lộ rõ nhát ở điểm này Trong tác phẩm, dễ

22

dàng nhận ra hai không gian rộng được nhà văn dung công phác họa là không gian New 'York với hai quận Bronx, Manhattan và không gian Dublin của Ireland Ở đây, có lẽ có

một chút dấu ấn tự thuật của Colum McCamn

'Bộ mặt Nam Bronx hiện lên từ nhiều góc độ qua nhiều chủ thể nhìn khác nhau Theo

khảo sát của người viết, có thê thấy như sau:

"Thiên đàng Sợ yêu— Ngôi nhàma | — Tunghôvà | Mióngựở đẹp để thật, Phần I túy xây nên— | ngợicaThiên | trêntường-

nhưng tôi vẫn Phan 2 Chita — Phan 3 Phan 1

thich 6 day hon

Phan 1

Cái nhìn của Ciaran, Lara, Tillie, Gloria va Claire li những mảnh ghép bổ sung cho nhau để hoàn chỉnh bức phông nền Bronx nghèo nàn, u ám Đó là thành phố có “không

khí thật âm ướt” [27, tr.53], “cái thành phố ngập trong rác rưởi, sống nhoi nhóc trên bân

thiu” [27, tr.54] Dé là thành phố của những dãy nhà ổ chuột, “tôi coi đó như là thứ gì đó

đáng sợ, ân chứa điều gì đáng xấu hô - những dãy nhà cao tầng xập xệ này hoàn toàn không tổn tại trong kí ức thơ ấu hay tranh vẽ của tôi, hay ở bất cứ nơi nào khác” [27, tr.243] Đó là thành phố của sự đồ vỡ, của sự xuống cấp mọi giá trị trước sóng gió cuộc

đời: “Chúng tôi vào khu Bronx, lướt qua những cửa hàng đã đóng cửa, có mấy con chó

ve vay bên ngoài Những bãi trống đầy gạch vụn Những ống thép móp xoắn Những

mảng tường vỡ Vài bóng người lê la giữa đống thùng rác và rac thai” [27, tr.542] và

“Bọn trẻ trên tầng mười ôm tỉ vi ném vào đầu đám tuần tra khu nhà đang đi rảo bên dưới Cảnh sát ập đến nện dùi cui Tiếng súng nỗ väng xuống từ góc nhà Cảnh đốt phá ngoài đường ” [27, tr.53] Đó là thành phó của sự khắc nghiệt về thời tiết: “Khu

Bronx mùa hè quá nóng mà mùa đông thi quá lạnh” [27, tr.529]

Cùng với Bronx là Manhattan Nhưng nếu như Bronx xập xệ, nghèo nàn, âm mốc và

tệ nạn thì Manhattan giàu sang, tráng lệ Manhattan nồi tiếng là khu vực sống của những đại gia ở đất nước này Dưới con mắt của những người phụ nữ như Gloria và các bà bạn

của bà, đó là thành phố của “nhà to phố sang” [27, tr.493] Còn với Claire, người dân cư

23

ngụ ở đây, vẻ sang trọng toát ra từ phong cách sống Cũng bởi vì sống trong khu phó của

tỉ phú nên bà đã rất ngần ngại khi nói địa chỉ cho các bạn mình, lần gặp đầu tiên bà cũng

không mang trang sức, và dĩ nhiên, người kể đã khéo léo cho thấy bà luôn có cảm giác như mình đang phô trương quá sức trước mắt bạn bè Diện mạo Manhattan được về thêm một nét từ điểm nhìn của cô gái diém Tillie Cô đã từng làm gái ở Lexington

Nhưng lúc có tuôi, cô buộc phải về khu Bronx Đơn giản vì Manhattan chỉ dành cho gái gọi cao cấp, trẻ và hầu như không có gái da màu Còn với điểm nhìn của đám đông trong

buôi sáng mùa hè 1974, thành phố hiện lên với muôn vàn âm thanh náo nhiệt: “Tiếng còi

xe hơi Những chiếc xe chở rác Còi hiệu chuyến phi Âm thanh xô bồ từ xe điện ngầm Những mảnh rác lẫn lộn trong những góc hẻm tối tăm ” [27, tr.6], những tuyến đường nối tiếp lẫn nhau: “Trên phố Nhà thờ Phó Liberty Phố Cortland Phó West Phó

Fulton Phé Vesey” [27, tr.5], những hình ảnh chân thực đằng sau sự hào nhoáng từng

biết đến: “Những cô gái điểm trong bộ đồ jean nhàu nhĩ Thương nhân Mấy cậu nhóc

giao hàng Những người đeo bảng quảng cáo thuê to kếch Cánh cờ bạc bịp Thêm gã sâu rượu đang bò ra ngoài tìm cữ rượu sớm” [27, tr7]

Như vậy, không gian New York ở đây là những mảnh vỡ, người đọc chỉ có được cái

nhìn toàn diện khi lắp ghép nhiều mảng màu hiện thực từ cái nhìn của nhiều chủ thể

được rải ra trong tác phẩm Tương tự như vậy với không gian Ireland Bộ mặt hiện ra đầy

đủ hơn nếu chúng ta tiếp cận với cả câu chuyện của Ciaran về quê nhà lẫn câu chuyện cô gai Jaslyn tìm đến thăm khi ông đã ở tuổi lục tuần

Trong hoài niệm của Ciaran, đó là thành phố của năm tháng tuổi thơ yên ả, thanh

bình: “Hai trạm điện không lồ màu đỏ và trắng chọc gãy đường chân trời phía đông,

nhưng ở những hướng còn lại chân trời vẫn là một đường cong nhẹ nguyên lành,

được tô điểm bởi những con mong biển trong không trung, những chiếc tàu thủy

chở thư ngoài Dun Laoghaire và những đám mây lướt nhanh cuối trời” [27, tr.19]

Song cũng giống như “Thủy triều vịnh Dublin vốn dâng lên chậm chạp nhưng nó

có thể thay đổi khó lường” [27, tr.19], đây còn là không gian mang trong mình nó

biết bao mảng màu xám tối: “Khu cảng Những quán trọ rẻ tiền Những góc phố nơi

đá lót đường vỡ nham nhở [27, tr.25], những người cơ nhỡ, những người già nát

rượu Chính điều này đã làm cho cô gái trẻ Jaslyn phải ngạc nhiên khi đặt chân đến

24

mảnh đất này: “Cô vốn mường tượng ra những con đường cấp phối, hai bén rop

bóng cây và những dãy hàng rào cao, rồi cánh đàn ông với mái tóc đen nhánh,

những túp lều trắng đứng lẻ loi trên đỉnh đồi Nhưng thay vào đó cô lại thấy những cầu vượt, dốc lên cầu và những màn lên lớp của những gã say rượu mặt phi về ý

nghĩa đích thực của chính sách thế giới” [27, tr.576]

Đọc Người di day, chúng ta khó có thể trả lời không gian nào là không gian chính của câu chuyện Bởi không gian ở đây là phi tâm điểm Cái tưởng như chính chưa hẳn đã là

chính, cái phụ biết đâu lại trở thành tâm điểm của tác phẩm này

Từ một góc độ khác, không gian mảnh vỡ ở đây còn được biểu hiện qua sự đan xen giữa không gian hiện thực và không gian quá khứ, hoài niệm của nhân vật Đó là không

gian gãy rời, đứt nối qua dòng hồi tưởng của Claire khi bạn bà đến thăm nhà Hiện thực

là ngôi nhà của bà trên đại lộ Park Quá khứ là không gian 6 cia Gloria — khu Bronx,

không gian chiến trường Việt Nam trong hồi ức về Joshua

Một biểu hiện nữa của không gian mảnh vỡ trong tác phẩm là không gian hồi ức

bị cắt xén rời rạc, lộn xộn Đó là không gian được tái hiện trong câu chuyện của

Tillie Bà bị bắt, phải nhận tội thay con, bị quản giáo là người đồng tính chuyên trại khi không làm mụ vừa lòng và chống trả mụ; rồi con gái bị tai nạn qua đời, lo lắng

cho hai đứa cháu Tất cả khiến Tillie bất an, hoảng loạn, rối trí Điều ấy thể hiện rõ

qua cách nhân vật kể chuyện: kể không trật tự, không quan tâm đến thời gian, không gian, quan hệ của các sự việc Đó hoàn toàn chỉ là những hình ảnh hiện lên ngẫu nhiên trong trí nhớ mà thôi

1.2.3.2 Phân mảnh và dán ghép thời gian

Cốt truyện Người đi dây kê về hiện thực đời sống New York và Ireland những năm 70

của thế kỉ XX, kéo dài

ến tháng 12 năm 2006 Dầu án thời gian ấy in hẳn trên tác phẩm bởi những thời điểm cụ thể Ví dụ buôi biểu diễn đi dây bắt đầu khoảng 7 giờ 45 phút

sáng, bạo động ở miễn Nam Ireland mùa xuân năm 1974, trát gọi trình diện Tillie ngày

19 tháng 11 năm 1973 và hành trình trở lại thăm Claire lần cuối trước khi bà mắt của

Jaslyn vào tháng 12 năm 2006 Đương nhiên xen vào đó là những mảng hiện thực hồi ức trước những năm 70 này

25

Như đã nói trong phần phân mảnh cốt truyện, tiêu thuyết được kẻ không theo trật tự tuyến tính Thời gian kể chuyện và thời gian sự kiện bị phân mảnh, gấp khúc, đồng hiện

và nhiều khi lẫn lộn quá khứ, hiện tại theo suy nghĩ của nhân vật

Thời gian sự kiện của câu chuyện về người đi dây được bẻ ra làm ba đoạn và kể

không liền mạch như sau:

giữa phần truyện “Ngước nhìn và sững lặng” với “Hãy đề thế giới trot mai di”, ching ta

thấy tác giả đảo trật tự thời gian khi kể chuyện Những sự kiện xảy ra trước được đem kể sau và ngược lại Với cách đảo thuật này, người kể chuyện dẫn người đọc vào hành trình

khám phá quá khứ, khám phá nguyên nhân của những vấn đề trong hiện tại; nhiều yếu tố bất ngờ, ngẫu nhiên cứ thế được phơi bày, thu hút sự quan tâm của độc giả qua từng, trang viết

Ngoài cách kể chuyện đảo thuật như trên, tiểu thuyết Agưởi đi dây còn có cách kể

chuyện bổ thuật đầy hiệu quả Việc bỏ thuật giúp người kể chuyện cung cấp hàm lượng

lớn những thông tin liên quan đến sự kiện chính đang kể cũng như làm giãn mạch truyện,

giảm tốc độ kể, đôi khi là ngưng đọng thời gian kể Tiêu biểu có lẽ phải nhắc đến phần

*Miró ngự ở trên tường” Thời gian kể chuyện gói gọn trong buổi sáng khi những người bạn đến thăm Claire Nhưng với cách kể chuyện bổ thuật, người kể chuyện đưa người

đọc quay trở về với quá khứ xa xăm, tìm đến nguyên nhân khiến bao trái tìm Mỹ còn nhức nhối Xen kẽ vào cót truyện chính là những mảnh ghép thời gian hồi ức của Claire Chuyện mở ra bằng sự kiện Claire thức dậy và tiễn chồng đi làm Tiếp đó là suy nghĩ của

bà

ôi đầu gặp gỡ với những người bạn Sau đó mạch kể lại trở về hiện tại bằng việc

bà dặn dò người gác thang máy khi khách đến Rồi những bà bạn đến chơi, người kể

chuyện kể theo cảm xúc của nhân vật Claire Kí ức về con của bà hiện lên xen vào những câu nói và suy nghĩ, hành động trong hiện tại Ví như:

26

+ Tôi nghĩ giờ tôi đi cắm hoa vào nước đây, - bà nói

Nó viết thư kể cho bà nghe về những cuộc chiến xâm nhập giành quyền truy nhập tài

khoản vào lúc nửa đêm

~ Chị ổn chứ, Claire?

Một cái chạm khẽ vào khuỷu tay ba La Gloria.” [27, tr.171-176]

Bằng cách bổ thuật như vậy, tác giả bổ sung những sự kiện về con trai Claire và

những bà mẹ khác một cách khá đậm đặc Mặt khác còn cho thấy nhân vật sống cuộc

sống đầy tâm trạng Đứa con trai luôn hiển hiện trong cuộc sống của bà, nỗi đau mắt con không thê nào nguôi ngoai được Bà không mạnh mẽ như chồng, có thể lẻn vào nhà tắm

xả vòi nước mà khóc một trận rồi sẽ nguôi ngoai Bà luôn sống trong ám ảnh đau

“Bà duỗi bàn tay chống lên quầy bếp Những ngón tay choãi ra ấn xuống ban

Joshua Có phải cái tên ấy đã khiến bà day dứt? Có phải bởi họ chưa nhắc đến tên nó?

Có phải bởi nó đã chẳng hiển hiện trong suốt cuộc trò chuyện buổi sáng nay?

Thôi đủ rồi Đủ rồi Bưng khay lên Đừng nghĩ nhảm nhí nữa Mọi thứ đang thật tuyệt Nụ cười đó của Gloria Những bông hoa tuyệt dep

Ra ngoài

Bay giờ

Đi thôi.” [27, tr.179]

Bên cạnh lối đảo thuật và bỗ thuật, chúng ta còn bắt gặp cách kể chuyện dự thuật

trong Nguoi đi dây dù rất hiểm Đó là những đoạn kể chuyện tương lai khi dang ở thì hiện tại như đoạn Gloria kể về gia đình, bà nhắc tới hai đứa bé gái, sau đó trong đoạn kể

tiếp về cuộc gặp gỡ ở nhà Claire mới cho người đọc biết hai đứa bé đó là con của Jazzlyn Hoặc như đoạn Adelita kế về người yêu của mình - linh mục Corrigan Chủ thể

kể chuyện đang kể chuyện họ vừa trải qua một đêm làm tình đầy hứng khởi thì đột ngột

chuyển sang kể chuyện sẽ xảy ra sau đó khá lâu, sau khi Corrigan gặp tai nạn và qua đời

“Một tuần sau — sau vụ tai nạn - tôi về nhà và nhặt nhạnh đám râu tóc của anh còn dính

trên thành bồn rửa, sắp xếp chúng thành các hình thù khác nhau, một cách ám ảnh, hết

27

lần này đến lần khác ” [27, tr.475] Báo trước sự kiện sẽ xảy ra, người kể chuyện gieo vào người đọc không chỉ nỗi đau mà còn sự hồi hộp theo dõi, đợi chờ kết cục đầy thảm khốc ấy Đó cũng là một cách lạ hóa kể chuyện đề tránh nhàm chán khá thành công của

Colum McCann

Một điểm khá đặc biệt của tiểu thuyết này là kể chuyện men theo tâm trạng nhân vật Khi đó, ranh giới thời gian sự kiện bị xóa nhòa Sự kiện, không gian cứ thế hiện lên theo

lời kể của nhân vật, không quan tâm đến mối quan hệ của chúng Nói cách khác, đó là

những lát cắt thời gian ứng với những sự kiện rời rạc được tái hiện qua suy nghĩ Tiêu biểu là thời gian trong câu chuyện của Tilie Người đọc khó mà phân biệt được sự việc nào diễn ra trước, sự việc nào diễn ra sau qua cách kể của bà Thời gian kể bắt đầu từ lúc

bà bị bắt vào tù đến khi quyết định tự tử Nhưng sự kiện thì diễn ra không theo trật tự

nào Đang kể chuyện hiện tại mình bị bắt, bà quay lại quá khứ năm mười ba tuổi với

những lần đi khách đầu tiên, rồi chuyện sinh con, chuyện ở khu Lexington, chuyện

những gã bảo kê, chuyện Conrigan, rồi lại ở hiện tại với việc chống lại quản trại hiện

thực và quá khứ cứ thế đan cài, chồng chéo lên nhau

Như vậy có thê nói: Tính chất phân mảnh của tiêu thuyết này thê hiện ở nhiều cấp

khác nhau Đó là sự phân mảnh về cốt truyện, về nhân vật và về không - thời gian Tắt

cả góp phần tạo nên sự đa dạng trong cách kể, lôi kéo người đọc tham gia một cách tích

cực vào việc theo dõi diễn biến của những câu chuyện khác nhau Thông qua đó, nhà văn

thực khá bộn bề, với những mảng màu đen trắng khác nhau

đưa độc giả đến với một

của hiện thực xã hội đầy biến động, với những con người đa tính cách, đa tâm trạng,

được tái hiện từ rất nhiều góc độ nhìn

Với kĩ thuật phân mảnh và dán ghép, tiểu thuyết Người đi đậy thể hiện rõ tính chất phi

trung tâm Không còn cốt truyện nảo là chính, không còn nhân vật nào là chính, và cũng không có không — thời gian chính cho tit cả các câu chuyện này Bắt cứ câu chuyện nào cũng có thể trở thành trung tâm, nhân vat nào cũng có thé thu hút sự chú ý như một tâm

điểm Cuộc sống do đó đa sắc màu

1.3 Tự sự đa chủ thể - kiến tạo biểu tượng gì

Với tư cách là nghệ thuật ngôn từ, văn học trước hết mang đặc trưng hình tượng — nghĩa nhân sinh

gián tiếp Bất cứ nghệ sĩ nào khi sáng tác văn chương cũng hướng đến kiến tạo những

28

biểu tượng đề chuyên tải thông điệp thâm mĩ trong tác phâm của mình Không có biểu

tượng sẽ không có nghệ thuật

Khái niệm biểu tượng thường được hiểu là “hình ảnh các vật thể, cảnh tượng và sự

kiện xuất hiện trên cơ sở nhớ lại hay tưởng tượng Khác với tri giác, biểu tượng có thê

mang tính khái quát Nếu tri giác chỉ liên quan đến hiện tại, thì biểu tượng liên quan đến

quá khứ và tương lai” (Từ điển tâm lý học) Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học

giải thích rằng: biểu tượng là “Hình thức của nhận thức, cao hơn cảm giác, cho ta hình

ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật vào giác quan đã

chấm dứt” [56] Theo từ điển biểu tượng, những gì được gọi là biểu tượng khi và chỉ khi

nó được một nhóm người đồng ý rằng nó có nhiều hơn một ý nghĩa là đại diện cho chính

bản thân nó

Tinh chất đa nghĩa của biểu tượng được làm nên không chỉ từ góc độ sáng tạo mà còn

từ góc độ tiếp nhận Kiến tạo biểu tượng do đó trở thành xu hướng tắt yếu của quá trình

mã hóa thông tin trong các tác phâm văn chương

“Như là ngôn ngữ của cái bất tri giác, biểu tượng là “một sự so sánh kéo dài”

(J.Lemaitre), là sự thể hiện gián tiếp một ý tưởng bằng một hình ảnh hay một câu

chuyện có nội dung tương tự với ý tưởng ấy” (Lautréamon) Đặc điểm chung nhất của mọi dạng thức biểu tượng là sự thông qua một hình ảnh cụ thể để biểu hiện một điều trừu tượng, “biểu hiện một cái gì khác căn cứ vào một tương ứng loại suy” (Agndré Lalande)” [3] Biểu tượng bao giờ cũng có tính ước lệ, tính đại diện và gợi

liên tưởng Chiều sâu tư tưởng của tác phẩm do đó một phần lớn được thê hiện qua

các biểu tượng mà nhà văn xây dựng Mỗi tác phẩm, mỗi nghệ sĩ sẽ có một hướng

kiến tạo biểu tượng riêng, sao cho vừa dung chứa tốt nhất ý đồ nghệ thuật, lại vừa hấp dẫn người đọc, người xem

Trong tiêu thuyết này, tác giả đã xây dựng thành công khá nhiều biêu tượng Đặc sắc nhất là biểu tượng người đi dây Từ một sự kiện có thật trong lịch sử, soi chiếu dưới góc nhìn của những chủ thể khác nhau, nhà văn kiến tạo một biểu tượng mang ý nghĩa nhân

sinh vô cùng sâu sắc

29

13.1 Tái hiện một sự kiện có thật trong lịch sử

Van học và hiện thực cuộc sống có mối quan hệ khăng khít với nhau Hiện thực là

mảnh đất màu mỡ ươm mầm cho sáng tác Cuộc sống ngoài kia cung cấp cho tác giả nguồn đề tài phong phú, gợi lên trong lòng nghệ sĩ những xúc cảm ban đầu đẻ đến

khoảnh khắc nào đó nó chín muỗi thành những thăng hoa nghệ thuật Dĩ nhiên, hiện thực

trong tác phẩm văn chương đã được thanh lọc qua cái nhìn và quan điểm, cảm xúc của

nhà văn Người nghệ sĩ do đó không chỉ đưa một lát cắt của đời sống vào trong tác phẩm

mà không kèm theo đó một ẩn ý nghệ thuật nào Hiện thực phản ánh luôn mang thông

điệp hoặc phục vụ tối đa cho việc truyền tải thông điệp của tác phẩm văn chương Một trong những yếu tố góp phần hiệu quả nhất vào việc thể hiện ý đồ nghệ thuật là sử dụng những biêu tượng đa nghĩa Có thể biểu tượng ấy do tác giả sáng tạo nên, cũng có thể

thuộc về bản thân hiện thực Nhưng dẫu sáng tạo thì cũng khởi phát trên một cơ sở hiện thực cụ thể nào đó Nhà văn tài năng sẽ là người biết lẫy ra giữa bôn bề sự kiện và con

người ngoài kia những vấn đề có ý nghĩa với tất cả mọi người, đồng thời lại nhắn nhủ

được những cảm nhận rất cá nhân Cái khó là làm sao đó để độc giả nhận ra những gì

hiện lên trong tác phẩm không quá xa lạ mà cũng chăng phải thứ họ đã chứng kiến đến

in dé phan anh dé làm gì luôn được đặc biệt quan tâm

Người đi day trước hết được gợi lên từ một sự kiệ

người Pháp Philippe Petit di dây giữa hai tòa tháp đôi ngày 7 tháng 8 năm 1974 —

Từ năm 18 tuôi, Philippe Petit đã bắt đầu thu thập thông tin về tháp đôi và dp a ước mơ thực hiện buôi đi dây nói giữa hai tòa tháp ấy Sau sáu năm tìm kiếm tài liệu

song song với quá trình tập luyện, buổi sáng mùa hè năm 1974, ông và nhóm bạn đã

đem

thực hiện kế hoạch mạo hiểm này Trước đêm biểu diễn, họ đã bí at dung

lẫn trong hàng hóa lên bằng thang máy Họ sử dụng dây cung và một mũi tên gắn với một đoạn dây thừng để chăng cáp qua hai tòa nhà Và rồi sáng hôm sau, buổi biểu

diễn 45 phút của ông đã thu hút sự chú ý của đông đảo công chúng và cả nhà chức

trách Họ không chỉ thuyết phục mà còn đe dọa dùng trực thăng tiếp cận buộc ông

phải dừng cuộc biểu diễn

30

Trước khi thực hiện những bước nhảy tử thần trên sợi dây ở tháp đôi, Philippe Petit từng trải qua quá trình khổ luyện và thực hành di dây giữa hai tòa tháp của nhà thờ Đức

'Bà vào năm 1971 Ông cũng thực hiện một lần đi dây mạo hiểm nữa vào năm 1973 trong buôi biêu diễn giữa hai trụ tháp ở phía bắc cầu Sydney Harbour Đó là những bước đệm chắc chắn đê nghệ sĩ di dây thực hiện thành công niềm khao khát của mình ở trung tâm thương mại thế giới năm 1974

Sự kiện di dây của Philippe Petit da đi vào điện ảnh Bởi đó không đơn thuần là một trò mạo hiểm mà còn là hành động kì vĩ của con người Cảm hứng ấy cũng đã miên man chảy trong tiểu thuyết Người đi đây của Colum McCann

13.2 Xâ

dựng hình tượng người di dây như một mắt xích kết nối các câu chư)

Trên cái nền sự kiện lịch sử, Colum MeCann khắc họa nhân vật di dây cho tác phẩm

của mình Ở câu chuyện thứ nhất, từ điểm nhìn của người kể chuyện ngôi ba, một ấn

tượng mạnh bạt vào tri giác người đọc khi người kể chuyện giới thiệu về nhân vật một

cách khá mơ hồ: “Anh ta đứng ở rìa tòa nhà, thân hình tối sẫm tương phản trên nền xám

của buổi sáng Một thợ lau chủi cửa sổ chăng Hay công nhân xây dựng Hay ngl nhào lộn?” [27, tr5]

Cảm thức mơ hồ ấy thả người đọc vào những liên tưởng khác nhau; đề hồi hộp dõi

theo câu chuyện, cũng là dõi theo từng động tác của anh ta, hòa vào điểm nhìn của trăm

ngàn dân chúng Manhattan trong buổi sáng mùa hè hôm ấy Mặc công việc, mặc thời

gian Chỉ còn lại cái ngước nhìn sững lặng! Sự hoài nghĩ, phán đoán về anh ta chỉ được

người kể chuyện tường minh hóa ở phần cuối câu chuyện thứ nhát, khi “người đàn ông

đã đứng thẳng lên, tay cầm một thanh dài và mỏng, đưa đẩy nhẹ, lượng sức nặng của nó,

thử nâng nó giữa không trung ” [27, tr.13]; và “Không khí đột nhiên ngập tràn thông cảm Người đàn ông phía trên là một thông điệp mà họ chừng như đã biết, mặc dù trước đây chưa từng nghe qua” [27, t.13]

Nếu như ở phần đầu, người kể chuyện đứng từ điểm nhìn bên ngoài đề kể về người đi dây thì ở phần “Hãy đề thế giới trượt mãi đỉ” điểm nhìn của người kể chuyện đã bát đầu

hành trình dịch chuyển vào trong nhân vật Bên cạnh những câu kể mang tính chất khách

quan về công việc luyện tập của “gã” như “Gã đi tới giữa sợi dây, chỗ thách thức nhất

Ga tập nhảy lò cò, chuyển từ chân nọ sang chân kia Gã cầm một cái sào nặng giúp giữ

31

thăng bằng ” [27, tr271], “Khoảnh khắc yêu thích của gã là chạy dọc sợi dây mà không cần đến sào thăng bằng ” [27, tr.271]; kể về công việc chuẩn bị cho buôi đi dây

giữa hai tòa tháp đôi như “Gã bàn bạc kế hoạch với những người bạn Họ sẽ phải lên vào tòa tháp kia, đặt những trụ đỡ vào đúng chỗ [27, tr.280] là những câu văn xuất phát từ chính điểm nhìn của nhân vật Ở những câu văn ấy, người kể chuyện men theo tâm trạng, suy nghĩ của người đi dây Ví như: “Chỉ đến khi trở lại căn nhà gỗ, gã mới nghĩ ra cây sào trong tay gã chính là một cột thu lôi ” [27, tr.272], “Gã cảm thấy vô cùng thoải mái, dù cho lũ chuột cào lên ván sàn loạt soat” [27, tr.272], “Ga tu hoi chúng đã nhìn gì

và cảm nhận ra sao về cảnh trước mắt” [27, tr.272], “Gã băn khoăn không biết liệu chúng

có đến và cọ mình lên những cọc gỗ không lồ mà gã đã đóng xuống đắt làm trụ ” [27, tr.273] Một đặc điểm dễ nhận thấy là nhà văn sử dụng khá nhiều từ ngữ mang tính chất

độc thoại khi kể về nhân vật Dấu hiệu ấy cho thấy rõ nhất sự dịch chuyền điểm nhìn từ

người kể chuyện ngôi ba vào nhân vật này Vậy là với mảnh ghép thứ hai, với người kể chuyện thứ hai, câu chuyện về người đi dây hoàn thiện thêm một bước với hành trình

luyện tập, công tác chuẩn bị cho buôi biểu diễn, và đặc biệt hơn, người kế chuyện đã dần

khám phá phần nội tâm nhân vật

Bản thể người di dây tiếp tục được phơi bày trong mảnh ghép thứ ba: “Trên nhịp

đường rầy tiến bộ” Người kể chuyện phác họa thêm một đặc điềm của anh ta: nhanh

nhẹn, trí nhớ tốt và được nhiều người ngưỡng mộ, nhất là phụ nữ; đồng thời kể tiếp về

buôi biêu diễn Tuy nhiên, người kể chuyện dường như tập trung nhiều vào suy nghĩ và

nhờ những câu văn đặc tả suy nghĩ và tâm trạng này, ý nghĩa biểu tượng người đi dây sáng rõ hơn

tâm trạng của nhân vật Vẫn là lối kể nhằm lột tả anh ta nghĩ gì Có thể n

"Thì ra, có những điều kì diệu được làm nên từ khoảnh khắc “đánh mắt mình”, phút giây

không cảm thấy mình là sự đốn ngộ và tận cùng trải nghiệm

Một cách rất ngẫu nhiên, người đi dây trở thành nhân vật kết nói tất cả các nhân vật,

các câu chuyện trong tác phâm Những bà mẹ mắt con trong chiến tranh bàn tán về anh,

vợ chồng Lara gây tai nạn đúng vào hôm anh biểu diễn, những cô gái điểm không quan tâm lắm đến việc của anh chàng này, vị thâm phán nóng lòng chờ được thụ lí vụ án của

rộn với buổi biểu diễn trên

anh, “nó” mải mê tìm kiếm “chữ kí” khi người ta đang bậi

kia Quả thật, dù muốn hay không, mọi cuộc đời vẫn cứ quấn bện bên nhau

32

1.3.3 Đưa ra những đánh giá đa chiều

Tính đa thanh, phức điệu là một đặc điểm tiêu biểu của văn học hiện đại và hậu hiện đại Theo Bakhtin, một tác phẩm có tính đa thanh, phức điệu là một tác phẩm “tồn tại

không hòa đồng nhiều tiếng nói và ý thức độc lập, bình quyền, đầy đủ giá trị, nơi tiếng nói của nhân vật bình đăng với tiếng nói tác giả, tác giả không chỉ nói về nhân vật mà

còn nói với nhân vật, quan hệ đối thoại với nhân vật” [5, tr.12] Ông ví văn bản tiểu

thuyết giống như bản tổng phô một tác phâm giao hưởng, “ở đấy có rất nhiều bè, nhiều

bộ với những cách di bè, phối khí phức tạp” [5, tr21]

Ở tác phẩm này, chúng ta thấy tự sự đa chủ thê không chỉ giúp khắc họa thành công

nhân vật mà còn giúp nhà văn đưa ra những nhận định khác nhau, thậm chí trái chiều từ những chủ thể và điểm nhìn khác biệt Tính chất đa thanh, phức điệu của tác phẩm một

phần làm nên từ đó

Đám đông Manhattan trong khoảnh khắc hồi hộp, hứng khởi đã phát

điểm trước hiện tượng anh chàng chăng mình giữa không trung trên chiếc dây nói liền

ộ nhiều quan

hai tòa tháp Nhiều người cùng chung một niềm cảm thán: “Trời đất ơi, chuyện gì thế

này” hay “Lạy Chúa tôi” [27, tr8] Ai đó thiếu kiên nhẫn tỏ ra khó chịu, “cố gào lên

giọng đề nó vang xa: Nhảy mẹ nó đi, thằng kia!” [27, tr.11] “Nhimg người muốn anh ta

ở nguyên đó, dinh lấy sợi day, ở đó thôi chứ đừng xa hon — cảm thấy kinh tởm những lời gào thét ấy: họ muốn người đàn ông an toàn quay trở vào trong vòng tay của cảnh sát chứ không phải bầu trời” [27, tr.12] Và hiệu ứng trái chiều quả thật vô cùng rõ nét:

“Nhảy đi, mẹ kiếp!

Đừng nhảy!” [27, tr.12]

'Với điểm nhìn của nhân vật Tillie ~ một cô gái điểm chấp nhận nhận tội thay con đẻ

cháu mình có mẹ thì hình tượng người đi dây chẳng có ý nghĩa gì trong hoàn cảnh hiện

tại của bà Bởi đơn giản “những đứa trẻ có ý nghĩa hơn nhiều so với chiếc vòng đeo

khóa, hơn cả cú nhào lộn trên không trung” [27, tr.I 16]

'Với điểm nhìn của Claire — một bà mẹ mắt con trong chiến tranh ở Việt Nam, đang rất

mong muốn được kể về con mình trong buôi họp mặt bè bạn, không muốn mọi người vì

chú ý vào người đi dây mà lăng quên con mình - thì người di dây chẳng qua là sự dại đột

đánh cược với mạng sống của mình: “'Cuối cùng cũng đến thế Thật tring tron voi co thé

33

mình Khiến nó trở nên rẻ mạt Trò xiếc rồi Sao anh ta lại dám làm vậy với chính cơ

thể của mình chứ? Vứt mạng sống chính mình vào mặt mọi người? Khiến cái chết của

con trai bà trở nên tầm thường?” [27, tr.196]

Vi Solomon — vị thắm phán quyền uy, bỏ lỡ màn trình diễn di dây ngoạn mục - thi

“anh ta đang dùng chính cơ thể mình dé đưa ra một tuyên ngôn” [27, tr419] Ong cho

rằng người đi dây ấy là một thiên tài, “một tượng đài trong chính bản thân anh ta Anh ta

tự biến mình thành tượng đài, không những thế còn là tượng đài hoàn hảo cho New York

hoàn hảo [27, tr.418] Chính Solomon là người giải mã bí mật cuối cùng về người đi dây Qua câu chuyện về người đi dây và những câu chuyện cá nhân khác, người kể

chuyện đã cho người đọc biết về cuộc sống, tài năng và màn trình diễn đi dây của anh ta Nhung có một điều, vì sao anh ta có thể chăng một sợi dây gần trăm kí giữa hai tòa tháp

thì không ai lí giải Quyền uy giải mã ấy được trao cho người hết sức ngưỡng mộ anh, kể

về anh bằng cái niềm say sưa khó tả, cũng là người nghĩ ra hình thức phạt anh vô cùng

độc đáo: mười xu cho mỗi ting, và phải biểu diễn một buổi đi dây khác Có thể nói, nhờ

13.4 Gợi liên trống từ cuộc đời nhân vật

Giá trị biểu tượng của hình tượng người đi dây còn được tạo nên từ việc nhà văn gợi

thêu

đời các nhân vật Mỗi người một hoàn cảnh, m

tương lai rất khác nhau; song ai cũng đang đi dây mạo hiểm giữa cuộc đời này

Có những người đi dây bằng khát vọng và sự dần thân như Corrigan, Ciaran, Sam Perter,

Solomon, Jaslyn và nó Có những người đi dây bằng tình yêu thương và nỗi đau hậu

chién nhu Claire, Gloria, Adelita Lại có những người đi dây bằng nỗi đau trụy lạc như

me con Jazzlyn, Lara Vậy là tất cả đã, đang va vẫn sẽ di dây Soi day thử thách cũng là

đời

sợi dây quần bện mỗi cuộc đời bên những cuội

Như vậy, trước khi trở thành một bộ phận của bản thể tác phẩm văn học, biểu tượng

hiện đã hiện hữu trong đời sống con người, như là kết quả tắt yếu của quá trình tư duy

Tuy vậy, từ hình tượng đến biêu tượng là một quá trình khái quát hóa cao độ hàm lượng,

34

giá trị tư tưởng và tính biểu tượng trong bản thân hình tượng đó Việc kiến tạo và sử dụng biểu tượng vì thế tất yếu nhằm đề tôn giá trị của ý tưởng bằng sức mạnh của hình

ảnh Như mọi biểu tượng khác, người đi dây hàm chứa ý nghĩa bề sâu của tác phẩm và ý

nghĩa ấy ít hay nhiều tùy thuộc phần lớn vào vai trò tiếp nhận của độc giả

'Chênh vênh giữa gió trời và ném vào thế giới dưới sợi dây kia biết bao hiệu ứng, cuộc biểu diễn của anh trở thành vấn đề nóng hôi đề luận bàn Bằng ngòi bút tự sự đa chủ thể, tác giả đã nâng hình tượng ấy lên thành biểu tượng giàu giá trị nhân văn, từ đó chuyển đến người đọc thông điệp đầy ý nghĩa: Hãy vượt lên chính mình và chạm đến tự do, hãy sống bằng nghị lực, niềm tin và sự kết nồi yêu thương

Biểu tượng này đặt cạnh biểu tượng tháp đôi — hình ảnh tượng trưng cho tài năng, trí

tuệ, sự giàu có và phát triển của nước Mỹ cũng như toàn nhân loại Đối với riêng người

di dây, tháp đôi là sự ngưỡng mộ nhưng cũng là thách thức Anh muốn chỉnh phục nó, song để làm được điều đó quả thật chẳng dễ dàng

Đi dây là một việc làm mạo hiểm, thậm chí có thể là phạm pháp Thực hiện

công việc

ấy không chỉ cần có tài năng, mà đôi khi còn cần bản lĩnh vượt lên chính bản thân mình

Đó không chỉ là hành trình chỉnh phục mà còn là hành trình kết nối lẫn nhau Nhưng

thực tế là giữa bon chen của cuộc sống đời thường New York buổi giao thời, biết bao

con người vẫn đi dây Không đơn thuần là một hình tượng nhân vật, người đi dây trở thành biểu tượng cho con người giữa cuộc đời này Chúng ta đang đi dây, và đang rất

cần phải giữ thăng bằng, rất cần được giúp đỡ để giữ thăng bằng Có người thành công,

để tìm ra hạnh phúc, cũng có người thất bại và rơi xuống đáy vực sâu Đi dây — một trò

xiêc của cuộc đời, một hành động chứng tỏ bản lĩnh vượt lên chính mình, một sự găn bó,

hạnh phúc ngọt ngào Nhân loại đi dây, chính trị đi dây, pháp luật đi dây và lịch sử cũng

viết tiếp đời mình bằng những trang đi dây như thế

Chính ở điểm này chúng ta nhận ra sự gặp gỡ kì diệu ciia Colum McCann véi Colleen

McCullough Trong 7iếng chim hót trong bụi mận gai, nữ nhà văn đã xây dựng một biểu

tượng mang ý nghĩa tương tự biểu tượng người đi dây của Colum McCamn Chú chỉm ở

35

tiểu thuyét cia Colleen McCullough cing lam được điều phi thường dẫu là trong giờ phút cuối cùng của cuộc đời — một kiểu thăng hoa đầy kiêu hãnh Bài ca của chú chim vat lên từ đau khô tột cùng nhưng đầy hân hoan, hạnh phúc Bài ca ấy khiến cho họa mỉ lẫn sơn ca phải ghen tị ngước nhìn Và dĩ nhiên, bài ca ấy chỉ có thê vút lên bằng sự đánh đổi cả mạng sống sau cú lao mình vào chiếc gai nhọn nhất Làm một việc mà có thê phải

từ bỏ cả cuộc đời này, dẫu là không biết hay thực sự ý thức, chúng ta vẫn cứ làm theo cái

cách của riêng mình "Con chim mang chiếc gai của bụi mận cắm vào ngực tuân theo qui

luật bắt di bất dịch của thiên nhiên; bản thân nó không biết sức mạnh nào đã buộc nó lao

vào mũi nhọn và chết mà vẫn hót Lúc mũi gai xuyên qua tim nó, nó không nghĩ đến cái chết sắp đến, nó chỉ hót, hót cho đến lúc mắt tiếng đứt hơi Nhưng chúng ta, khi lao ngực vào bụi mận gai, chúng ta biết, chúng ta hiểu Tuy thế ta vẫn lao ngực vào bụi mận gai

Sẽ mãi mãi như thế!” [28] Người di dây có lề hơi khác chú chim kia khi anh ý thức được

việc mình làm Vấn đẻ là cả hai đều có một động lực thôi thúc hành động mà không dễ gì

lí giải Có điều chắc chắn rằng, cả người di dây lẫn chú chim kia đã vượt lên mọi nỗi lo

âu rất chân thật trong bản thân mình, đề làm nên một điều phi thường, kì diệu Và điểm

khác nhau nữa ở hai tiểu thuyết này là cái kết cho số phận Chú chim phải lìa bỏ cuộc

đời, còn người đi dây đã về đến đích Colum MeCann hướng người đọc đến những gì có hậu hơn

1.4 Tự sự đa chủ thể - những tương quan đối

14.1 Tự sự đa chủ thể và sự đối lập trong quan điễm cá nhân

Không chỉ thành công ở phân mảnh và dán ghép, ở xây dựng biểu tượng, Colom

MeCann còn rất thành công khi vận dụng thủ pháp đối lập trong tác phẩm này Ở một

mức độ nào đó, có thể nói tiêu thuyết là sự đối thoại giữa các quan điểm trái ngược nhau

Trước hết là sự đối lập trong quan điểm về tôn giáo Người đi dây phác họa một cách

nhìn mới về đức tin Những điều trước nay giáo dân vẫn cho là lí tưởng, cần tuân thủ

tuyệt đối thì dưới ngòi bút của tác giả đã bộc lộ nhiều vấn đề cần phải luận bàn Niềm tin

của Corrigan là có thật Cách anh thực hiện lí tưởng của mình là có thật Song liệu đó đã

là giải pháp tối ưu? Liệu đó có phải là niềm tin mù quáng sau bao thất bại

Thứ nữa là sự đối lập trong quan điêm về đạo đức Thế nào là người tốt? Thế nào là người xấu? Những cô gái điểm bám lấy Corrigan như ân nhân của mình, đôi khi có cảm

36

giác như họ lợi dung lòng tốt của vị mục sư như lời anh trai anh nói liệu có phải là người

xấu? Thâm phán Solomon từ bỏ lí tưởng thời trai trẻ, bắt nhịp và leo lên danh vọng bằng, cách hòa nhập với xu thế chung có phải là người xấu hay không?

'Và chiến tranh Có cuộc chiến nào thực sự là vĩ đại? Có cuộc chiến nào là vì lí tưởng hạnh phúc của nhân loại toàn cầu?

Cuối cùng là sự đối lập giữa tự do và pháp luật, khát vọng và những ràng buộc việc thực hiện khát vọng trong mỗi cá nhân Người đi dây muốn làm nên điều kì vĩ, muốn khẳng định chính mình, muốn đạt được ước nguyện trước hết phải vượt qua được những đắn đo về sinh mệnh Và hiên nhiên, anh cũng phải bước qua những ràng buộc của luật

pháp ban hành Nhưng ngay cả hành động đi dây, có phải chăng đó hoàn toàn là điều đáng cho ta công kích hay ngưỡng mộ?

Có thể khẳng định rằng, tắt cả những đối lập mà tác giả thể hiện trong tác phẩm đều nhằm hướng đến vấn đề quan hệ mật thiết với con người: Tự do Liệu rằng con người đã

tự do thực sự hay chưa khi chúng ta vẫn còn rằng buộc vào tôn giáo, chính trị, đạo đức

và pháp luật? Chúng ta có thực sự tự do khi hầu hết những quyết định đưa ra lại không

thé vượt qua chính bản thân mình? Với Colum MeCann, chỉ khi nào đạt đến cảnh giới tự

do, con người mới làm nên được điều phi thường nhất

chủ thể nhận ra, nhiều chủ thể càng nhận ra rõ hơn điều đó

Phía trên cao là biểu tượng kì vĩ, còn dưới này là tắt cả những cái xấu xa và sự

lầm than Thiên đàng đẹp và hạnh phúc, nhưng lại có những người tự nguyện bám

vào cuộc sống trần gian với tất cả những nhơ nhớp đời thường Sau lớp áo choàng

tu vẫn là một trái tìm khao khát yêu đương Những bà mẹ có con hi sinh trong chiến

trận tìm đến nhau để chia sẻ nhưng lại mang theo cả những ganh ghét rất đời

37