Thiết kế và sử dụng trò chơi toán học nhằm nâng cao hứng thú học tập cho học sinh lớp 1

Mục tiêu Thiết kế và sử dụng TCTH trong dạy học môn toán lớp 1 giúp tăng cường hứng thú học tập của HS góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn toán ở tiểu học.. Phương pháp thực nghiệm sư

Phú Thọ, năm 2020

Mã ngành: 8140101

Giảng viên hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Thanh Tuyên

Phú Thọ, năm 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các sốliệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, không trùng lặpvới các luận văn khác

Phú Thọ, ngày … tháng …năm 2020

Tác giả

Nguyễn Thị Ngọc Hằng

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Ban Giám hiệu, các thầy côgiáo Trường Đại học Hùng Vương, đặc biệt là TS Nguyễn Thị Thanh Tuyênngười đã tận tình chỉ bảo, hết lòng hướng dẫn em hoàn thành luận văn này

Xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu, quý thầy/cô trường Tiểu họcVĩnh Phú, huyện Phù Ninh – tỉnh Phú Thọ, đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong thờigian khảo sát và thực nghiệm sư phạm

Phú Thọ, ngày … tháng …năm 2020

Tác giả

Nguyễn Thị Ngọc Hằng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC BẢNG vi

DANH MỤC BIỂU ĐỒ vii

DANH MỤC HÌNH ẢNH viii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ix

MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC 2

5 CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2

6 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN 3

7 CẤU TRÚC LUẬN VĂN 3

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC TOÁN LỚP 1 5

1.1.Tổng quan vấn đề nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực của đề tài 5

1.2 Đặc điểm học sinh lớp 1 7

1.2.1 Đặc điểm tâm lí, tính cách 7

1.2.2 Đặc điểm tư duy, nhận thức 9

1.2.3 Lí luận về hứng thú học tập 11

1.3 Một số khái niệm cơ bản 13

1.3.1 Trò chơi 13

1.3.2 Trò chơi toán học 15

1.3.3 Ý nghĩa trò chơi toán học trong dạy học toán cho học sinh lớp 1 19

1.4 Thực trạng việc tổ chức trò chơi trong dạy học toán lớp 1 21

1.4.1 Mục đích khảo sát 21

1.4.2 Nội dung khảo sát 21

1.4.3 Địa bàn khảo sát 21

1.4.4 Phương pháp khảo sát 21

1.4.5 Kết quả khảo sát 22

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 30

CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TOÁN HỌC CHO HỌC SINH LỚP 1 31

2.1 Đặc điểm chương trình môn toán lớp 1 31

2.1.1 Chương trình môn toán lớp 1 hiện hành 31

2.1.2 Chương trình môn toán lớp 1 mới 32

2.2 Định hướng thiết kế 42

2.2.1 Định hướng thiết kế trò chơi 42

2.2.2 Yêu cầu thiết kế trò chơi 43

2.3 Nguyên tắc thiết kế trò chơi toán học 44

2.4 Một số trò chơi toán học dành cho học sinh lớp 1 46

2.4.1.Trò chơi trong các tiết học về số và phép tính 46

2.4.2.Trò chơi trong các tiết học về hình học và đo lường 53

2.5 Sử dụng trò chơi toán học trong dạy học toán cho học sinh lớp 1 59

2.5.1 Quy trình tổ chức trò chơi trong dạy học môn toán lớp 1 59

2.5.2 Định hướng sử dụng trò chơi trong dạy học toán cho học sinh lớp 1 60

2.5.3 Hướng dẫn sử dụng các trò chơi 61

2.5.4 Thiết kế minh họa một số giáo án sử dụng trò chơi toán học trong dạy học toán lớp 1 62

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 80

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 81

3.1 Mục đích, nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 81

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 81

3.1.2 Thời gian và cơ sở thực nghiệm 81

3.1.3 Nội dung thực nghiệm 81

3.1.4 Phương pháp tổ chức thực nghiệm 81

3.2 Tổ chức thực nghiệm 82

3.2.1 Chuẩn bị thực nghiệm 82

3.2.2 Triển khai thực nghiệm 85

3.3 Đánh giá kết quả của thực nghiệm sư phạm 85

3.3.1 Phân tích định tính kết quả thực nghiệm 85

3.3.2 Phân tích định lượng kết quả thực nghiệm 87

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 92

KẾT LUẬN 93

KIẾN NGHỊ 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

chơi toán học trong dạy học lớp 1 22

Bảng 1.6 Những khó khăn mà giáo viên thường gặp phải khi tổ chức trò chơi trong dạy học toán ở lớp 1 25

Bảng 1.7 Các biện pháp, hình thức nhằm nâng cao kĩ năng tổ chức trò chơi của giáo viên 26

Bảng 1.9 Nhận xét tổng thể về chương trình môn toán lớp 1 so với chương trình hiện hành 40

Bảng 3.2: Thống kê kết quả học tập của học sinh lớp TN và ĐC trường Tiểu học Vĩnh Phú 82

Bảng 3.3: Thống kê kết quả học tập của học sinh lớp TN và ĐC trường Tiểu học Dữu Lâu 83

Bảng 3.4: Tổng hợp ý kiến giáo viên về hoạt động thực nghiệm 86

Bảng 3.5: Kết quả đánh giá tri thức của học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng trường tiểu học Vĩnh Phú 88

Bảng 3.6: Kết quả đánh giá tri thức của học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng trường tiểu học Dữu Lâu 89

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Hình ảnh 1.1: Bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” mỗi bài học có 4 phần 33

Hình ảnh 1.2: Nhóm nhân vật xuyên suốt và lớn lên cùng học sinh cấp tiểu học trong sách giáo khoa Toán lớp 1 “Kết nối tri thức với cuộc sống” .34

Hình ảnh 1.3: Bộ sách “Cùng học để phát triển năng lực” mỗi bài học được 35 thiết kế theo 4 hoạt động cơ bản 35

Hình ảnh 1.4: Sách Toán “Cùng học để phát triển năng lực” có tính tích hợp cao .36

Hình ảnh 1.5: Sách Toán “Cánh Diều” 37

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Trong chương trình giáo dục tiểu học hiện nay, môn Toán cùng với các mônhọc khác có vai trò quan trọng góp phần đào tạo nên những con người phát triểntoàn diện.Toán học là môn KHTN có tính lôgíc và tính chính xác cao, nó còn là chìakhóa mở ra sự phát triển của các môn khoa học khác

Việc dạy học môn toán nếu chỉ hướng dẫn, truyền đạt theo SGK hay các tàiliệu có sẵn thì việc học của học sinh sẽ trở nên đơn điệu, thiếu hấp dẫn, thiếu tíchcực Yêu cầu của GD hiện nay là đòi hỏi phải đổi mới PPDH môn Toán theo hướngphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS Chính vì vậy GV cần tạo nênhứng thú học tập cho học sinh bằng cách lôi cuốn các em tham gia vào các HĐHT.Trò chơi là một HĐHT mà các em hứng thú nhất Thông qua HĐTC các em sẽ lĩnhhội các kiến thức Toán học một cách dễ dàng, củng cố, khắc sâu nội dung bài họcmột cách vững chắc và gây được hứng thú trong học tập cho các em

Ở bậc mầm non hoạt động chủ đạo của trẻ là vui chơi, bắt đầu lên lớp 1 hoạtđộng của trẻ có sự thay đổi lớn, lúc này HĐHT là chính Việc học của trẻ trở thànhchủ đạo nên các em cảm thấy khó khăn đặc biệt trong giai đoạn đầu Nội dung môntoán lớp 1 là nội dung sơ khai nhưng lại là nền tảng cho các lớp tiếp theo Vì thế,việc TCTC cho học sinh trong những tiết học là hoạt động cần thiết, nó phù hợp vớiđặc điểm tâm lí, sinh lí của lứa tuổi học sinh Tiểu học Đặc biệt trong bộ môn Toán,việc TCTC cho các em, ngoài việc tạo hứng thú, tăng cường tính tích cực học tậpcho học sinh còn giúp học sinh khắc sâu kiến thức – kĩ năng, từ đó giúp giờ họctoán đạt hiệu quả cao hơn

Thực tế cho thấy trong tiết học toán, đặc biệt ở lớp 1 giáo viên cũng đã sửdụng các trò chơi nhằm giúp học sinh nâng cao hiệu quả học tập Tuy nhiên việc sửdụng các trò chơi trong giờ học toán còn chưa mang lại hiệu quả như mong đợi vìgiáo viên chưa biết cách chọn trò chơi đúng thời điểm, hệ thống trò chơi chưa theomột quy trình thống nhất, vì thế chưa phát triển được tư duy cho học sinh Xuất phát

từ thực tế trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Thiết kế và sử dụng trò chơi toán học nhằm nâng cao hứng thú học tập cho học sinh lớp 1”.

2 MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

2.1 Mục tiêu

Thiết kế và sử dụng TCTH trong dạy học môn toán lớp 1 giúp tăng cường hứng thú học tập của HS góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn toán ở tiểu học

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản và thực tiễn liên quan đến vấn đề nghiên cứu

- Đánh giá thực trạng sử dụng PPTC trong giảng dạy môn toán hiện nay ởtrường TH trên địa bàn tỉnh Phú Thọ Thiết kế hệ thống TCTH dùng trong DH môntoán lớp 1

- Đề xuất cách sử dụng trò chơi vào DH môn toán lớp 1 nhằm góp phần nângcao hiệu quả dạy và học

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính hiệu quả và khả thi của các TCTH đã xây dựng

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Các TCTH và cách sử dụng chúng trong dạy học môn toán lớp 1

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu thiết kế được các TCTH hấp dẫn và sử dụng hợp lí trong giảng dạy bộmôn toán thì sẽ góp phần tạo hiệu quả cao trong dạy học môn toán lớp 1

5 CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

5.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Nghiên cứu các tài liệu tâm lí học, giáo dục học, tài liệu về phương pháp tổchức trò chơi trong dạy học môn toán, các quan điểm đổi mới trong dạy học mônToán

5.2 Phương pháp điều tra, quan sát

Dự giờ, điều tra, phỏng vấn, Dùng phiếu (An két) để tiến hành điều tra, tìmhiểu nhằm thu thập thông tin về thực trạng việc vận dụng PP tổ chức trò chơi nhằmnâng cao hiệu quả học tập cho HS lớp 1 tại một số trường Tiểu học ở tỉnh Phú Thọ

5.3 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Tổng kết kinh nghiệm của các giáo viên giỏi ở trường Tiểu học về việc dạyhọc môn Toán khi vận dụng PP TCTC cho HS

5.4 Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia

Xin ý kiến giảng viên hướng dẫn, các giảng viên giảng dạy môn Toán ởtrường Đại học và các giáo viên dạy giỏi môn Toán ở trường Tiểu học về nội dungnghiên cứu để hoàn thiện đề tài

5.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành dạy thực nghiệm một số tiết ở trường tiểu học để kiểm nghiệm tínhkhả thi và hiệu quả của việc vận dụng phương pháp tổ chức trò chơi trong dạy họcmôn toán lớp1 nhằm nâng cao hiệu quả học tập ở trường tiểu học đã đề xuất

5.6 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng để xử lí kết quả điều tra thực trạng và kết quả thực nghiệm sư phạmnhằm đưa ra những trò chơi phù hợp với nội dung bài học giúp học sinh nắm vữngkiến thức - kĩ năng một cách khoa học và nhanh chóng

6 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

- Làm sáng tỏ một số vấn đề lí luận về thiết kế và sử dụng TCTH nhằm nângcao HTHT cho HS lớp 1

- Xác định được thực trạng, mức độ sử dụng TCTH cho HS lớp 1 tại địa bànhuyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ

- Đề xuất hệ thống trò chơi và hướng dẫn cách sử dụng trò chơi toán học nhằmnâng cao HTHT cho HS lớp 1

7 CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu; kết luận; tài liệu tham khảo và phụ lục; nội dung chínhcủa luận văn gồm 3 chương:

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC TOÁN LỚP 1

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TOÁN HỌC CHO HỌC SINH LỚP 1

CHƯƠNG 3.THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

CHƯƠNG 1

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TRÒ

CHƠI TRONG DẠY HỌC TOÁN LỚP 1 1.1.Tổng quan vấn đề nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực của đề tài

Các tác giả đầu ngành trong môn Toán học như Đào Tam, Nguyễn TrọngChiến, Nguyễn Thị Kim Thoa, Phạm Thanh Thông, Hoàng Bá Thịnh, Trần ĐồngLâm… đã nghiên cứu nhiều góc độ khác nhau của môn Toán và phương pháp dạyhọc môn Toán Tài liệu “Tổ chức hoạt động vui chơi ở Tiểu học nhằm phát triển tâmlực, trí tuệ và thể lực cho học sinh” do tác giả Trần Nhật Thăng ( Chủ biên) đã giớithiệu các TC vận động cho HSTH Tác giả Trần Đồng Lâm cùng các tác giả khác đãgiới thiệu 1 số TC giữa buổi cho HSTH giúp học sinh giải trí sau những tiết họccăng thẳng

- Trong cuốn “Đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học” (Sách dự án –NXB Giáo dục, 2005) Nhóm tác giả đã nêu bật lên định hướng đổi mới PPDHtrong các môn học ở Tiểu học, các yêu cầu cần đổi mới phương pháp dạy học mônToán; đã nêu ra các phương pháp dạy học truyền thống và phương pháp dạy họchiện đại trong bộ môn Toán, ưu và nhược điểm của các phương pháp đó Tuy nhiêncách vận dụng các phương pháp đó nói chung và phương pháp tổ chức trò chơi nóiriêng ntn để đạt kết quả cao thì nhóm tác giả này chưa đi sâu nghiên cứu Dựa trênnhững kiến thức mà tác giả đã đưa ra làm cơ sở vững chắc để tôi nghiên cứu đề tàiđạt hiệu quả cao

- Trong cuốn “Phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học” NXB ĐH Huế 2007 –Nguyễn Trọng Chiến, Nguyễn Thị Kim Thoa đã nêu mục tiêu- nội dung- PPDHmôn toán ở tiểu học; đưa ra hệ thống các bài tập tham khảo và vận dụng các phươngpháp để hướng dẫn HS giải quyết Nhóm tác giả đã nêu lên đặc điểm của PPDHtheo nhóm Tuy nhiên chưa có những hình thức dạy học theo nhóm, vận dụngphương pháp đó như thế nào để đạt hiệu quả cao

- Trong cuốn “Thực hành phương pháp giải Toán ở Tiểu học” Nhà xuất bảnĐại học Huế 2008 TS Đào Tam ( Chủ biên), Phan Thanh Thông, Hoàng Bá Thịnh Nhóm tác giả đã đưa ra mục tiêu dạy học bộ môn Toán, cách vận dụng thực hành

dạy Toán trong các phân môn thực hành dạy học các STN, thực hành dạy các STP,thực hành dạy học các yếu tố đại số, thực hành dạy các yếu tố HH, thực hành dạycác yếu tố ĐL và đo ĐL, thực hành giải toán có lời văn Mỗi phân môn nhóm tác giả

đã nêu lên cách vận dụng dạy học bài đó như thế nào? Tuy nhiên, các TG chưa đisâu nghiên cứu các PP đó và cách sử dụng các PP đó trong từng giai đoạn cụ thể.Ngoài ra còn một số TG nghiên cứu về PPDH môn Toán như: Lê Văn Thuận, TrầnLuận… và một số tác giả khác

- TC là một trong những HĐ không thể thiếu của con người Cùng với laođộng và học tập, trò chơi làm cho cuộc sống con người thêm phong phú Đối với trẻnhỏ, chơi chính là cuộc sống thực của chúng Ở lứa tuổi HSTH, mặc dù HĐ chơi đãlui về phía sau, nhường vai trò chủ đạo cho học tập, nhưng TC vẫn có một vị trí chủđạo trong cuộc sống của các em nói chung và sự phát triển của các em nói riêng

- Trò chơi là một hoạt động cần thiết đối với sự phát triển tâm- sinh lý trẻ

em "Không chơi trẻ không thể phát triển, không chơi đứa trẻ chỉ tồn tại chứ khôngphải là đang sống Đó là một thực tế mang tính quy luật" [14] “Song chơi khôngphải là sự giải phóng năng lượng dư thừa như F.Sillen và G.Spencer quan niệm,chơi cũng không phải là hành vi bản năng sinh học như SFreud tưởng, mà chơi củatrẻ mang bản chất xã hội”

- Theo Đ B Elkônin đã nghiên cứu lịch sử về phát triển TC trong mối liên

hệ giữa sự phát triển của xã hội với sự thay đổi và phát triển của trẻ “Lịch sử pháttriển trò chơi gắn liền trong mối quan hệ với sự phát triển của xã hội loài người và

sự thay đổi vị trí của trẻ trong hệ thống những mối quan hệ xã hội Ông cho rằng,nhu cầu và ham muốn hiểu biết về thế giới xung quanh chính là nguồn gốc, độnglực giúp trẻ tích cực hoạt động trong trò chơi”

- Dựa trên quan điểm Macxit, các nhà khoa học xô viết cũng đã khẳng định:

“Trò chơi có nguồn gốc từ lao động và mang bản chất xã hội Trò chơi được truyềnthụ từ thế hệ này sang thế hệ khác chủ yếu bằng con đường giáo dục”

Như vậy vấn đề TCHT đã được nhiều TG quan tâm dưới nhiều góc độ khácnhau Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu vào thiết kế và sử dụngTCTH nhằm nâng cao hứng thú học tập cho học sinh lớp 1 Do đó, trong khuôn khổ

của luận văn, chúng tôi tập trung nghiên cứu vấn đề thiết kế và sử dụng TCTH nhằm nâng cao hứng thú học tập cho học sinh lớp 1.

- Ở lứa tuổi đầu cấp TH cơ thể của trẻ đang trong quá trình hình thành và pháttriển các hệ cơ quan còn chưa hoàn thiện, vì vậy sức dẻo dai của cơ thể còn thấp,

do đó các em không thể làm lâu một HĐ đơn điệu và dễ bị mệt mỏi

- Học sinh lớp 1 nghe giảng rất dễ dàng tiếp thu bài học nhưng các em cũng

sẽ quên ngay sau đó nếu các em không tập trung cao độ Chính vì vậy, người GV luôn luôn phải đổi mới trong bài học và phải thường xuyên học tập

- Học sinh lớp 1 còn nhạy cảm và tò mò Các em luôn muốn khám phá một

sự vật - hiện tượng nào đó đặc biệt là những hình ảnh tạo cảm xúc mạnh

- Các em còn hiếu động và ham khám phá sự mới mẻ nên dễ tạo cảm xúcmới nhưng rồi cũng mau chán Vậy nên trong dạy học GV cần sử dụng các đồ dùngdạy học; tăng cường HĐ thực hành; tổ chức các TCHT để củng cố khắc sâu nộidung - kiến thức

- Tính cách của HS đầu cấp tiểu học mới được hình thành nên chưa ổn định,tính cách điển hình của trẻ là hồn nhiên, cả tin và hay bắt chước

- Học sinh ở độ tuổi này rất dễ xúc cảm, tình cảm chưa bền vững, chưa sâusắc, các em thường có những tình cảm sâu sắc với những gì ấn tượng và tâm đắcnhất Việc tìm hiểu đặc điểm tâm sinh lý của HS giúp giáo viên vận dụng và biết lựachọn hình thức dạy học một cách hiệu quả

Đi học ở trường TH là một bước ngoặt trong đời sống của các em khi bắt

đầu bước vào lớp 1 Đến trường, HS có HĐ mới giữ vai trò chính quyết định nhữngbiến đổi tâm- sinh lý cơ bản ở chúng Các em bắt đầu được hình thành những mốiquan hệ với bạn bè cùng tuổi và thầy cô giáo mới Trẻ thực hiện một cách tự giác có

tổ chức các HĐ phong phú - đa dạng từ nhà trường, gia đình và xã hội Điều đó tácđộng đến sự hình thành, phát triển nhân cách của HS Có thể nói HS đầu cấp TH lànhững nhân cách đang hình thành và phát triển Một vấn đề nổi bật nhất trong nhâncách của HS lớp 1 là đời sống tình cảm của các em “Trẻ đang ở lứa tuổi ngây thơ,trong trắng, giàu cảm xúc, dễ bị xúc động trước các hiện tượng xung quanh Các em

dễ vui, dễ buồn, dễ rung cảm… Sự nảy sinh tình cảm ở HS lúc này gắn liền vớinhững tình huống cụ thể với những hoạt động của trẻ Trạng thái tình cảm được bộc

lộ khỏ rõ ràng qua ánh mắt, nét mặt, cử chỉ, hành vi của các em Tình cảm của HS

đã có nội dung phong phú và bền vững hơn so với những lứa tuổi trước Tình cảmtrí tuệ đang hình thành và phát triển, các em dần biết chăm lo cho kết quả học tập,biết thể hiện sự hài lòng hay không hài lòng với những điểm số của mình Ở lứa tuổinày trẻ rất ham hiểu biết, thích khám phá để tìm cái mới lạ trong thế giới tự nhiên và

xã hội gần gũi xung quanh Các em luôn miệng hỏi người lớn vì sao thế này, tại saothế kia Tình cảm đạo đức và tình cảm thẩm mĩ cũng được thể hiện khá rõ nétthông qua tình cảm bạn bè, tình cảm thầy trò, tình cảm tập thể, tình cảm ham thíchcái đẹp.”[12] Việc tổ chức tốt đời sống và HĐ tập thể cho HSTH là điều kiện cầnthiết để hình thành và phát triển nhân cách cho các em

Ý chí của HS lớp 1 cũng đang hình thành, phát triển nhưng những phẩmchất ý chí của các em như: kiềm chế; độc lập; tự chủ và tính kiên trì còn yếu Trẻchưa đủ kiên trì theo đuổi lâu dài những mục đích đã đề ra, chưa kiên trì khắc phụcnhững khó khăn khi gặp phải Vì vậy nếu thất bại làm trẻ có thể bị mất sức lực, lòngtin và khả năng của trẻ

Tính cách của HS lớp 1 chỉ mới được hình thành, các em có những tínhcách tốt như: tính ham hiểu biết; tính hồn nhiên; tính chân thực và tính bắt chước Tính cách nổi bật của các em là tính xung đột “khuynh hướng hành động ngay tứckhắc do ảnh hưởng của các kích thích trực tiếp trong tính cách của các em có nhiềumâu thuẫn và chưa bền vững”

Tóm lại: Học sinh lớp 1 thực hiện bước chuyển hoạt động chủ đạo: từ vui

chơi sang học tập Học tập là một dạng HĐ được điều khiển bởi mục đích tự giác làlĩnh hội những tri thức- kĩ năng- kĩ xảo mới để từ đó tạo nên những năng lực mới.Hoạt động này không tự nhiên mà có mà nó được hình thành bằng "phương phápnhà trường" dưới tác động của GV Để có hoạt động học theo đúng nghĩa của nó,khi bước chân đến trường Tiểu học trẻ cần được chuẩn bị chuyên biệt Việc chuẩn bịtốt nhất cho bước chuyển này là hình thành và luyện cho trẻ những qui ước, kí hiệu,các thao tác chân tay cần dùng cho quá trình học tập về sau Bước chuyển tiếp nàycòn được thực hiện bằng những việc làm trên lớp nhằm hình thành ở các em các quátrình tâm sinh lí có chủ định đồng thời hình thành và phát triển ở trẻ nhu cầu nhậnthức, nhu cầu học tập Quá trình học tập của HS lớp 1 là quá trình hình thành

ở các em hoạt động học đích thực, trong đó việc hình thành cách học, hình thànhcác thao tác trí óc nổi lên hàng đầu Đó là các chất cần đạt được tuy chỉ là nhữngyếu tố ban đầu rất thô sơ

Ở lớp 1 dưới sự ảnh hưởng chính của việc giảng dạy-giáo dục của nhà

trường-gia đình và xã hội; tổ chức đoàn đội; sự phát triển tâm sinh lí-nhân cách củatrẻ đang diễn ra mạnh mẽ Vì vậy tổ chức các TCHT cho các em cũng là một conđường hình thành và phát triển nhân cách cho trẻ

1.2.2 Đặc điểm tư duy, nhận thức

Ở HSTH diễn ra sự phát triển toàn diện về các quá trình nhận thức, trong đóđáng kể nhất là sự phát triển của tri giác, trí nhớ, chú ý, tưởng tượng và tư duy Trigiác của HS đầu cấp tiểu học còn mang tính tổng thể, ít đi vào chi tiết

Vào đầu lớp 1, trẻ chưa biết phân tích có hệ thống những thuộc tính và phẩmchất của các đối tượng tri giác Trình độ tri giác của các em được phát triển nhờ vàonhững hành động học tập có mục đích, có kế hoạch được gọi là quan sát Trò chơivốn là một hoạt động thực hành thú vị, hấp dẫn, sống động do đó nó kích thích trigiác của HS Khi tổ chức trò chơi cho HS, giáo viên phải hướng dẫn cho các emquan sát (ví dụ quan sát mẫu) Vì vậy, việc sử dụng phong phú các trò chơi trongdạy học cũng giúp tính tổng thể của tri giác dần dần nhường chỗ cho tri giác chínhxác, tinh tế dưới sự hướng dẫn của GV

“Ở HS đầu cấp tiểu học, trí nhớ không chủ định còn chiếm ưu thế Các emthường ghi nhớ những gì chúng thích Trẻ nhớ cái cụ thể, sinh động tốt hơn cái trừutượng, trí nhớ hình ảnh tốt hơn trí nhớ ngôn ngữ Dần dần nhờ những hành độnghọc tập mà trí nhí có chủ định ở trẻ tăng dần Mặc dù vậy, trí nhớ không chủ địnhvẫn tồn tại và có ý nghĩa nhất định tạo nên hiệu quả trong trí nhớ của trẻ Dạy học sẽđạt hiệu quả tối ưu nếu những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, qui tắc ứng xử được HS lĩnhhội một cách nhẹ nhàng, hấp dẫn Học tập thông qua trò chơi sẽ giúp học sinh ghinhớ dễ dàng và bền vững hơn Chú ý của HSTH còn nặng tính không chủ định,những kích thích mạnh và mới lạ dễ thu hút sự chú ý của học sinh Cùng với sựhoàn thiện hoạt động học, chú ý có chủ định cũng phát triển ngày càng mạnh hơn.Việc cho trẻ học dưới hình thức chơi với những trò chơi học tập sôi nổi cũng là mộtcách để tăng cường sự chú ý của các em Tưởng tượng của trẻ trong thời kỳ này chủyếu là tưởng tượng tái tạo Để lĩnh hội tri thức, học sinh phải hình dung được nhữnghình ảnh của hiện thực, dựa vào mô hình, tranh vẽ, lời mô tả của giáo viên Ở lớp 1,tưởng tượng tái tạo của học sinh còn nghèo nàn, tản mạn chưa hợp lí Việc tổ chứctrò chơi học tập là một trong những cách thức kích thích trí tưởng tượng của các em.Trong khi chơi, tưởng tượng tái tạo và tưởng tượng sáng tạo của các em đều đượcphát triển tốt.” [8]

Tư duy của trẻ tiểu học cũng có sự phát triển “Việc giảng dạy ở trường tiểuhọc làm thay đổi cơ bản về nội dung tri thức mà trẻ tiếp thu và phương pháp vậndụng các tri thức đó của trẻ Điều này dẫn tới chỗ xây dựng lại hoạt động tư duy củatrẻ Việc nắm vững kiến thức mẹ đẻ như đọc, viết cũng như việc nắm các chữ số vàcác phép tính số học đó có một vai trò rất to lớn Các em HS lớp 1 làm quen với các

ký hiệu, các tượng trưng, các qui ước: chữ cái - kí hiệu của âm, chữ số - kí hiệu của

số và số lượng những cái gì đó Tất cả mọi thao tác với các loại ký hiệu đòi hỏi sựtrừu tượng hóa, sự lập luận và khái quát Trong quá trình lĩnh hội các qui tắc chính

tả và số học luôn luôn diễn ra sự cụ thể hóa các qui tắc đó trong các ví dụ và các bàitập Trẻ học lập luận, so sánh, phân tích và rút ra các kết luận Trẻ tiểu học đã biếtgiải quyết các nhiệm vụ đơn giản có nội dung thông thường ở trong óc nhưng đốivới những nhiệm vụ mới lạ

thì chúng vẫn phải sử dụng những hoạt động thực tiễn để giải quyết Ví dụ để thựchiện phép cộng, trừ, trẻ làm bằng cách cho đếm đi đếm lại số que tính, bằng cáchthêm bớt một hai chiếc, bằng cách lấy đi một số vật nào đó đã đưa ra, HS lớp 1 tìmthấy sự phụ thuộc tồn tại giữa các số Bằng hoạt động của mình, trẻ học cách thayđổi các số lượng này trên cơ sở thấy trước được kết quả của nó Qua các thao táctrên, tư duy của HS lớp 1 được phát triển nhanh chóng.”[11] Trẻ học cách tư duytrừu tượng bằng khái niệm "sự bằng nhau", "sự không bằng nhau", "cộng thêm",

"trừ đi" Tuy vậy, tư duy của HS đầu tiểu học vẫn mang nặng tính trực quan cụ thể

1.2.3 Lí luận về hứng thú học tập:

Khái niệm chung về hứng thú

Hứng thú là khái niệm lựa chọn đặc biệt của cá nhân đối với một số đốitượng nào đó, vừa có ý nghĩa đối với cuộc sống, vừa có khả năng mang lại xúc cảmcho cá nhân trong quá trình hoạt động

Theo N.G.Marozova hứng thú có ít nhất ba yếu tố:

-Có xúc cảm đúng dắn đối với hoạt động

-Có khía cạnh nhận thức của xúc cảm nà

-Có động cơ trực tiếp xuất phát từ bản thân hoạt động

Hứng thú là yếu tố quyết định đến sự hình thành và phát triển năng lực cánhân Hứng thú và năng lực có quan hệ biện chứng với nhau, cái này làm tiền đềcho cái kia và ngược lại Hứng thú và năng lực là một cặp không được tách rời khỏinhau Có nghĩa là tài năng sẽ bị vùi dập nếu hứng thú không thật sự sâu sắc, dầy đủ,nói chung hứng thú không được nuôi dưỡng lâu dài nếu không có năng lực cần thiết

để thoả mãn hứng thú đó

Hứng thú có vai trò quan trọng đối với mọi hoạt động của con người.Huwnmgs thú được xem như là một cơ chế bên trong, sự biểu hiện của động cơ thúcđẩy quá trình nhận thức của con người Hứng thú là dộng lực cơ bản để hình thành

và phát triển năng lực ở con người

Khái niệm hứng thú học tập

Hứng thú học tập chính là thái độ lựa chọn đặc biệt của chủ thể đối với đối

tượng của hoạt động học tập, vì sự cuốn hút về mặt tình cảm và ý nghĩa thiết thựccủa não trong quá trình nhận thức và trong đời sống của cá nhân.

Một số đặc điểm của hứng thú học tập

Hứng thú học tập lúc đầu hướng tới nội dung tri thức khoa học, sau đó tới cácphương pháp khám phá ra nội dung đó, có được tính bề vững, nếu được củng cốtrong những điều kiện của tình huống đã làm nó xuất hiện, nó luôn được nhận thứcmột cách rõ ràng, nhanh chóng, đúng đắn,…

Các biểu hiện hứng thú học môn toán của HS

-Biểu hiện về mặt xúc cảm: HS có xúc cảm tích cực (yêu, thích, say mê)… đốivới môn toán

-Biểu hiện về mặt nhận thức:HS nhận thức đầy đủ, rõ ràng những nguyên nhâncủa sự nhận thức trên

-Biểu hiện về mặt hành động: HS biểu hiện bằng các hành động hoạt động tíchcực, chủ động sáng tạo không chỉ trong các giờ lên lớp mà còn ở ngoài lớp hàngngày

-Biểu hiện về mặt kết quả học tập

1.3 Một số khái niệm cơ bản

1.3.1 Trò chơi

1.3.1.1 Trò chơi- nguồn gốc và bản chất

Trò chơi là một hoạt động tự nhiên cần thiết để thỏa mãn những nhu cầugiải trí đa dạng của con người TC còn là một phương pháp GD hiệu nghiệm nhấtđối với việc hình thành nhân cách và trí lực của học sinh TC còn là một hình thứcdưỡng sinh dành cho người lớn tuổi TC giúp họ vui vẻ, thư giãn và sảng khoái.Trong từ điển tiếng Việt xuất bản năm 1992, “trò được hiểu là một hình thức muavui bày ra trước mắt mọi người” “Chơi là một từ chung để chỉ ra các hoạt động lúcnhàn rỗi, ngoài giờ làm việc nhằm mục đích giải trí là chính” Vì vậy, TC được hiểu

là những HĐ làm thỏa mãn nhu cầu vui chơi, giải trí của con người

Theo những quan điểm giáo dục, trò chơi vừa là phương tiện phát triển toàndiện nhân cách vừa là hình thái tổ chức cuộc sống Đối với trẻ em, trò chơi là hoạtđộng giúp trẻ tái tạo các hành động của người lớn và các quan hệ giữa họ, địnhhướng nhận thức đồ vật và nhận thức xã hội Trong trò chơi, nhu cầu và các phẩmchất của trẻ về thể lực, trí tuệ, đạo đức và ý chí được hình thành, thỏa mãn, thể hiện

và phát triển Trẻ em do được chơi nên phát triển Do vậy, chơi là hoạt động chủ đạotrong giáo dục trẻ em

1.3.1.2 Ý nghĩa của trò chơi trong giáo dục

Nhân cách của HS không chỉ được hình thành trong học tập và lao động màcòn được hình thành trong hoạt động vui chơi TC làm thỏa mãn tâm lí được chơicủa trẻ đồng thời giúp hoàn thiện các chức năng tâm sinh lí và hình thành nên nhâncách cho các em

- Trẻ được thể hiện các cảm xúc của bản thân khi chơi TC, hiểu được những mối quan hệ, những cách ứng xử khi được chơi TC

Khi tham gia các TC trẻ luôn phải chú ý tập chung, vận động cơ quan não bộ,

cơ thể liên tục nghĩa là các em được trải nghiệm và hoạt động thật Nói cách khác

“Chơi là dịp tốt để các em tìm hiểu thế giới xung quanh, qua đó kích thích tính tò

mò, óc quan sát, năng lực phán đoán, tư duy Các tình huống nảy sinh trong khi chơibuộc trẻ phải động não suy nghĩ Đó chính là cơ hội để trẻ được rèn luyện trí tuệlàm nảy sinh nhiều sáng kiến, mầm mống của sáng tạo sau này”[14]

- TC luôn mang lại cho các em những niềm vui của tuổi thơ vì các em được thảsức ước mơ tưởng tượng những thứ chúng mong muốn.

- Các phẩm chất khác của các em như sự mạnh mẽ, bền bỉ… được hình thànhtrong TC TC giúp các em hình thành tính kỷ luật và tính thẩm mĩ cao

Như vậy “trò chơi là trường học của cuộc sống”[9] TC nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ mà không gì có thể thay thế được

1.3.1.3 Vai trò của trò chơi đối với học tập toán lớp 1

Ở bậc Tiểu học, đặc biệt là lớp 1, khi các em vừa kết thúc lứa tuổi vui chơicủa mình mà bước vào học tập, vừa học, vừa chơi Vì thế, việc tổ chức trò chơi chocác em trong những giờ học là việc làm không thể thiếu, nó có vai trò vô cùng quantrọng phù hợp với đặc điểm tâm lý, sinh lý của lứa tuổi Tiểu học Đặc biệt, trong giờhọc Toán, việc tổ chức trò chơi cho các em bên cạnh việc gây hứng thú, phấn khởihọc tập cho học sinh mà còn mục đích cao hơn đó là giúp cho các em khắc sâu kiếnthức, góp phần đạt hiệu quả cao trong giờ học toán.Tổ chức trò chơi giúp các emhoà nhập với tập thể, nâng cao tinh thần đoàn kết tập thể, mạnh dạn tham gia vàocác trò chơi, ham chơi, ham học, giúp các em linh hoạt , sáng tạo trong cuộc sống

HĐVC là HĐ mà động cơ của chúng ở trong chính quá trình HĐ trong TC chứ không phải ở kết quả TC

TC là loại phổ biến của HĐVC, luật của TC chính là các quy tắc định từ mụcđích- kết quả và yêu cầu của HĐTC, luật của TC thường thì tường minh hoặckhông

TCHT là TC mà luật chơi của nó gắn với kiến thức- kỹ năng, nội dung củabài học, giúp HS thể hiện trí óc, hoạt động của mình để tham gia TC, thông qua TC

HS phải vận dụng các nội dung bài học vào HĐTC vì vậy HS được củng cố mởrộng các nội dung, kiến thức-kỹ năng đã được học

Chính vì thế TC là 1 nhu cầu không thể thiếu đối với HSTH, đặc biệt là họcsinh lớp 1 nhằm giúp các em ngày càng hoàn thiện về nhân cách.Chơi là một yêucầu mang tính sinh học của trẻ em nhất là đối với lứa tuổi mẫu giáo và lứa tuổi họcsinh lớp 1 Nói cách khác, TC cần thiết như bữa ăn, giấc ngủ trong đời sống của trẻ

Chính vì vậy các em luôn tìm mọi cách và tranh thủ thời gian trong mọi điều kiện

để chơi Chính và lẽ đó mà trong mọi giờ học, mọi tiết học, ở tất cả các môn nóichung và môn Toán nói riêng đều phải sử dụng TC vào trong từng bài nhằm khắcsâu kiến thức cũ, giới thiệu kiến thức mới TC trong các tiết học chính là nội dung,phương tiện để dạy học các môn nói chung và môn Toán nói riêng

Trong quá trình chơi, đã xây dựng cho các em tác phong khẩn trương, nhanhnhẹn, tính kỷ luật, sự sáng tạo… góp phần giáo dục đạo đức, hình thành nhân cáchcho học sinh Khi tham gia trò chơi các em vận dụng kiến thức đã học, vận dụng tríthông minh và sự sáng tạo của mình để khắc sâu kiến thức.Bên cạnh đó người giáoviên có cơ hội động viên, khích lệ học sinh hăng say học tập tham gia chơi nhiệttình, từ đó tạo cho trẻ một tinh thần thoải mái vì trẻ “ học mà chơi, chơi mà học”

1.3.2 Trò chơi toán học

1.3.2.1 Quan niệm về trò chơi toán học

Nhà giáo Phạm Đình Thực cho rằng "Trò chơi toán học là trò chơi trong

đó có chứa một số yếu tố toán học nào đó nhằm giải quyết các nhiệm vụ nhận thức

về toán và được tổ chức trong giờ toán hoặc trong hoạt động ngoại khóa Trò chơi Toán học là trò chơi mà trong đó chứa đựng một số yếu tố toán học nào đó Nó có thể là trò chơi tập thể hoặc các nhân, thường là kết hợp cả vận động động lẫn trí tuệ.Đối với các em học sinh Tiểu học, trò chơi Toán học nặng về vận động nhiều hơn Trong nhà trường, trò chơi toán học có thể tổ chức như một hoạt động dạy Toán Cơ

sở tâm lý và sinh lý khẳng định hoạt động dạy học Toán dưới dạng trò chơi Toán học rất phù hợp với lứa tuổi Tiểu học Đặc biệt thực tế cho thấy hình thức tổ chức của trò chơi Toán học rất dễ được học sinh hưởng ứng và tích cực tham gia”[13] Xét về mục đích phục vụ dạy học nói chung, TCTH có thể là:

- TC nhằm dẫn dắt hình thành tri thức mới

- TC nhằm củng cố kiến thức, luyện tập kỹ năng

- TC nhằm ôn tập, rèn luyện tư duy trong giờ học ngoại khóa Nếu phân loạitheo các mạch kiến thức của Toán học ta có thể nói tới chẳng hạn

- TC tính toán

- TC hình học

- TC gắn với hoạt động đo đại lượng…

- TC về giải toán, giải đố…

- TC về rèn trí thông minh…

Tổ chức TCHT để dạy môn Toán nói chung và môn Toán lớp 1 nói riêng, cần dựavào kiến thức- kĩ năng của bài để đưa ra các TC phù hợp Muốn tổ chức được TC cóhiệu quả cao cần mỗi giáo viên phải có kế hoạch chuẩn bị cẩn thận, chu đáo và đảmbảo các yêu cầu sau:

- TC phải mang ý nghĩa giáo dục

- TC phải nhằm mục đích củng cố, khắc sâu nội dung bài học

- TC phải phù hợp với tâm sinh lý HS, phù hợp với năng lực người GV và

- Hình thức TCTC phải đa dạng và phong phú

- TC phải được chuẩn bị chu đáo Mỗi TC phải phù hợp với quỹ thời gian học tập trong các giờ Toán để học sinh chơi mà học, học mag chơi

- TC phải gây được hứng thú với HS Mỗi TC mang một tên gọi ngộ ngĩnh,chứa đựng yếu tố may rủi, kích thích người tham gia bộc lộ kiến thức và kỹ năngthực sự

1.3.2.2 Đặc điểm trò chơi toán học

TC của các em rất đa dạng và phong phú về nội dung, tính chất cũng nhưcách thức tổ chức chơi Các TC đều mang tính chất riêng biệt của mình Nhiều côngtrình khoa học trong nước và ngoài nước đã nghiên cứu và cho thấy hoạt động tròchơi ở trẻ em thường mang một số đặc điểm chung sau:

- “Động cơ của trò chơi không nằm ở kết quả mà nằm ở ngay trong bản thânhành động chơi Trong trò chơi, trẻ em không bị phụ thuộc vào nhu cầu thực tiễn,trẻ chơi xuất phát từ nhu cầu và hứng thú trực tiếp của bản thân Trẻ chơi chỉ cốtcho vui, có vui thì mới chơi và đã chơi là phải vui"[11]

- TC là một hoạt động tự nguyện, một hoạt động mang tính tự do HS chơixuất phát từ mong muốn, nhu cầu cá nhân của trẻ Nếu muốn các em mới chơi và sẽkhông chơi khi không muốn Chính vì thế TC giúp trẻ có được sự hứng thú, tạo chotrẻ sự ham muốn tìm tòi, khám phá và làm phát hiện những sáng kiến mới của trẻ

- Trong TC luôn mang lại cảm xúc chân thực, mạnh mẽ và đa dạng “Trẻtham gia vào cuộc chơi với tất cả sự say mê và lòng nhiệt tình vốn có của nó Nhờ

có sự tạo ra nhiều hoàn cảnh chơi nên cảm xúc của trẻ được biểu hiện với nhiều sắcthái Trò chơi thâm nhập vào thế giới tình cảm của trẻ một cách dễ dàng, nó tácđộng mạnh mẽ đến tình cảm của các em làm cho đứa trẻ bị hấp dẫn bởi trò chơidường như nó lẫn lộn giữa chơi với thực, khiến trẻ không chỉ thực hiện đúng luậtchơi mà còn tuân thủ lôgic nội tâm của các nhân vật mình đóng Trẻ hoạt động độclập và tự điều khiển trò chơi trong quá trình chơi Trong khi chơi trẻ hoạt động rấttích cực và bộc lộ hết mình, chúng tự làm lấy mọi việc Trong cuộc chơi, mỗi cánhân trẻ đều có trách nhiệm làm tròn công việc được phân công, nếu không trò chơi

sẽ bị thất bại hoặc đứa trẻ đó bị loại ra khỏi cuộc chơi Do đó trẻ đã phải tự điềukhiển hành vi của mình cho phù hợp với yêu cầu trò chơi, để không bị phạm luật vàgiành thắng lợi.”[4]

- Trong TC, các em luôn có những sáng kiến, đó chính là những yếu tố sángtạo khởi đầu TC khiến trẻ phải liên tục tư duy và tưởng tượng Chính vì vậy trẻđược phát triển về mọi mặt Dựa vào TC, người GV có thể tác động tích cực lên tìnhcảm của các em một cách có kế hoach, mục đích sao cho phù hợp với sự phát triểncủa trẻ

1.3.2.3.Cấu trúc của trò chơi toán học

Cấu trúc của TCTH bao gồm:

- Tên TC: Tên TC phải hấp dẫn, ngắn gọn để tạo được mong muốn chơi cho các em

- Mục đích: TC nhằm củng cố, khắc sâu kiến thức, kỹ năng nào Mục đíchcủa TC sẽ quy định HĐ chơi được thiết kế trong trò chơi

- Đồ dùng TC: Mô tả đồ dùng, đồ chơi được sử dụng trong TCHT

- Nêu luật chơi: Nêu rõ quy định của TC, quy định thắng thua của TC.Giáo viên nêu rõ những ai trực tiếp chơi, ai là cổ động viên và ai là người đánh giá( người đánh giá không nhất thiết là giáo viên)

- Nêu cách chơi: GV phổ biến cách chơi một cách ngắn gọn, cụ thể, dễ hiểucho học sinh

1.3.2.4.Cách tổ chức trò chơi toán học

Thời gian tiến hành: Thường từ 5 – 7 phút

- Giới thiệu TC:

+ Giới thiệu tên TC

+ Hướng dẫn cách chơi bằng cách vừa mô tả vừa thực hành, nêu rõ quyđịnh chơi

- Nhận xét: Nhận xét kết quả chơi, GV kết luận những nội dung, kiến thứcđược củng cố qua TC, những việc cần tránh

- Thưởng – phạt: Công bằng, khách quan, sao cho người chơi cảm giácthoải mái, kích thích hứng thú học tập của HS Phạt những học sinh thua cuộc bằng những hình thức như hát một bài hay nhảy lò cò…

1.3.2.5 Phân loại trò chơi toán học

TCTH cũng có nhiều cách phân loại khác nhau:

- Nếu xét theo mục đích và quy trình tiết học nói chung, TCTH

có thể được phân là:

+ TC nhằm dẫn dắt hình thành tri thức mới

+ TC nhằm củng cố kiến thức, luyện tập kỹ năng

+ TC nhằm ôn tập, thực hành, rèn luyện tư duy

- Nếu phân loại theo các mạch kiến thức của toán tiểu học, ta có:

+ TC về số học

+ TC về giải toán

+ TC về đại lượng và đo đại lượng

+ TC về hình học

+ TC về toán thông kê

- Nhưng nếu xét theo các hình thức tổ chức dạy học, thì TCTH có thể phân ra thành

2 loại như sau:

+ TC trong HĐ nội khóa +

TC trong HĐ ngoại khóa

- Nếu xét theo tính chất HĐ của TC thì có thể chia làm 2 loại:

+ TC trí tuệ

+ TC trí tuệ kết hợp với vận động.

1.3.3 Ý nghĩa trò chơi toán học trong dạy học toán cho học sinh lớp 1

Chơi là một nhu cầu không thể thiếu đối với HSTH, nói cách khác nó cầnthiết như ăn, ngủ, học tập trong đời sống của trẻ Vậy nên trẻ luôn tranh thủ chơi ởmọi lúc mọi nơi Khi chơi TC các em sẽ thật nhiệt tình và vui vẻ Trong TC trẻ thểhiện tình cảm rõ ràng bằng cách thể hiện niềm vui khi thắng cuộc và sự buồn bã khithua cuộc Hạnh phúc khi đội mình dành chiến thắng và trái lại sẽ buồn bã khikhông hoàn thành công việc được giao Vì vậy mà trẻ luôn cố gắng, phấn đấu hếtmình để dành thắng lợi cho tổ hoặc đội của mình Đó là 15 đặc tính thi đua rất caocủa các TCTH Nên khi chơi TC, HS sẽ thể hiện hết năng lực của mình

TCTH khiến hình thức HĐ của HS bị thay đổi, từ đó HS tiếp nhận tri thứcmột cách nhanh nhất HS còn được củng cố, khắc sâu nội dung bài học và tích lũyđược kinh nghiệm qua HĐTC

TCTH rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, phát triển trí tuệ cho HS, nhờ sử dụngTCHT nên quá trình giảng dạy trở thành HĐ vui và hứng thú hơn, TCTH tạo niềmvui, sự say mê và kích thích não bộ của các em, do đó cuốn hút chúng Khi các emchơi là khi các em thể hiện rõ nhất hiểu biết của mình về kiến thức, kĩ năng và sửdụng kiến thức thực sự của mình

TCTH không chỉ là phương tiện mà còn là phương pháp GD Tổ chức tốtTCHT mà còn giúp các em tự tin hơn, có được cơ hội khẳng định mình và tự đánhgiá nhau trong học tập

- Làm thay đổi các hình thức HĐ của HS HS tiếp thu kiến thức tự giác và tích cực hơn trong những HĐ đa dạng, hứng thú của quá trình chơi

- Giúp HS rèn luyện, củng cố, tiếp thu kiến thức, đồng thời phát triển vốn kinh nghiệm mà trẻ được tích lũy thông qua các HĐTC

- Rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, thúc đẩy hoạt động trí tuệ Nhờ sử dụng TCHT

mà quá trình dạy và học trở thành một HĐ vui và hấp dẫn hơn, các cơ hội học tập đadạng hơn

Có thể nói, TCTH là một phương tiện có ý nghĩa vô cùng cần thiết trongviệc góp phần đổi mới phương pháp dạy học Toán nhằm phát huy tính tích cực, độclập, sáng tạo của HS

Trong TCTH, kiến thức toán học đó được lồng ghép dưới hình thức TC, nótạo nên ham muốn khám phá trong nhận thức của các em Để chiến thắng trẻ phải

cố gắng bằng cách vận dụng hết khả năng của mình chính vì vậy khả năng độc lậpsuy nghĩ của các em được hình thành

Học trong HĐTC là học để lĩnh hội kiến thức, phù hợp với tâm-sinh lý của

HS Học mà chơi tạo được sự ham muốn, bớt đi sự căng thẳng thần kinh ở trẻmàvẫn giữ được sự ngây thơ, trong sáng ở trẻ

Như vậy, việc tổ chức HĐ TCTH trong quá trình dạy học không nhữnggiúp trẻ học tập một cách có hiệu quả mà nó còn tạo ra những cơ hội để trẻ vui chơi,giải trí trong giờ học Vì vậy qua TCTH trẻ phát triển được cả thể chất lẫn trí tuệcũng như khả năng nhớ, khả năng tư duy, khả năng tưởng tượng, khả năng sáng tạo.Học sinh sẽ lĩnh hội được kiến thức bài học đồng thời giáo dục các em về ý thứctrong cuộc sống, rèn luyện tính kỷ luật, ý thức trách nhiệm góp phần hoàn thiệnnhân cách HS

Thông qua TCTH trẻ sẽ có những hiểu biết nhất định về thế giới xungquanh nói chung, con người nói riêng từ đó hình thành ở học sinh nhu cầu muốn tácđộng đến thế giới đó như người lớn

Trò chơi toán học còn là chỉ tiêu chính xác nhất thể hiện năng khiếu và kĩnăng của trẻ A H Jpa Ôopb đã viết "mức độ kém phát triển của đứa trẻ được thểhiện bằng khả năng tham gia trò chơi của nó" và ông còn khẳng định rằng "không,không một khả năng nào mà nó không được rèn luyện trong các trò chơi Như vậynếu được tham gia vào các hoạt động vui chơi phong phú thì chẳng những trí tuệ,tình cảm mà cả tài năng của các em cũng được phát triển đến giới hạn tột cùng”[31]

TC được coi như một phương pháp làm phong phú những kiến thức cho trẻ, mởrộng tầm nhìn của chúng, làm sáng tỏ những hiểu biết của trẻ

Đối với HSTH, TCTH thường có kiến thức sơ khai, phù hợp với tâm-sinh

lý của các em và kiến thức- kĩ năng GDTH quy định Sự phức tạp của TC được tăngdần theo kiến thức từng lớp, càng lớp cao thiên về trí tuệ cao

Việc tổ chức TCTH đó giúp các em HĐ một cách tự giác, tích cực theođúng khả năng của mình

1.4 Thực trạng việc tổ chức trò chơi trong dạy học toán lớp 1

1.4.1 Mục đích khảo sát

Chúng tôi tiến hành khảo sát nhằm mục đích tìm hiểu việc xây dựng và sửdụng TC môn Toán lớp 1 ở các trường TH Đồng thời tìm hiểu hứng thú của HS lớp

1 khi tham gia TC trong học tập môn Toán

1.4.2 Nội dung khảo sát

Để đạt được mục đích như trên, tôi tiến hành tập trung khảo sát những vấn đềsau:

- Nhận thức của GV về vai trò-ý nghĩa của việc sử dụng TC trong DH toán 1

- Mức độ sử dụng TC trong DH toán

- Mức độ sử dụng các phương pháp và hình thức TCTC trong dạy học toánlớp 1

- Các nguồn TC để GV lựa chọn, sử dụng trong DH toán

- Thời điểm TCTC trong DH toán của GV

- Những khó khăn mà GV thường gặp phải khi TCTC trong DH toán ở lớp 1

- Sự hứng thú của học sinh khi tham gia trò chơi

1.4.3 Địa bàn khảo sát

Trong điều kiện có hạn, chúng tôi chỉ tiến hành khảo sát tại một số trường

TH trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, cụ thể gồm các trường:

1 Trường TH Vĩnh Phú

2 Trường TH Dữu Lâu

3 Trường TH Phượng Lâu

4 Trường TH Đinh Tiên Hoàng

5 Trường TH Gia Cẩm

1.4.4 Phương pháp khảo sát

Để khảo sát những nội dung trên tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp phỏng vấn, trò chuyện

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp thống kê toán học xử lí số liệu

1.4.5 Kết quả khảo sát

1.4.5.1 Kết quả tìm hiểu về nhận thức của GV về vai trò, ý nghĩa của việc sử

dụng trò chơi toán học trong dạy học lớp 1

Chúng tôi tiến hành tìm hiểu nhận thức của GV về vai trò-ý nghĩa của việc sửdụng TCTH trong DH lớp 1; về mức độ sử dụng TC của GV trong DH toán lớp 1;tìm hiểu về các nguồn TC để GV lựa chọn, sử dụng trong DH toán lớp 1 ; về mức

độ sử dụng các phương pháp và hình thức tổ chức DH toán lớp 1 của GV; tìm hiểu

về thời điểm TCTC trong DH toán của GV; tìm hiểu về những khó khăn mà GVthường gặp phải khi TCTC trong DH toán lớp 1; tìm hiểu về các biện pháp, hìnhthức nhằm nâng cao kĩ năng TCTC của GV ; tìm hiểu về sự hứng thú của HS lớp 1khi tham gia TCTH qua phiếu phụ lục 1 Chúng tôi tiến hành điều tra với 50 GV của

5 trường TH đã chọn Kết quả tìm hiểu được thể hiện qua các bảng sau:

*Đối với GV

Để tìm hiểu thực trạng về việc vận dụng và tổ chức TCTH cho HS lớp 1, tôitiến hành điều tra 50 GV của 5 trường TH đã chọn

Bảng 1.1 Nhận thức của giáo viên về vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng trò chơi

toán học trong dạy học lớp 1

STT Vai trò, ý nghĩa của trò chơi trong dạy học Số lượng ý kiến Tỷ lệ

dụng được kiến thức đã học

3 Tạo hứng thú học tập cho học sinh, tiếp thu 47 94

bài học nhẹ nhàng, hiệu quả

cách cho học sinh

5 Phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo 36 72

trong học tập và khả năng tương tác cao

Nhìn vào bảng1.1 ta thấy đa số các GV nhận ra rằng vai trò và ý nghĩa khi

tổ chức TC trong dạy bộ môn toán Nhiều GV cho rằng TCTH có vai trò và ý nghĩakhông nhỏ trong việc đổi mới hình thức học tập, không gây mệt mỏi (86%); đồngthời giúp tạo hứng thú HT cho HS, tiếp thu bài học một cách nhẹ nhàng mà lại đạthiệu quả (94%)

Bảng 1.2 cho thấy đa số GV nhận thức được phải thường xuyên TCTC trong

DH toán lớp 1 (chiếm 70%) Bên cạnh đó, có số ít GV lại nghĩ chỉ nên thi thoảngmới TC cho HS chơi các TC trong giờ Toán (chiếm 30%) bởi vì họ cho rằng việcthiét kế và sử dụng TC phù hợp với nội dung bài là khó Theo họ chỉ nên TCTC cho

HS ở một nội dung bài học nhất định Chính vì vậy, vấn đề đặt ra ở đây là cần cónhững trò chơi đa dạng và được tổ chức một cách phù hợp

Bảng 1.3 Tìm hiểu về các nguồn trò chơi để giáo viên lựa chọn, sử dụng trong dạy học toán lớp 1

là rất khó Người GV cần tìm kiếm nguồn TC ở nhiều nguồn khác nhau để vận dụng

vào từng tiết dạy còn rất nhiều khó khăn Điều này chứng tỏ rằng việc lựa chọn vàthiết kế trò chơi để phù hợp với bài dạy cụ thể là rất cần thiết.Việc này rất cần thiết

để góp phần giúp bài học đạt hiệu quả cao đặc biệt là dạy toán cho HS lớp 1

Bảng 1.4: Mức độ sử dụng các PP và hình thức TCDH toán lớp 1 của GV

Bảng 1.5 Thời điểm tổ chức trò chơi trong dạy học toán của giáo viên

Bảng 1.5 cho ta thấy việc TCTC toán học trong các buổi HĐ ngoại khóa làhết sức phù hợp với tâm sinh lí và độ tuổi HSTH Đồng thời, việc TCTC cho HS ởnhững giai đoạn không giống nhau Nhưng việc TCTC trong nội dung LTTH là cầnthiết hơn những thời điểm khác, có tới 70% GV thường TCTC cho HS ở nội dungnày vì nó giúp HS củng cố-khắc sâu kiến thức và hình thành kỹ năng mới ,giúp các

em bớt căng thẳng sau mỗi bài học Bên cạnh đó, chỉ có 30% GV TCTC trong tiếtdạy bài mới còn lại 70% không TCTC khi DH bài mới bởi GV cho rằng TCTC làmmất thời gian nhiều hơn Ngoài ra việc hướng dẫn trẻ về nhà tự chơi không hề dễdàng vì GV không thể giám sát và tổ chức Vì vậy TCTC cho HS ở thời điểm nàychỉ chiếm 10%

Bảng 1.6 Những khó khăn mà giáo viên thường gặp phải khi tổ chức trò chơi trong dạy học toán ở lớp 1

về kĩ năng TCTC

Bảng 1.7 Các biện pháp, hình thức nhằm nâng cao kĩ năng tổ chức trò chơi của giáo viên

nghiệp vụ

Bảng1.7 cho thấy đa số các GV đều cho rằng TCTC toán học theo kinhnghiệm của cá nhân (90%), do HT đồng nghiệp (84%) Số GV được đào tạo bồidưỡng nghiệp vụ cũng hạn chế (44%) Đặc biệt, chỉ có 20% GV đọc các tài liệuTCTC trong DH toán

* Đối với học sinh

Để tìm hiểu thực trạng mức độ hứng thú của HS, tôi tiến hành điều tra

trên 150 HS lớp 1 của 5 trường tiểu học đã chọn

Bảng 1.8: Tìm hiểu sự hứng thú của HS lớp1 khi tham gia TCTH

tổ chức thường xuyên và có biện pháp phù hợp thì trẻ sẽ tiếp thu bài học một cách

có hiệu quả

d.Nhận xét

Qua điều tra cho thấy phần lớn giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọngcủa việc dạy môn Toán ở trường TH Song nhiều GV vẫn chưa nhận thấy được vai

trò quan trọng của việc TC TCTH trong giờ học môn học này Trong quá trình lênlớp dạy một tiết toán, giáo viên tuy đã có nhiều cố gắng khi nghiên cứu các tài liệu

để nắm quy trình của một tiết dạy và các bước để tổ chức một trò chơi Toán học.Nhưng thực tế trong giờ học khi TCTC cho cả lớp vẫn chưa mang lại hiệu quả nhưmong muốn của giáo viên: chưa mang lại niềm say mê học hỏi cho HS, chưa tạodiều kiện, cơ hội để trẻ phát triển sự mạnh dạn và chủ động cho những HS yếu,kém, thái độ rụt rè, chưa giúp trẻ khắc sâu được kiến thức-nội dung môn học… làmảnh hưởng đến chất lượng của tiết dạy

1.4.5.2 Thực trạng nguồn trò chơi toán học cho học sinh lớp 1

Trên thực tế cho thấy việc TCTC cho HS trong bộ môn Toán chưa thực sựđược quan tâm, đôi khi người GV sợ tốn thời gian và ngại tìm kiếm, sáng tạo vàTCTC Trong đó nguồn cung cấp chính TC để GV sử dụng là SGV hoặc sách TCTHhay mạng internet Những TC trong SGK hay SGV rất ít, khô khan và đơn điệu.Trong đó có những trò chơi chưa đủ nội dung giúp HS tạo dựng kiến thức-kĩ năngmới và có những TC chưa thực sự giúp HS củng cố được những kiến thức-kĩ năng

đã được học và có những trò chơi chưa phát huy được hết khả năng tìm tòi sáng tạocho các em

Việc tự thiết kế trò chơi của GV còn hạn chế, hình thức TCTC còn hạn chế

và chưa đa dạng Số GV tham khảo TC của những bạn cùng trường cũng không cao.Thực tế cho thấy việc thiết kế và sử dụng TC trong DH không hề dễ dàng

1.4.5.3 Thực trạng sử dụng TCTH trong DH toán cho HS lớp 1

- Qua thăm dò ý kiến của các giáo viên và qua thực tế điều tra học sinh khốilớp 1, tôi nhận thấy: nhiều GV khi TC TCTH vẫn chưa phổ biến rõ ràng luật chơi,cách chơi cho học sinh nên nhiều em không hiểu cách chơi như thế nào Đó là mộttrong những lí do làm HS chưa củng cố được kiến thức BH thông qua TC

- Qua việc dự giờ một số tiết Toán cho thấy một số giáo viên chỉ gọi những

em khá, giỏi, năng động, nhanh nhẹn tham gia vào TC còn các em học sinh trầmtính, nhút nhát ít gọi vào các TC đó Do đó môn Toán chưa tạo hứng thú HT chophần lớn các em HS

- Thời gian GV TCTC TH vẫn chưa hợp lí: nhiều trò chơi kéo dài gần hoặc hơn 10 phút nên làm mất đi tính hồi hộp, thích thú của các em

- Trong khi cả lớp đang tham gia trò chơi, nhiều giáo viên không nhắc nhở

cả lớp ổn định trật tự lớp, chỗ ngồi nên các em thường hò hét, gõ bàn ghế gây ồn ào,mất trật tự trong giờ học

- Khi tổng kết trò chơi, nhiều giáo viên vẫn chưa đưa ra hình thức phạt đúngmức như: phạt từng em hát tặng cả lớp 1 bài hát, hát tập thể… Đây là một trongnhững lí do khiến trò chơi chiếm quá nhiều thời gian của tiết học Toán

- Nhiều học sinh còn rụt rè, chưa mạnh dạn xung phong chơi TC và làm thành viên của các đội chơi, một số học sinh ý thức học tập kém

- Một số gia đình chưa thực sự chưa quan tâm đến việc học cùa con emmình

- Cơ sở vật chất, đồ dùng DH phục vụ cho HĐTC môn Toán vẫn còn nhiều thiếu thốn

Những nguyên nhân trên đã làm ảnh hưởng đến chất lượng của việc TCTCTH trong tiết Toán ở trường, không kích thích, tạo được hứng thú học tập chohọc sinh

Kết luận chung về khảo sát thực trạng

Qua quá trình khảo sát thực trạng về việc TCTC trong DH toán lớp 1 tại 5trường TH trên địa bàn tỉnh Phú Thọ Chúng tôi tiến hành phát phiếu điều tra chocác GV và HS tại trường nhằm đánh giá thực trạng DH phân môn Toán và cách vậndụng phương pháp TCTC cho các khối lớp nói chung và các lớp 1 nói riêng nhằmđánh giá một cách khách quan về cách vận dụng phương pháp DH Kết quả khảo sátcho thấy thực trạng hiện nay về việc sử dụng PPTC của GV trong DH môn toán lớp

1 ngoài một số ưu điểm vẫn còn nổi lên nhiều hạn chế cần phải khắc

- Phần lớn GV đã xác định được vai trò của mình là người giúp đỡ, hướng dẫn, TCTC còn HS là đối tượng giữ vai trò chủ động trong quá trình chơi.

- Nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của ban lãnh đạo nhà trường, hằng năm được tham gia các lớp tập huấn để bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ của mình

b.Khó khăn

- Nhiều giáo viên còn lạm dụng quá nhiều trò chơi trong một tiết dạy Toán.Thời gian bố trí cho việc TCTC chưa hợp lí, hình thức tổ chức chưa đảm bảo yêu cầu

- Vấn đề tồn tại lớn nhất là vấn đề GV hướng dẫn cách chơi chưa cụ thể, ngắngọn, logic Do đó, nhiều học sinh chưa hiểu rõ cách chơi nên trong quá trình chơikhông tạo được sự hồi hộp, hứng thú học tập cho học sinh

- Nhiều giáo viên chỉ chú trọng chọn lọc những học sinh năng nổ, nhanh nhẹntham gia trò chơi mà ít khi gọi những học sinh còn trầm, nhút nhát vì vậy các em vẫn chưa mạnh dạn tham gia vào trò chơi và khắc phục nhược điểm đó của mình

- Nhiều giáo viên vẫn chưa đưa ra nhận xét, đánh giá, tuyên dương, phê bình đúng mực khi tổng kết trò chơi

- Cơ sở nhà trường còn nhiều thiếu thốn

c.Thực tế điều tra và rút ra nhận xét

- Thực tế điều tra trong năm học 2019-2020 trong quá trình khảo sát tại 5trường TH trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, tôi đã có cơ hội gặp gỡ và trao đổi trực tiếpvới một số GV trong trường về việc “Tổ chức một số trò chơi Toán học cho học sinhlớp 1”

- GV Lê Kim Dung GV giảng dạy lớp 1A, trường TH Vĩnh Phú cho rằng: “Phương pháp trò chơi là một trong những phương pháp gây được hứng thú học tậpnhất cho học sinh Học sinh hứng thú, vui thích khi giáo viên nói sẽ tổ chức trò chơicho cả lớp…”

- Bàn về tầm quan trọng của phương pháp TCTC trong DH môn Toán ở TH,

GV Hà Thị Thủy – GV giảng dạy lớp 1B trường TH Dữu Lâu có nhận xét: “ Nhờviệc tổ chức trò chơi học tập môn Toán mà không khí học tập của lớp sôi nổi hẳn lên Đối với những học sinh còn trầm và nhút nhát, khi tham gia vào trò chơi Toán