Lịch sử hình thành Trong giai đoạn đầu tổ chức thị trường chứng khoán, các chức năng đăng ký, lưu ký và thanh toán chứng khoán của thị trường được thực hiện bởi hai Trung tâm giao dịch c
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
KHOA TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG
BÀI TẬP LỚN
ĐỀ TÀI: VAI TRÒ VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA TRUNG TÂM LƯU
KÝ CHỨNG KHOÁN NHỮNG VẤN ĐỀ CÒN TỒN ĐỌNG
Nhóm thực hiện : Đinh Minh Hằng
Phạm Thị Hằng Hạnh Đoàn Thị Thu Hiền Đàm Thị Hoa
Đỗ Thị Ánh Hồng
Chuyên ngành : Tài chính ngân hàng
Lớp : Cao học 21D
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU Thị trường chứng khoán có một lịch sử phát triển khá lâu dài Hình thức sơ khai
của Thị trường chứng khoán đã xuất hiện ngay từ thời Trung cổ xa xưa Ở phương Tây, vào khoảng giữa thế kỷ thứ 15, các thương gia thường gặp gỡ nhau tại các quán cà phê trong những thành phố lớn để mua bán, trao đổi các loại hàng hoá như nông sản, khoáng sản, ngoại hối và các động sản Những điểm gặp gỡ như vậy dần dần trở thành những thị trường buôn bán, tại đó các thương gia thống nhất với nhau những qui ước mang tính chất nguyên tắc cho các cuộc thương lượng
Thị trường chứng khoán Việt Nam đang chập chững bước đi những bước đầu tiên Với vai trò, tầm quan trọng vốn có của nó đối với nền kinh tế đất nước, thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ góp phần đưa nền kinh tế Việt Nam tiến đến các tầm cao mới
Do thị trường chứng khoán Việt Nam mới chỉ ở bước đầu như vậy nên có nhiều khiếm khuyết Một trong những vấn đề đó là việc làm thế nào thuận tiện nhất cho các nhà đầu tư, các nhà môi giới, để họ không phải lo lắng xem đâu là cổ phiếu thật đâu là cổ phiếu giả, làm thế nào để tìm một nơi giữ cổ phiếu an toàn,
Do vậy mà có sự ra đời của trung tâm lưu ký chứng khoán Sau đây nhóm chúng
em xin trình bày một vài vấn đề về trung tâm lưu ký chứng khoán ở Việt Nam
Trang 3I Vai trò và hoạt động của trung tâm lưu ký chứng khoán
1 Khái niệm
Lưu ký chứng khoán có thể hiểu là một khái niệm tổng hợp bao gồm hai nghiệp vụ: lưu giữ và điều hành chứng khoán theo sự ủy thác của người sở hữu chứng khoán
Ở Việt Nam theo quyết định số 05/1999/QĐ – UBCK3 ngày 27/03/1999, lưu
ký chứng khoán là hoạt động lưu giữ, bảo quản chứng khoán của khách hàng và giúp khách hàng thực hiện các quyền của mình đối với chứng khoán lưu ký
Thời kì đầu của thị trường chứng khoán, nhà đầu tư phải tự lưu giữ chứng khoán cho mình điều này đã phát sinh nhiều vấn đề:
- Các nhà đầu tư phải tự bảo quản chứng khoán trước nguy cơ hỏng, mất cắp, hỏa hoạn và các tai nạn rủi ro khác
- Các nhà đầu tư cần phải tự theo dõi cập nhật thông tin về chứng khoán đang nắm giữ
- Tốn nhiều chi phí cho việc vận chuyển và giữ an toàn cho chứng khoán
Trước những khó khăn và bất lợi trên các Ngân hàng thương mại và các Công ty chứng khoán đã cung cấp dịch vụ mới đó là Lưu ký chứng khoán Dịch vụ này đã một mặt giải quyết được những bất lợi cho các nhà đầu tư, mặt khác tạo nguồn thu cho các tổ chức trung gian nhận lưu ký chứng khoán từ phí lưu giữ hộ chứng khoán, thanh toán ủy nhiệm thu, ủy nhiệm chi, chiết khấu, thu hộ lợi tức chứng khoán, thanh toán trái phiếu đến hạn, …
2 Lịch sử hình thành
Trong giai đoạn đầu tổ chức thị trường chứng khoán, các chức năng đăng ký, lưu ký và thanh toán chứng khoán của thị trường được thực hiện bởi hai Trung tâm giao dịch chứng khoán là TP.HCM và Hà Nội
Trang 4Trong đó, hệ thống đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán của hai Trung tâm giao dịch chứng khoán được vận hành độc lập với nhau mà không có sự liên kết
Bên cạnh đó, phạm vi dịch vụ do hệ thống cung cấp mới chỉ giới hạn ở các nhóm dịch vụ cơ bản là lưu ký, bù trừ thanh toán giao dịch và thực hiện quyền đối với chứng khoán niêm yết và đăng ký giao dịch trên hai Trung tâm giao dịch chứng khoán Hoạt động của hệ thống đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán theo mô hình này không đạt hiệu quả cao và gây ra lãng phí về nguồn lực
Để nâng cao hiệu quả hoạt động của thị trường chứng khoán nói chung và hệ thống lưu ký, thanh toán bù trừ nói riêng, ngày 27/7/2005, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 189/2005/QĐ-TTg thành lập Trung tâm lưu ký chứng khoán độc lập, hỗ trợ cho hoạt động của cả thị trường chứng khoán Việc thành lập Trung tâm lưu ký chứng khoán trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ là hoàn toàn phù hợp với các đòi hỏi từ thực tiễn thị trường, đồng thời cũng phù hợp với khuyến nghị của các tổ chức quốc tế như G30, IOSCO, theo đó mỗi thị trường cần có một Trung tâm lưu ký chứng khoán độc lập
Với chức năng chính là hỗ trợ xử lý các hoạt động sau giao dịch, hoạt động của Trung tâm lưu ký chứng khoán đã thực sự giúp giảm thiểu chi phí và nâng cao năng lực xử lý của toàn thị trường nhờ tận dụng được lợi thế theo quy mô
Bên cạnh đó, thông qua việc tái điều chỉnh về chức năng giữa các đơn vị là Trung tâm lưu ký, Sở giao dịch chứng khoán và Trung tâm giao dịch chứng khoán, trong đó khối chức năng hỗ trợ sau giao dịch được tách khỏi khối chức năng giao dịch do Sở giao dịch chứng khoán, Trung tâm giao dịch chứng khoán đảm trách, cho nên mỗi tổ chức có điều kiện chuyên môn hoá sâu hơn vào từng lĩnh vực hoạt động của mình, đồng thời phạm vi và chất lượng dịch vụ cung cấp cũng được nâng lên nhờ hoàn thiện các mặt tổ chức hoạt động và quản trị điều hành của từng đơn vị
Trang 53 Chức năng, nhiệm vụ của trung tâm lưu ký chứng khoán
Quyết định 189/2005/QĐ-TTg ngày 27/7/2005 của Thủ tướng Chính phủ cũng quy định Trung tâm lưu ký chứng khoán có nhiệm vụ thực hiện đăng ký, lưu
ký, bù trừ, thanh toán chứng khoán và cung cấp các dịch vụ hỗ trợ việc giao dịch mua, bán chứng khoán
Quyết định số 1393/Q Đ-BTC ngày 4/6/2009 của Bộ trưởng Bộ Tài chính về Điều lệ Tổ chức và hoạt động của Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam đã cụ thể hoá các chức năng của Trung tâm lưu ký chứng khoán như sau:
- Cung cấp dịch vụ đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán chứng khoán cho các chứng khoán niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán và các chứng khoán của công ty đại chúng chưa niêm yết phù hợp với quy định của pháp luật;
- Thực hiện cấp mã chứng khoán bao gồm mã chứng khoán trong nước và
mã định danh chứng khoán quốc tế (ISIN) cho các loại chứng khoán niêm yết tại SGDCK và chứng khoán của các công ty đại chúng;
- Tổ chức thực hiện quyền của người sở hữu chứng khoán cho các tổ chức phát hành là các công ty đại chúng, các tổ chức có chứng khoán niêm yết trên SGDCK;
- Cung cấp dịch vụ đại lý thanh toán cổ tức và lãi trái phiếu cho các tổ chức phát hành;
- Cung cấp dịch vụ đại lý chuyển nhượng và thực hiện chuyển quyền sở hữu đối với các trường hợp chuyển nhượng chứng khoán không qua giao dịch mua bán chứng khoán theo quy định pháp luật;
- Cung cấp dịch vụ đăng ký, lưu ký và đại lý chuyển nhượng cho các loại chứng khoán khác theo thoả thuận với các tổ chức phát hành;
- Cung cấp các dịch vụ liên quan tới chứng khoán đăng ký tại TTLKCK Việt Nam để hỗ trợ cho các giao dịch chứng khoán;
Trang 6- Sử dụng các cơ chế quản trị rủi ro bao gồm cả việc quản lý Quỹ hỗ trợ thanh toán để hỗ trợ kịp thời cho các thành viên lưu ký trong trường hợp thành viên lưu ký tạm thời mất khả năng thanh toán nhằm đảm bảo an toàn cho hệ thống thanh toán chứng khoán;
- Giám sát hoạt động của các thành viên lưu ký nhằm đảm bảo sự tuân thủ các Quy chế hoạt động nghiệp vụ của TTLKCK Việt Nam nhằm bảo vệ tài sản của người sở hữu chứng khoán;
- Quản lý tỷ lệ sở hữu của người đầu tư nước ngoài theo quy định của pháp luật;
- Hỗ trợ phát triển thị trường thông qua việc cung cấp các dịch vụ cơ sở hạ tầng kỹ thuật, thông tin nhằm mục tiêu phát triển thị trường chứng khoán;
- Tham gia vào các chương trình hợp tác quốc tế trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán trong khuôn khổ quy định của Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước và Bộ Tài chính;
- Thực hiện các chức năng, nhiệm vụ khác sau khi được Bộ Tài chính chấp thuận
4 Vai trò của hệ thống lưu ký chứng khoán
4.1 Vai trò của hệ thống lưu ký chứng khoán đối với thị trường chứng khoán
Thực hiện thanh toán các giao dịch chứng khoán, đảm bảo các giao dịch chứng khoán được hoàn tất Khi các giao dịch chứng khoán được thực hiện cần có
sự thanh toán chuyển giao được quyền sở hữu chứng khoán và thanh toán tiền giữa các bên tham gia giao dịch Nhiệm vụ của hệ thống là xác định được bên giao chứng khoán và bên nhận chứng khoán, bên trả tiền và bên nhận tiền, khối lượng chứng khoán giao dịch và tổng số tiền thanh toán
Trang 7Giúp cho việc quản lý hiệu quả thị trường chứng khoán Nhờ nắm được các thông tin về người sở hữu chứng khoán thông qua việc đăng kí chứng khoán, các nhà quản lý biết được tỷ lệ nắm giữ chứng khoán của những người sở hữu chứng khoán, kịp thời đưa ra các quyết định xử lý khi tỉ lệ sở hữu của một số đối tượng vượt quá mức quy định của pháp luật chứng khoán hiện hành Qua hệ thống này, các nhà quản lý cũng như các nhà đầu tư biết được những thông tin về các chứng khoán bị mất cắp hay không còn giá trị lưu hành Đồng thời hệ thống cũng đưa ra các quy định đối với đối tượng tham gia nhằm đảm bảo thống nhất giữa các thành viên khi tham gia hệ thống, góp phần ổn định thị trường
Hệ thống lưu ký chứng khoán còn góp phần giảm rủi ro cho hoạt động của thị trường chứng khoán Rủi ro xuất phát từ nhiều nguyên nhân và nhiều phía Hệ thống lưu ký chứng khoán giúp cho thời gian thanh toán được rút ngắn và giảm thiểu rủi ro Khi chưa có hệ thống lưu ký chứng khoán, các rủi ro có thể xảy ra, nếu lớn hoặc có hiện tượng lan rộng có thể gây nhiễu loạn thị trường và cả thị trường xuống dốc Với hệ thống lưu ký chứng khoán, hầu hết các thanh toán đều được thực hiện qua bút toán ghi sổ, giảm bớt đáng kể sự chuyển giao chứng khoán vật chất, làm giảm rủi ro bị đánh cắp Bên cạnh đó, hệ thống này cho phép chúng ta có thể tiến hành thanh toán bù trừ song phương và đa phương, từ đó rút ngắn thời gian
và an toàn, giảm chi phí so với hình thức thanh toán bù trừ theo từng lần giao dịch
4.2 Vai trò của hệ thống lưu ký chứng khoán đối với nhà đầu tư
Hệ thống lưu ký chứng khoán làm giảm chi phí cho các nhà đầu tư khi tham gia thị trường chứng khoán Khi hệ thống lưu ký chứng khoán phát triển đến mức
độ nhất định thì việc quản lý chứng khoán sẽ được thực hiện một cách tự động
Điều đó làm giảm được thời gian, chi phí, tránh được nhầm lẫn trong khâu nhận, kiểm đếm chứng khoán khi thanh toán không qua hệ thống Hệ thống lưu ký chứng
Trang 8khoán tập trung còn giúp giảm chi phí in ấn chứng chỉ chứng khoán, bảo quản chứng chỉ của nhà phát hành chứng khoán
Vai trò quan trọng nhất của hệ thống lưu ký chứng khoán đối với nhà đầu tư
đó là giúp giảm rủi ro cho các nhà đầu tư Hệ thống lưu ký chứng khoán đã tập trung các nhà phân tích chứng khoán, các nhà môi giới có kiến thức kinh tế, có kinh nghiệm giúp các nhà đầu tư chứng khoán bớt phần thiệt hại nếu có biến động, phần lợi nhuận cũng sẽ được củng cố và nhiều hơn
Ngoài ra hệ thống lưu ký chứng khoán còn đảm bảo thực hiện thanh toán nhanh giúp các nhà đầu tư quay vòng vốn Khi chưa có hệ thống lưu ký chứng khoán, việc chuyển giao chứng khoán tốn nhiều chi phí, thời gian để kiểm đếm, kiểm tra tính thật giả của chứng khoán, và sự lãng phí này xảy ra cho cả các nhà đầu tư và nhà phát hành chứng khoán Sự xuất hiện của hệ thống lưu ký chứng khoán giúp tiết kiệm thời gian cho các đối tượng tham gia thị trường tạo điều kiện cho các giao dịch tiếp theo được thực hiện, giúp cho nhà đầu tư nắm được thời cơ, đồng vốn được quay vòng nhanh hơn
5 Mô hình tổ chức của Trung tâm lưu ký chứng khoán Việt Nam
Ngày 27/7/2005, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 189/2005/QĐ-TTg thành lập Trung tâm Lưu ký Chứng khoán, với tư cách là tổ chức duy nhất thực hiện chức năng cung cấp dịch vụ hỗ trợ hoàn tất giao dịch trên thị trường chứng khoán Việt Nam
Ngày 01/05/2006, Trung tâm lưu ký chính thức đi vào hoạt động trên cơ sở tiếp nhận toàn bộ hoạt động đăng ký lưu ký và thanh toán bù trừ từ Trung tâm giao dịch chứng khoán Tp Hồ Chí Minh (nay là Sở giao dịch chứng khoán Tp Hồ Chí Minh) và Trung tâm giao dịch chứng khoán Hà Nội (nay là Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội)
Trang 9Ngày 18/12/2008, Thủ tướng đã ký Quyết định số 171/2008/ QĐ- TTg về việc thành lập Trung tâm lưu ký chứng khoán Việt nam trên cơ sở chuyển đổi, tổ chức lại Trung tâm lưu ký chứng khoán sang hoạt động theo mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên thuộc sở hữu của Nhà nước theo quy định của Luật chứng khoán
Trên cơ sở này, ngày 29/07/2009, Trung tâm lưu ký chính thức chuyển đổi hoạt động sang mô hình Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên thuộc sở hữu Nhà nước
6 Hệ thống lưu ký chứng khoán
6.1 Hệ thống lưu ký đơn cấp
Mô hình lưu ký đơn cấp- tức là các nhà đầu tư sẽ trực tiếp lưu ký và mở tài khoản tại Trung tâm lưu ký chứng khoán, không phải thông qua bất kỳ một thành viên lưu ký nào, và mọi giao dịch đều được thông qua tài khoản này -là ưu việt nhất
về mặt thuận tiện thủ tục cũng như an toàn đầu tư
6.2 Hệ thống lưu ký đa cấp
Trang 10Hệ thống lưu ký chứng khoán trước đây ở Việt Nam được quy định rõ trong Chương V- Đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán chứng khoán – Nghị định 144CP, gồm hai bước cụ thể Thứ nhất, việc lưu ký chứng khoán của các nhà đầu tư chỉ được thực hiện tại các thành viên lưu ký của Trung tâm giao dịch chứng khoán nên chứng khoán của các nhà đầu tư sẽ được tập trung tại Trung tâm giao dịch chứng khoán và Trung tâm lưu ký chứng khoán qua các thành viên lưu ký Sau đó các thành viên lưu ký sẽ lưu ký chứng khoán khách hàng của mình tại Trung tâm giao dịch và Trung tâm giao dịch, nơi mà họ đã mở tài khoản lưu ký của chính mình
Lúc đó, Trung tâm giao dịch chứng khoán Việt Nam đóng vai trò là Trung tâm lưu
ký Các thành viên lưu ký bao gồm các công ty chứng khoán và các ngân hàng thương mại đã được Uỷ Ban Chứng Khoán Nhà Nước cấp phép hoạt động lưu ký
và đã đăng ký làm thành viên lưu ký của Trung tâm giao dịch chứng khoán
Tính đến đầu năm 2007, Trung tâm giao dịch chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh có 14 thành viên lưu ký, trong đó 11 thành viên lưu ký là các công ty chứng khoán và 3 thành viên lưu ký là các ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam
Trước đây nhà đầu tư trong nước chỉ được lưu ký chứng khoán tại thành viên lưu
ký trong nước - là các công ty chứng khoán hoặc các ngân hàng thương mại trong nước, nhà đầu tư nước ngoài chỉ được lưu ký tại thành viên lưu ký nước ngoài - là các công ty chứng khoán liên doanh với nước ngoài hoặc các ngân hàng thương mại liên doanh với nước ngoài hoặc các chi nhánh ngân hàng nước ngoài đang hoạt động hợp pháp tại Việt Nam Quy định này đã được thay đổi, theo Quyết định số 51/2003/QĐ-BTC ngày 15/04/2003 của Bộ Tài Chính về việc sửa đổi, bổ sung một
số điều của Quy chế lưu ký, thanh toán bù trừ và đăng ký chứng khoán, nhà đầu tư trong và ngoài có thể mở tài khoản lưu ký chứng khoán ở bất kỳ thành viên lưu ký nào Sau khi thành viên hoàn tất việc tái lưu ký tại Trung tâm giao dịch chứng khoán thì chứng khoán đó mới được phép giao dịch Theo quy định, mỗi nhà đầu tư
Trang 11tìm hiểu trước để lựa chọn một thành viên lưu ký thích hợp cho mình Trong trường hợp muốn đổi sang một thành viên lưu ký khác, nhà đầu tư sẽ mở tài khoản lưu ký mới tại thành viên lưu ký mới, đồng thời phải làm các thủ tục đóng tài khoản lưu ký tại thành viên lưu ký cũ và yêu cầu thành viên lưu ký này chuyển số dư chứng khoán sang tài khoản lưu ký tại thành viên lưu ký mới Ngoài ra, có những trường hợp ngoại lệ, các đối tượng như Ngân hàng Nhà nước hay tổ chức tín dụng được phép tham gia đấu thầu, phát hành hoặc bảo lành phát hành trái phiếu Chính phủ cũng có thể mở tài khoản lưu ký tại Trung tâm giao dịch như các thành viên khác
Hệ thống lưu ký này là một cơ cấu “hai cửa”, hoặc có thể gọi “đa cấp”, nhà đầu tư không thể trực tiếp lưu ký chứng khoán tại Trung tâm mà phải qua các thành viên lưu ký và tất nhiên chịu một mức phí nhất định, và đối với các ngân hàng
thương mại dịch vụ nhận lưu ký là một hình thức kinh doanh hấp dẫn.
6.3 Hệ thống lưu ký hỗn hợp
Theo Luật chứng khoán 2007, Trung tâm lưu ký chứng khoán sẽ tách ra hoạt động độc lập so với Trung tâm giao dịch chứng khoán, và tiến hành cung cấp dịch
