I. MỞ ĐẦU Trong triết học Mác Lênin, mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là một nội dung được quan tâm nhiều nhất. Kinh tế và chính trị là hai lĩnh vực trọng yếu trong đời sống của mỗi một dân tộc cũng như toàn thế giới. Trong điều kiện của Việt Nam hiện nay, đổi mới kinh tế đất nước là điều hết sức cần thiết để xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công. Nền kinh tế của một đất nước là thành phần cơ bản của cơ sở hạ tầng, trên đó quyết định hình thành nên một thể chế chính trị tương ứng phù hợp với hình thái kinh tế đó. Việc nhận thức và xử lý mối quan hệ này trong thực tiễn đúng hay sai có ý nghĩa quyết định đối với sự hưng vong của nền kinh tế và chế độ chính trị của đất nước. Những thành tựu to lớn về nhiều mặt ở nước ta qua 31 năm đổi mới đều có nguyên nhân trực tiếp sâu xa từ khả năng cũng như mức độ nhận thức và giải quyết mối quan hệ chính trị với kinh tế trong xây dựng chủ nghĩa xã hội. Sự phát triển của một nền kinh tế được nhìn nhận là ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố đó là những yếu tố thuộc về lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng. Trong sự tác động đó, có thể nói chính trị có ảnh hưởng sâu sắc nhất và ngày càng tăng đối với sự phát triển kinh tế bởi vì chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế. Theo Lênin, chính trị là việc xây dựng nhà nước về kinh tế “… là sự biểu hiện tập trung của kinh tế”, “… là kinh tế cô động lại”. Từ những nhìn nhận trên ta có thể thấy mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị có ý nghĩa lý luận và thực tiễn vô cùng quan trọng, đặc biệt mối quan hệ biện chứng ấy được đặt trong công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay.
Trang 1Môn học:
đề/vấn đề bài
thu hoạch:
Ngày chấm:
Giảng viên chấm 1
(Ký, ghi rõ họ, tên)
Giảng viên chấm 2
(Ký, ghi rõ họ, tên) Bằng số:
Bằng chữ:
Môn học:
đề/vấn đề bài
thu hoạch:
SỐ PHÁCH Họ và tên học
viên
Mã số học viên Lớp
Ngày nộp
Trang 2I MỞ ĐẦU
Trong triết học Mác - Lênin, mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là một nội dung được quan tâm nhiều nhất Kinh tế và chính trị là hai lĩnh vực trọng yếu trong đời sống của mỗi một dân tộc cũng như toàn thế giới Trong điều kiện của Việt Nam hiện nay, đổi mới kinh tế đất nước là điều hết sức cần thiết để xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công Nền kinh tế của một đất nước
là thành phần cơ bản của cơ sở hạ tầng, trên đó quyết định hình thành nên một thể chế chính trị tương ứng phù hợp với hình thái kinh tế đó
Việc nhận thức và xử lý mối quan hệ này trong thực tiễn đúng hay sai
có ý nghĩa quyết định đối với sự hưng vong của nền kinh tế và chế độ chính trị của đất nước Những thành tựu to lớn về nhiều mặt ở nước ta qua 31 năm đổi mới đều có nguyên nhân trực tiếp sâu xa từ khả năng cũng như mức độ nhận thức và giải quyết mối quan hệ chính trị với kinh tế trong xây dựng chủ nghĩa xã hội
Sự phát triển của một nền kinh tế được nhìn nhận là ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố đó là những yếu tố thuộc về lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất
và kiến trúc thượng tầng Trong sự tác động đó, có thể nói chính trị có ảnh hưởng sâu sắc nhất và ngày càng tăng đối với sự phát triển kinh tế bởi vì chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế Theo Lênin, chính trị là việc xây dựng nhà nước về kinh tế “… là sự biểu hiện tập trung của kinh tế”, “…
là kinh tế cô động lại” Từ những nhìn nhận trên ta có thể thấy mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị có ý nghĩa lý luận và thực tiễn vô cùng quan trọng, đặc biệt mối quan hệ biện chứng ấy được đặt trong công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay
Trang 3II NỘI DUNG
1 Mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị
1.1 Khái niệm kinh tế - chính trị theo quan điểm triết học Mác – Lênin
Cơ sở lý luận và phương pháp luận khoa học của việc nhận thức và giải quyết vấn đề quan hệ giữa kinh tế và chính trị là quan điểm duy vật lịch
sử của
chủ nghĩa Mác – Lênin về quan hệ giữa kiến trúc thượng tang với cơ sở
hạ tầng
Kinh tế là phạm trù đóng vai trò quyết định trongn cơ sở hạ tầng Kinh
tế có thể coi là tổng thể những yếu tố sản xuất, các điều kiện sống của con người, các mối quan hệ trong quá trình sản xuất và tái sản xuất xã hội Nói đến kinh tế suy cho cùng là nói đến vấn đề sở hữu và lợi ích
Chính trị là một phạm trù tư tưởng thuộc kiến trúc thượng tầng của xã hôi Chính trị là tất cả những hoạt động, những vấn đề gắn với mối quan hệ giai cấp, dân tộc, quốc gia và các nhóm xã hội xoay quanh một vấn đề trung tâm đó là vấn đề giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước Chính trị được sinh ra khi bắt đầu có sự phân hóa giai cấp, hay bắt đầu có sự phân hóa về kinh tế tức là về vấn đề sở hữu và lợi ích cá nhân trong xã hội
Học thuyết Mac – Lênin về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị đã chỉ
rõ, với bất kỳ quốc gia nào, thời đại nào trong xã hội có giai cấp đều tồn tại và phát triển mối quan hệ biện chứng giữa hai phạm trù đó Mối quan hệ đó trong một nhà nước XHCN luôn lấy lợi ích cộng đồng công bằng xã hội, trong đó lợi ích chính đáng của ngwoif dan luôn được quan tâm làm mục tiêu hướng tới thì chính trị hiểu theo nghĩa rộng là sự thể hiện toàn bộ các chính sách, hoạt động của Nhà nước đó sao cho không chỉ bảo đảm được sự ổn định
Trang 4chính trị đất nước mà còn là phát triển ngày càng tốt hơn các lĩnh vực đời sống xã hội, văn hóa, giáo dục, y tế, việc làm, khoa học – công nghệ, môi trường… khái quát lại, là sự hướng tới mục tiêu vì tất cả những vấn đề vật chất và tinh thần liên quan đến lợi ích chính đáng của sự phát triển con người trong cộng đồng xã hội, trong đó phát triển kinh tế luôn luôn là cơ sở, nền tảng quyết định sự phát triển của chính trị - xã hội và ngược lại, chính trị - xã hội phát triển như thế nào, tiến bộ và sẽ tác động tích cực hoặc tiêu cực trở lại kinh tế
1.2 Vai trò quyết định của kinh tế đối với chính trị
Lý luận triết học Mác – Lênin cho thấy: vật chất quyết định ý thức, cơ
sở hạ tầng quyết định đến kiến trúc thượng tầng Từ cơ sở trên ta có thể nhận thấy tư tưởng chính trị sinh ra trên cơ sở kinh tế và được quy định bởi cơ sở kinh tế Kinh tế là gốc, là thước đo tính hợp lý của chính trị Sự phụ thuộc của chính trị vào cơ sở kinh tế được biểu hiện ở những điểm sau:
- Chính trị chỉ phát sinh trên cơ sở nền kinh tế đã phát triển đến một trình độ nhất định Điều này đã được thể hiện rõ khi ta nghiên cứu sự ra đời của chính trị Trình độ kinh tế yếu kém của chế độ cộng sản nguyên thủy đã không thể phát sinh vấn đề về chính trị Chỉ khi xuất hiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất trong xã hội và bắt đầu có sự phân chia về giai cấp thì nhà nước cùng với những vấn đề chính trị mới xuất hiện Sự phát triển chế độ tư hữu đã đánh dấu một bước phát triển rõ rệt của trình độ phát triển kinh tế
- Chính trị phát triển theo sự phát triển của kinh tế Tương ứng với một trình độ phát triển nhất định về kinh tế có một trình độ phát triển nhất định về chính trị Sự thay đổi của cơ sở kinh tế sớm hay muộn cũng dấn đến sự thay đổi về mặt chính trị Các Mác đã viết: “Cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ cái kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng” Nội dung của chính trị do cơ sở kinh tế quyết định Chế độ kinh tế là cơ sở của chế độ
Trang 5chính trị, cơ sở kinh tế như thế nào thì cơ cấu thể chế chính trị thích ứng thế đấy Chính trị không thể thấp hơn trình độ phát triển của kinh tế Chế độ chính trị phản ánh trình độ phát triển của kinh tế
-Trong xã hội giai cấp, giai cấp nào thống trị về mặt kinh tế thì cũng chiếm địa vị thống trị về mặt chính trị và đời sống tinh thần của xã hội Các mâu thuẫn trong kinh tế, xét đến cùng, quyết định các mâu thuẫn trong lĩnh vực chính trị tư tưởng Các quan hệ giai cấp và đấu tranh giai cấp, quan hệ chính trị là sự phản ánh các quan hệ lợi ích kinh tế, các mâu thuẫn trong quan
hệ kinh tế Trong các mối quan hệ trên thì kinh tế là tính thứ nhất, chính trị là tính thứ hai, là cái phản ánh của kinh tế, thể hiện qua tư duy chính trị, đường lối chính trị, thể chế chính trị…
1.3 Sự tác động trở lại của chính trị đối với sự phát triển kinh tế
Trong khi khẳng định vai trò quyết định của kinh tế đối với chính trị, chủ nghĩa Mác – Lênin cũng nhấn mạnh tính độc lập tương đối và sự tác động trở lại của chính trị đối với kinh tế hay cao hơn là của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng: sự tác động của chính trị đối với kinh tế có thể theo nhiều hướng khác nhau: thúc đẩy, kìm hãm, hoặc vừa thúc đẩy mặt này, vừa kìm hãm mặt kia và do vậy, có thể làm thay đổi cơ sở kinh tế ở chừng mực nhất định
Chính trị tác động tích cực vào cơ sở kinh tế khi nội dung của các tư tưởng quan điểm chính trị phản ánh đúng, đầy đủ điều kiện khách quan của cơ
sở kinh tế và sự phát triển kinh tế Khi đó chính trị là động lực mạnh mẽ thúc đẩy làm cho kinh tế phát triển với tốc độ nhanh, vững chắc Ngược lại, chính trị tác động một cách tiêu cực vào cơ sở kinh tế khi hệ thống chính trị có quan điểm, tư tưởng thể hiện ý chí của giai cấp thống trị lỗi thời muốn duy trì quan
hệ kinh tế đã lạc hậu không còn phù hợp nữa, hay khi chính trị đi quá xa đối với sự phát triển của kinh tế Nhưng nếu chính trị kìm hãm sự phát triển của
Trang 6kinh tế thì sớm hay muộn, bằng cách này hay cách khác, thể chế chính trị cũ
sẽ được thay bằng thể chế chính trị mới tiến bộ để thúc đẩy kinh tế tiếp tục phát triển Trong mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị tránh tuyệt hóa hoặc đồng nhất chính trị với kinh tế Mắc phải khuynh hướng trên sẽ có ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển kinh tế nói riêng và sự phát triển của xã hội nói chung
Có thể thấy trên thực tế, không có đường lối chính trị đúng thì không
có một giai cấp thống trị nào có thể giữ vững được sự thống nhất chính trị và
do đó, cũng khong có khả năng lãnh đạo kinh tế Chính trị đóng vai trò lãnh đạo, định hướng tạo môi trường chính trị - xã hội ổn định đáp ứng điều kiện cần thiết cho sự phát triển kinh tế
2 Quan hệ giữa kinh tế và chính trị trong đổi mới ở Việt Nam - liên
hệ thực tiễn
Sau khi đất nước thống nhất, bên cạnh những thành tựu đạt được đất nước ta phải đứng trước vô cùng nhiều khó khăn, thách thức và đã mắc phải nhiều sai lầm lớn trong đường lối phát triển dẫn đến xã hội bị trì trệ đất nước không thể phát triển lên được Tuy nhiên, tại đại hội Đảng VI (1986) ta đã kịp thời nhận ra sai lầm, đó là do sự nhận thức không đúng đắn của Đảng về mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế, về sự vận động khách quan của các quy luật kinh tế để rồi đưa ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước
Xét về tổng thể, công cuộc đổi mới ở nước ta bắt đầu từ đổi mới tư duy chính trị của Đảng trong nhận thức, quan niệm về chủ nghĩa xã hội, từ đó tìm kiếm mô hình phát triển đất nước phù hợp với điều kiện lịch sử nước ta và điều kiện thời đại mới Trong quá trình đổi mới toàn diện đất nước, Đảng ta
đã nhận thức và giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa chính trị với kinh tế, giữa đổi mới hệ thống kinh tế với đổi mới hệ thống chính trị phù hợp với điều kiện Việt Nam Chúng ta cũng xác định đúng đắn cần phải kết hợp chặt chẽ
Trang 7ngay từ đầu đổi mới kinh tế với đổi mới chính trị, lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm, đồng thời từng bước đổi mới chính trị Việc xác định đúng đắn mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị chúng ta vừa thúc đẩy được nền kinh tế của đất nước phát triển theo quy luật khách quan, vừa tạo nên sự năng động tích cực trong tư duy, tư tưởng góp phần tạo nên những thành tựu to lớn, toàn diện của đất nước trong 31 năm qua
Đổi mới chính trị không phải là quá trình thay đổi chế độ chính trị mà
thực chất được hiểu là đổi mới tư duy chính trị về chủ nghĩa xã hội, đổi mới
cơ cấu tổ chức và cơ chế vận hành của hệ thống chính trị để xây dựng chế độ
xã hội chủ nghĩa ngày càng vững mạnh, thực hiện tốt nền dân chủ xã hội chủ nghĩa nhằm phát huy đầy đủ quyền làm chủ của nhân dân trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp xã hội chủ nghĩa và phát triển kinh tế - xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam
Đổi mới kinh tế ở Việt Nam là quá trình chuyển từ nền kinh tế tập
trung, quan liêu bao cấp, sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng; kết hợp tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội, bảo vệ môi trường sinh thái và từng bước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa
Trong thực hiện đổi mới đất nước, Đảng chủ trương phải “đổi mới toàn diện, đồng bộ với bước đi thích hợp” Đổi mới đồng bộ từ kinh tế, chính trị đến tư tưởng và văn hóa, song trọng tâm là đổi mới kinh tế
Quá trình đổi mới trong 31 năm qua đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng Tuy nhiên, Đảng ta đã chỉ rõ: nền kinh tế của đất nước phát triển còn chưa vững chắc, hệ thống chính trị còn nhiều bất cập, đổi mới chính trị và hệ thống chính trị chưa theo kịp đòi hỏi phát triển xã hội và đổi mới kinh tế Việc giải quyết vấn đề kinh tế là trọng tâm, là tiên phong và đồng thời việc giải
Trang 8quyết các vấn đề chính trị là không thể thoát ly khỏi sự tăng trưởng kinh tế, không thể vượt ra ngoài khả năng mà kinh tế cho phép nhưng không phải cứ
có tăng trưởng kinh tế là tự khắc giải quyết được mọi vấn đề của xã hội Cần phải nhanh chóng đồng thời từng bước đổi mới chính trị, không thể ngồi chờ cho đến khi kinh tế phát triển rồi mới coi trọng chính trị và mới bắt đầu giải quyết các vấn đề chính trị
Việc coi nhẹ các chính sách chính trị hay chậm đổi mới chính trị khi
mà điều kiện xã hội, nhất là chính sách kinh tế đã thay đổi, thì chắc chắn sẽ dẫn đến sự bất công, sự phân hóa xã hội quá mức và sẽ lầm vào tình trạng rối loạn, cản trở việc đổi mới kinh tế và các lĩnh vực khác Tuy nhiên nếu quá vội vàng đẩy nhanh đổi mới chính trị khi chưa chuẩn bị đầy đủ các tiền đề cần thiết sẽ dẫn đến sai lầm và phải trả giá rất đắt làm mất ổn định chính trị, thậm chí là không thể cứu vãn được Đổi mới trên lĩnh vực chính trị trước hết là tư duy chính trị trên lĩnh vực kinh tế Đổi mới tư duy kinh tế của thời kỳ phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa là một tất yếu từ yêu cầu phát triển của thực tiễn nhưng lại mang tầm chỉ đạo chiến lược đối với thực tiễn đổi mới kinh tế Nếu không có được sự đổi mới về tư duy kinh tế này bắt đầu
từ Đại hội Đảng VI (1986) thì đất nước ta không thể vượt qua được những hạn chế trong nhận thức và quan niệm cũ về chủ nghĩa xã hội, về thời kỳ quá
độ, không thể chủ động sáng tạo trong việc thực hiện những đổi mới khác và
sẽ càng dẫn đến sự khủng hoảng về kinh tế, từ đó dẫn tiếp đến sự khủng hoảng về chính trị
Có thể thấy đặc điểm nổi bật của công cuộc đổi mới ở Việt Nam (từ năm 1986 cho đến thời điểm hiện tại) là luôn lấy sự ổn định chính trị - xã hội
là tiền đề, là điều kiện tiên quyết Nhờ có ổn định chính trị - xã hội mà kinh tế được phát triển thuận lợi Việc ổn định chính trị - xã hội nâng tầm của Việt Nam trên con đường ngoại thương với quốc tế
Trang 9Các quan hệ đối ngoại nói chung và kinh tế đối ngoại nói riêng vì thế ngày càng có thêm điều kiện để phát triển mạnh cả về chiều rộng lẫn chiều sâu Trong đó có những sự kiện nổi bật nhất như: tổ chức thành công hội nghị APEC, gia nhập tổ chức thương mại thế giới WTO… Từ những sự kiện đó, kinh tế đất nước mới có cơ hội để phát triển, để hòa nhập theo xu hướng phát triển của nền kinh tế thế giới Bên cạnh đó có thể thấy rõ trên thực tế các nhà đầu tư nước ngoài sẽ không thể đầu tư vào Việt nam nếu Việt Nam không có một sự ổn định tương đối về mặt chính trị
Đến lượt mình, thành công của quá trình đổi mới kinh tế là nền tảng vững chắc để góp phần nâng cao trình độ và chất lượng cuộc sống của các tầng lớp dân cư trong xã hội, đảm bảo sự ổn định về mặt chính trị Quan trọng hơn cả chính trị có thể đưa ra những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến mọi người, con người là nhân tố cấu thành nên xã hội, vì vậy vần thật thận trọng, cân nhắc kỹ lưỡng Sự sai lệch về mặt chính trị sẽ khiến cho một nền kinh tế
-xã hội có thể bị sụp đổ bất cứ lúc nào
Vai trò của đổi mới chính trị đối với đổi mới đổi mới kinh tế còn thể hiện ở việc giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng trong quá trình đổi mới hệ thống chính trị và đổi mới kinh tế - một nhân tố quyết định để giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa của đổi mới kinh tế; nhờ nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý của Nhà nước, phát huy vai trò làm chủ của nhân dân trong quá trình đổi mới kinh tế mà những mặt tiêu cực của kinh tế thị trường được hạn chế tới mức tối đa, làm cho nền kinh tế đó phát triển thực sự vì lợi ích của nhân dân
Trang 10III KẾT LUẬN
Giữa kinh tế và chính trị có mối quan hệ chặt chẽ và tác động biện chứng với nhau trong đó kinh tế là gốc, chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế Chính trị được sinh ra từ xã hội bắt đầu có mâu thuẫn về kinh tế, phụ thuộc vào kinh tế nhưng chính trị cũng có những tác động tương đối đối với
sự phát triển kinh tế Nếu không có một chính sách chính trị đúng đắn thì sẽ kìm hãm sự phát triển của kinh tế, ngược lại chính sách chính trị phù hợp sẽ thúc đẩy kinh tế phát triển
Những thành tựu tăng trưởng và phát triển bền vững trong lĩnh vực kinh tế đã là tiền đề nền tảng vật chất đưa lại những thành tựu phát triển bền vững khác trong lĩnh vực chính trị xã hội và ngược lại do chính trị xã hội ổn định và phát triển đã thúc đẩy kinh tế tăng trưởng và phát triển hơn
Đối với Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, vai trò của chính trị là nền tảng mấu chốt cho sự phát triển kinh tế Từ sự đổi mới tư duy chính trị về lĩnh vực kinh tế, chấp nhận có tư duy hợp hữu giữa quá trình đi lên CNXH với tính tất yếu khách quan của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, thì xã hội đã không thể phát triển như ngày nay, thậm chí có thể bị xóa bỏ
Chính trị của Việt Nam hiện nay là môi trường chính trị tương đối ổn định, đó là cơ sở để các nhà đầu tư nước ngoài đầu tư vào Việt Nam và đồng thời tầng lớp dân cư trong xã hội yên tâm làm việc, học hành nâng cao trình
độ dân trí, nâng cao nhận thức góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển