2 MỤC LỤC LỜI NÓI ĐẦU 1 CHƯƠNG I KHÁI NIỆM Ý THỨC XÃ HỘI 3 1 Tồn tại xã hội 3 a Khái niệm tồn tại xã hội 3 b Các thành phần chính của tồn tại xã hội 3 2 Khái niệm ý thức xã hội 3 a Khái niệm ý thức xã.
Trang 2LỜI NÓI ĐẦU
Trong giai đoạn hiện nay, tình hình thế giới tiếp tục có những diễn biến rất nhanh, phức tạp, khó lường Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tác động mạnh mẽ đến các lĩnh vực đời sống, kinh tế, xã hội Các vấn đề an ninh phi truyền thống, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, dịch bệnh - đại dịch COVID-19 còn kéo dài, vẫn đang diễn biến hết sức phức tạp gây khó khăn, ảnh hưởng lớn đến phát triển kinh tế- xã hội và đời sống của nhân dân các nước trên thế giới
Các quốc gia, dân tộc tiến bộ trên thế giới đều đang hướng dến xây dựng cho mình một xã hội dân chủ, tự do, công bằng, văn minh thông qua các chính sách phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa, giáo dục, y tế, khoa học – công nghệ, Tuy các chuyên gia đã nhận định rằng sẽ rất khó để có những cuộc cách mạnh điển hình như đã từng diễn ra trong lịch sử, thì xã hội hiện đại sẽ phát triển theo hướng thay đổi từng bộ phần, từng yếu tố, lĩnh vực trong đời sống xã hội Xã hội sau sẽ phát triển tiến bộ hơn xã hội trước
Đối với Việt Nam ta, sau hơn 35 năm thực hiện công cuộc đổi mới, đất nước đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, vị thế, sức mạnh tổng hợp và uy tín trên trường quốc tế được nâng lên Nước Việt Nam ta hiện nay đang trong quá trình phát triển theo định hướng XHCN với mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” Tuy nhiên, công cuộc xây dựng, bảo vệ đất nước, bảo vệ thành quả cách mạng của Đảng và nhân dân ta vẫn đứng trước nhiều khó khăn, thách thức Bốn nguy cơ mà Đảng đã chỉ ra vẫn còn tồn tại, có mặt ngay gắt hơn; các mối đe dọa độc lập, chủ quyền, lợi ích chiến lược của đất nước, nhất
là trên Biển Đông.; tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hoá” trong nội bộ; các thế lực thù địch không ngừng các thủ đoạn chống phá trên mọi lĩnh vực
Để đối phó với những nguy cơ trên, bên cạnh đó tận dụng được nguồn lực
và phát huy được sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc, nhiều giải pháp cần được đặt ra và thực hiện đồng bộ Để đạt được mục tiêu này, cùng với việc thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế, chúng ta đồng thời phải xây dựng và phát triển đời sống tinh thần của xã hội mà ý thức xã hội là một bộ phận cấu thành quan trọng Để đạt được những tiến bộ trong xã hội, Triết học Mác-Lênin đã chỉ ra trước hết phải thay đổi về lực lượng sản xuất rồi đến quan hệ sản xuất, từ đó dẫn đến thay đổi cơ cấu kinh tế xã hội, tức cơ sở hạ tầng, và do đó, thay đổi các yếu tố của kiến trúc thượng tầng xã hội, dẫn đến thay đổi toàn bộ xã hội Đối với Việt Nam,
Trang 3trong bối cảnh các thế lực thù địch không ngừng tìm mọi cách chống phá, bên cạnh việc phát triển kinh tế đất nước theo định hướng XHCN cũng cần kết hợp song song với việc phòng, chống những biểu hiện tiêu cực, suy thoái về tư tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên Hiện tượng suy thoái kể trên phản ảnh một mặt đi xuống của ý thức xã hội mà trong đó ý thức chính trị là một
bộ phận quan trọng cấu thành nên nó Đây cũng là lý do tôi chọn chủ đề: “Lý luận triết học Mác-Lênin về tính thường lạc hậu của ý thức xã hội và vận dụng trong phòng, chống suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” ở Việt Nam hiện nay.”
Trang 4CHƯƠNG I KHÁI NIỆM Ý THỨC XÃ HỘI
Đời sống xã hội có hai lĩnh vực quan trọng là lĩnh vực vật chất và lĩnh vực tinh thần, đó cũng chính là hai lĩnh vực: tồn tại xã hội và ý thức xã hội Vì vậy, cùng với việc phân tích các quy luật của sự phát triển xã hội, các quan hệ kinh tế
và các quan hệ chính trị - xã hội thì không thể không chú trọng đến mặt quan trọng khác của đời sống xã hội là ý thức xã hội Trong triết học Mác – Lênin khái niệm ý thức xã hội gắn liền với khái niệm tồn tại xã hội Vì vậy ta không thể phân tích ý thức xã hội mà không đề cập đến tồn tại xã hội
1 Tồn tại xã hội
a Khái niệm tồn tại xã hội
Tồn tại xã hội là khái niệm dùng để chỉ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, là những mối quan hệ vật chất – xã hội giữa con người với tự nhiên và giữa con người với nhau; trong đó, quan hệ giữa con người với tự nhiên và quan hệ vật chất, kinh tế giữa con người với nhau là hai quan hệ cơ bản Những mối quan hệ này xuất hiện trong quá trình hình thành xã hội loài người
và tồn tại không phụ thuộc vào ý thức xã hội
b Các thành phần chính của tồn tại xã hội
Tồn tại xã hội gồm các thành phần chính như phương thức sản xuất vật chất, điều kiện tự nhiên – môi trường địa lý, dân số và mật độ dân số… Trong đó phương thức sản xuất vật chất là thành phần cơ bản nhất Các quan hệ vật chất khác giữa gia đình, giai cấp, dân tộc… cũng có vai trò nhất định đối với tồn tại xã hội
2 Khái niệm ý thức xã hội
a Khái niệm ý thức xã hội
Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm tình cảm, tập quán, truyền thống, quan điểm, tư tưởng, lý luận… Nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển khác nhau Nói cách khác,
ý thức xã hội là những quan hệ tinh thần giữa con người với nhau, là mặt tinh thần trong quá trình lịch sử
b Cấu trúc của ý thức xã hội
Lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội có cấu trúc hết sức phức tạp Có thể tiếp cận kết cấu của ý thức xã hội từ những phương diện khác nhau Theo nội dung
và lĩnh vực phản ánh đời sống xã hội, ý thức xã hội bao gồm các hình thái khác
Trang 5nhau: ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức tôn giáo, ý thức thẩm mỹ, triết học…
Ý thức xã hội gồm các hiện tượng tinh thần, những bộ phận, những hình thái khác nhau phản ánh tồn tại xã hội bằng những phương thức khác nhau Tuỳ theo góc độ xem xét, chúng ta có thể chia ý thức xã hội thành các dạng khác nhau Theo trình độ phản ánh có thể phân biệt ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận
Ý thức xã hội thông thường là toàn bộ những tri thức, những quan niệm… của những con người trong một cộng đồng người nhất định, được hình thành một cách trực tiếp từ hoạt động thực tiễn hàng ngày, chưa được hệ thống hoá, khái quát hoá thành lý luận Trong ý thức xã hội thông thường, tâm lý xã hội là bộ phận rất quan trọng
Ý thức xã hội thông thường, thường phản ánh sinh động, trực tiếp nhiều mặt cuộc sống hàng ngày của con người, thường xuyên chi phối cuộc sống đó Ý thức xã hội thông thường tuy là trình độ thấp so với ý thức lý luận, nhưng những tri thức kinh nghiệm phong phú đó có thể trở thành tiền đề quan trọng cho sự hình thành các lý thuyết xã hội
Ý thức lý luận (lý luận khoa học) là những tư tưởng, quan điểm đã được hệ thống hoá, khái quát hoá thành các học thuyết xã hội, được trình bày dưới dạng những khái niệm, phạm trù, quy luật Ý thức lý luận đạt trình độ cao và mang tính
hệ thống tạo thành các hệ tư tưởng
Hệ tư tưởng là trình độ nhận thức lý luận về tồn tại xã hội, là hệ thống những quan điểm, tư tưởng (chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo), kết quả của sự khái quát hoá những kinh nghiệm xã hội Hệ tư tưởng được tạo thành một cách tự giác nghĩa là tạo ra bởi các nhà tư tưởng của những giai cấp nhất định
và được truyền bá trong xã hội Khi nghiên cứu về hệ tư tưởng cần có sự phân biệt
hệ tư tưởng khoa học và và hệ tư tưởng không khoa học Nếu hệ tư tưởng không khoa học phản ánh các quan hệ vật chất một cách hư ảo, sai lầm hoặc xuyên tạc thì ngược lại, hệ tư tưởng khoa học phản ánh các quan hệ, các quá trình và hiện tượng
xã hội một cách khách quan, chính xác Cả hai loại hệ tư tưởng này đều có ảnh hưởng đối với sự phát triển của khoa học Là một bộ phận của ý thức xã hội, hệ tư tưởng ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của khoa học Lịch sử các khoa học tự nhiên đã cho thấy tác động rất quan trọng của hệ tư tưởng, đặc biệt là vai trò của tư tưởng triết học trong quá trình khái quát hóa tài liệu Chẳng hạn, hệ tư tưởng không
Trang 6khoa học, nhất là triết học, đã từng kìm hãm sự phát triển của khoa học tự nhiên suốt hằng chục thế kỷ thời Trung cổ ở châu Âu
Ý thức xã hội bao gồm tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội Trong hệ tư tưởng xã hội thì quan trọng nhất là các quan điểm, các học thuyết và các tư tưởng Trong tâm lý xã hội có tình cảm, tâm trạng, truyền thống, v.v nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội ở những giai đoạn phát triển nhất định Tuy nhiên sự phản ảnh này không phải là sự phản ánh thụ động, bất động trong gương mà là một quá trình biện chứng phức tạp, là kết quả của mối quan hệ hoạt động, tích cực của con người đối với hiện thực
Ý thức xã hội khác với ý thức cá nhân ở chỗ, ý thức cá nhân là thế giới tinh thần của từng cá nhân cụ thể, riêng lẻ, được quy định bởi những đặc điểm của cuộc sống riêng cùng với điều kiện giáo dục và điều kiện hình thành nhân cách riêng của
cá nhân đó Ý thức của từng cá nhân là không giống nhau nên không phải lúc nào
nó cũng đại diện cho quan điểm chung, phổ biến của một cộng đồng người, của một tập đoàn xã hội hay của một thời đại xã hội nhất định nào đó
Trong hai yếu tố cấu thành nên ý thức xã hội, tâm lý xã hội thể hiện trong ý thức cá nhân Tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tư tưởng, tình cảm, tâm trạng, thói quen, nếp sống, nếp nghĩ, phong tục, tập quán, ước muốn, v.v của một người, một tập đoàn người, một bộ phận xã hội hay của toàn thể xã hội hình thành dưới tác động trực tiếp của cuộc sống hằng ngày của họ và phản ánh cuộc sống đó
Tâm lý xã hội có đặc điểm là phản ánh trực tiếp tồn tại xã hội, nhưng chỉ ở trình độ phản ánh thấp và tự phát những điều kiện sinh hoạt hằng ngày của con người cho nên nó chỉ ghi lại những gì dễ thấy, những gì nằm trên bề mặt của tồn tại
xã hội Do vậy, khác với ý thức lý luận, tâm lý xã hội nên không vạch ra được đầy
đủ, rõ ràng, sâu sắc bản chất các mối quan hệ xã hội, chưa đủ khả năng để vạch ra những mối liên hệ khách quan, bản chất, tất yếu mang tính quy luật của các sự vật
và các quá trình xã hội Những quan niệm của con người ở trình độ tâm lý xã hội mang tính chất kinh nghiệm, yếu tố trí tuệ đan xen với yếu tố tình cảm chưa thể hiện về mặt lý luận Mặc dù vậy, cần coi trọng vai trò của tâm lý xã hội trong việc phát triển ý thức xã hội, nhất là việc sớm nắm bắt những dư luận xã hội thể hiện trạng thái tâm lý và nhu cầu xã hội đa dạng của nhân dân trong những hoàn cảnh
và điều kiện khác nhau
Hệ tư tưởng là giai đoạn phát triển cao hơn của ý thức xã hội, ở trình độ cao hơn, hình thành khi con người nhận thức sâu sắc hơn về những điều kiện sinh hoạt vật chất của mình Hay nói cách khác, hệ tư tưởng là sự nhận thức lý luận về
Trang 7tồn tại xã hội, là kết quả của sự tổng kết, sự khái quát hóa các kinh nghiệm xã hội
để hình thành nên những quan điểm, những tư tưởng về chính trị, pháp luật, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo,v.v Hệ tư tưởng có khả năng đi sâu vào bản chất của mọi mối quan hệ xã hội và được hình thành một cách tự giác, nghĩa là nó được hình thành tự giác bởi các nhà khoa học và được truyền bá trong xã hội
Mặc dù tâm lý xã hội và hệ tư tưởng thuộc hai trình độ khác nhau của ý thức xã hội nhưng chúng có mối liên hệ qua lại và tác động lẫn nhau Cả hai đều có nguồn gốc từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội Nhưng trong đó, tâm lý xã hội tạo điều kiện thuận lợi hoặc gây trở ngại cho sự hình thành, sự truyền bá, sự tiếp thu của con người đối với một hệ tư tưởng nhất định (tâm lý, tình cảm, giai cấp là điều kiện thuận lợi cho các thành viên giai cấp tiếp thu hệ tư tưởng của giai cấp) Nếu tâm lý xã hội có thể thúc đẩy hoặc cản trở sự hình thành và sự tiếp nhận một hệ tư tưởng nào đó; có thể giảm bớt sự xơ cứng hoặc công thức cứng nhắc của
hệ tư tưởng, thì trái lại, hệ tư tưởng khoa học có thể bổ sung, làm gia tăng hàm lượng trí tuệ cho tâm lý xã hội phát triển theo chiều hướng tích cực
Ngược lại, hệ tư tưởng, lý luận xã hội sẽ làm gia tăng yếu tố trí tuệ cho tâm
lý xã hội Hệ tư tưởng khoa học sẽ thúc đẩy tâm lý xã hội phát triển theo hướng đúng đắn, lành mạnh Hệ tư tưởng phản khoa học sẽ kích thích những yếu tố tiêu cực của tâm lý xã hội phát triển
Hệ tư tưởng không ra đời trực tiếp từ tâm lý xã hội, không là sự biểu hiện trực tiếp của tâm lý xã hội Bất kỳ tư tưởng nào khi phản ánh các mối quan hệ đương thời thì đồng thời cũng thừa kế các học thuyết xã hội, những tư tưởng và quan điểm đã tồn tại trước đó Thí dụ, tư tưởng tôn giáo ở thời kỳ phong kiến thể hiện lợi ích của giai cấp phong kiến nhưng lại được bắt nguồn trực tiếp từ những tư tưởng duy tâm thời cổ đại và những tư tưởng đạo Cơ đốc thời kỳ đầu công nguyên
Sự ra đời phát triển của tư tưởng triết học Mác, cũng không trực tiếp ra đời từ tâm
lý xã hội của giai cấp công nhân lúc đó, mà là sự khái quát lý luận từ kinh nghiệm của cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân, phản ánh điều kiện kinh tế - xã hội lúc
đó, khái quát các tri thức của nhân loại, kế thừa trực tiếp từ các học thuyết triết học, kinh tế học chính trị và chủ nghĩa xã hội khoa học ở thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX
Rõ ràng, hệ tư tưởng xã hội liên kết hữu cơ với tâm lý xã hội, nhưng nó không đơn giản là sự cô đặc tâm lý xã hội
3 Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội
a Đời sống tinh thần xã hội xuất phát từ hiện thực vật chất
Trang 8Công lao to lớn của Các Mác và Ph Ăng ghen là phát triển chủ nghĩa duy vật đến đỉnh cao, xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử và lần đầu tiên giải quyết khoa học về sự hình thành và phát triển của ý thức xã hội
Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã chứng minh rằng: đời sống tinh thần của xã hội hình thành và phát triển trên cơ sở đời sống vật chất rằng không thể tìm nguồn gốc của tư tưởng, tâm lý xã hội trong bản thân nó, nghĩa là không thể tìm trong đầu
óc con người mà phải tìm trong chính hiện thực vật chất Sự biến đổi của một thời đại nào đó cũng sẽ không giải thích được nếu chỉ căn cứ vào ý thức thời đại đó Các Mác viết: Không thể nhân định được về một thời đại đảo lộn như thế, căn cứ vào ý thức của thời đại đó Trái lại, phải giải thích ý thức ấy bằng những mâu thuẫn của đời sống vật chất, bằng sự xung đột hiện có giữa các lực lượng sản xuất xã hội
và những quan hệ sản xuất ấy
Chủ nghĩa duy vật đã chỉ rõ rằng: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội Nghĩa là tồn tại
xã hội quyết định nội dung phản ánh của ý thức xã hội: nó quyết định ý thức xã hội
ở sự nghèo nàn, phong phú hay đơn điệu trong nội dung phản ánh Tồn tại xã hội cũng quyết định tính chất cách mạng hay phản ánh cách mạng, đối kháng hay không đối kháng trong ý thức xã hội Khi tồn tại xã hội thay đổi, nhất là phương thức sản xuất thay đổi thì những tư tưởng và lý luận xã hội, những quan điểm về chính trị pháp quyền, triết học, đạo đức, văn hóa nghệ thuậtsớm hay muộn cũng thay đổi theo Cho nên, chúng ta thấy ở những thời kỳ lịch sử khác nhau có những quan điểm, lý luận, tư tưởng xã hội khác nhau thì đó chính là do những điều kiện
khác nhau của đời sống vật chất quyết định Điều đó chứng tỏ: “Không phải ý thức của con người quyết định tồn tại của họ, trái lại tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ” 1
Thực tế trong lịch sử đã chứng minh điều đó Trong xã hội nguyên thuỷ, do trình độ của lực lượng sản xuất còn hết sức thấp kém, mọi người còn sống chung, làm chung, hưởng chung nên chưa có quan niệm tư hữu, chưa có ý thức bóc lột Nhưng khi chế độ công xã nguyên thuỷ tan rã, chế độ tư hữu ra đời xã hội phân chia giầu nghèo, bóc lột và bị bóc lột thì ý thức con người cũng thay đổi căn bản:
tư tưởng ăn bám, tư hữu, bóc lột, chủ nghĩa cá nhân xuất hiện Nhưng các nhà tư tưởng của giai cấp nô lệ vẫn ca ngợi chế độ nô lệ, xem đó là sự tồn tại hợp tự nhiên, cần thiết Nhưng khi chế độ chiếm hữu nô lệ suy tàn thì trong xã hội cũng
1 C.Mác và Ph.Ăngghen (1993), Toàn tập, t.13, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.15
Trang 9xuất hiện tư tưởng xem chế độ chiếm hữu nô lệ là trái với chính nghĩa cần xoá bỏ Trong xã hội phong kiến, khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ra đời và dần dần lớn mạnh thì cũng nảy sinh quan niệm cho rằng sự tồn tại của chế độ phong kiến là trái công lý, không phù hợp với lý tính con người phải được thay thế bằng xã hội công bằng, bình đẳng, bác ái Ngay cả khi chủ nghĩa tư bản mới ra đời, đã xuất hiện các trào lưu tư tưởng XHCN không tưởng phê phán những mâu thuẫn trong lòng chủ nghĩa tư bản, đề xuất xây dựng một xã hội mới tốt đẹp hơn, thay thế chế
độ tư bản Nhưng ở thời điểm đó các nhà XHCN không tưởng không thể giải thích được bản chất của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và không hiểu những điều kiện khách quan dẫn tới thắng lợi của chủ nghĩa xã hội Điều đó chỉ rõ xã hội
tư bản chủ nghĩa mới ra đời đã mang trong mình nó những mâu thuẫn, song những điều kiện xây dựng xã hội mới thay thế xã hội tư bản chủ nghĩa chưa đến độ chín muồi
b Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội
Triết học Mác Lênin với quan điểm về nguồn gốc ý thức không chỉ dừng lại ở chỗ xác định sự phụ thuộc của ý thức xã hội vào tồn tại xã hội mà còn chỉ ra rằng: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, không phải một cách đơn giản, trực tiếp mà thường thông qua các khâu trung gian Không phải bất cứ tư tưởng quan niệm, lý luận hình thái ý thức xã hội nào cũng phản ánh rõ ràng và trực tiếp những quan hệ kinh tế của thời đại, chỉ khi nào xét đến cùng thì mới thấy rõ những mối quan hệ kinh tế được phản ánh bằng cách này hay cách khác trong các tư tưởng ấy
Triết học Mác Lênin đòi hỏi phải có thái độ biện chứng khi xem xét sự phản ánh tồn tại xã hội của ý thức xã hội
Theo quan điểm thế giới quan duy vật thì vật chất có trước, nó sinh ra và quyết định ý thức Trong lĩnh vực xã hội thì quan hệ này được biểu hiện là: tồn tại
xã hội có trước, nó sinh ra và quyết định ý thức xã hội, điều đó được thể hiện cụ thể qua các điểm sau:
- Tồn tại xã hội nào thì sinh ra ý thức xã hội ấy Tức là người ta không thể tìm nguồn gốc tư tưởng trong đầu óc con người, mà phải tìm nó trong chính tồn tại
xã hội Do đó, phải căn cứ vào tồn tại xã hội để lý giải cho ý thức xã hội
- Khi tồn tại xã hội thay đổi một cách căn bản, nhất là khi phương thức sản xuất đã thay đổi thì sớm hay muộn ý thức xã hội cũng phải thay đổi theo
- Tính độc lập tương đối và sự tác động trở lại của ý thức xã hội lên tồn tại
xã hội
Trang 10Tuy nhiên, cần phải lưu ý rằng sự lệ thuộc của ý thức xã hội vào tồn tại xã hội không phải lúc nào cũng diễn ra trực tiếp mà cần phải xét đến cùng qua nhiều khâu trung gian mới thấy được, bởi vì ý thức xã hội có tính độc lập của mình Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội được thể hiện dưới các hình thức sau:
Khi khẳng định vai trò quyết định của tồn tại xã hội với ý thức xã hội, còn
ý thức xã hội là phản ánh tồn tại xã hội phụ thuộc vào tồn tại xã hội, triết học Mác Lênin không xem ý thức xã hội như một yếu tố hoàn toàn thụ động mà trái lại còn nhấn mạnh sự tác động tích cực trở lại của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội, nhấn mạnh tính độc lập tương đối của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội được thể hiện ở chỗ:
- Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội
- Trong một số điều kiện, hoàn cảnh, ý thức xã hội vẫn có thể vượt trước tồn tại xã hội
CHƯƠNG II Ý THỨC XÃ HỘI THƯỜNG LẠC HẬU HƠN SO VỚI TỒN TẠI
XÃ HỘI
1 Nguyên nhân y thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội
Tính thường lạc hậu của ý thức xã hội nên hiểu theo nghĩa: ý thức xã hội thường ra đời sau khi tồn tại xã hội đã ra đời và thường mất đi sau khi tồn tại xã hội đã mất đi Những nguyên nhân dẫn đến ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội gồm:
Một là, theo nguyên lý phản ánh của Lênin: ý thức xã hội là các phản ánh tồn tại xã hội nên nó chỉ biến đổi sau khi có sự biến đổi của tồn tại xã hội Hơn nữa
sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác động thường xuyên mạnh mẽ và trực tiếp của những hoạt động thực tiễn của con người, nên nó thường diễn ra với tốc độ rất nhanh mà ý thức xã hội có thể không phản ánh kịp và trở nên lạc hậu
Hai là, do sức mạnh của thói quen, truyền thống, tập quán cũng như do tính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội
Ba là, ý thức xã hội luôn gắn với lợi ích của những nhóm, những tập đoàn người, những giai cấp nhất định trong xã hội Vì vậy, những tư tưởng cũ lạc hậu thường được các lực lượng xã hội phản tiến bộ lưu giữ và truyền bá chống lại các lực lượng xã hội tiến bộ
Lịch sử xã hội cho thấy, nhiều khi xã hội cũ mất đi, thậm chí mất đi rất lâu, nhưng ý thức xã hội do xã hội đó sinh ra vẫn tồn tại dai dẳng Tính độc lập của ý thức xã hội thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực tâm lý xã hội: trong truyền thống tập quán, thói quen V.I Lênin cho rằng sức mạnh tập quán được tạo ra qua nhiều thế kỷ
là sức mạnh ghê gớm nhất