vấn đề an ninh con người trong pháp luật quốc tế hiện đại

Trên phạm vi quốc tế, vấn đề an ninh con người cũng được nhiều tác giả và các quốc gia, tổ chức quốc tế quan tâm điển hình như: Báo cáo phát triển con người năm 1994 của Cơ quan phát tri

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Bá Diến PGS.TS Đoàn Năng

Hà Nội - 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận án là trung thực Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Chu Mạnh Hùng

Chương 2: PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ THỰC THI PHÁP LUẬT QUỐC

TẾ VỀ AN NINH CON NGƯỜI

58

2.1 Sự hình thành và phát triển của chế định an ninh con người

trong luật quốc tế

58

2.2 Quy định của pháp luật quốc tế về an ninh con người 66 2.3 Các thiết chế quốc tế bảo đảm an ninh con người 88 2.4 Các giải pháp tăng cường an ninh con người 108

Chương 3: CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG

BẢO ĐẢM AN NINH CON NGƯỜI Ở VIỆT NAM

113

3.1 Chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về an ninh con người 113

3.2 Pháp luật Việt Nam về an ninh con người 132 3.3 Các giải pháp góp phần tăng cường an ninh bảo đảm an ninh con

người ở Việt Nam

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ASEAN (The Association of Southeast

Asian Nations)

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

ECOSOC (Economic and Social Council) Hội đồng kinh tế - xã hội Liên hợp quốc

HRC (Human Rights Council) Hội đồng Nhân quyền

ICCPR (International Covenant on Civil

and Political Rights)

Công ước quốc tế về các quyền dân

sự, chính trị ICESCR (International Covenant on

Economic, Social and Cultural Rights)

Công ước Quốc tế về các quyền kinh

tế, xã hội và văn hoá ICJ (International Court of Justice) Toà án công lý quốc tế

ILO (International Labour Organization) Tổ chức Lao động Quốc tế

NGOs (Non - Governmental Organization) Tổ chức phi chính phủ

UDHR (Universal Declaration of Human

Scientific and Cultural Organization)

Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc

UNICEF (United Nations Children’s Fund) Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc

UPR (Universal Periodic Review) Cơ chế Đánh giá định kỳ toàn thể WHO (World Health Organization) Tổ chức Y tế Thế giới

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong lịch sử phát triển của nhân loại cũng như của mỗi quốc gia, con người luôn là trung tâm và là mục tiêu phấn đấu của cộng đồng quốc tế Có thể nói, những thành tựu pháp luật quốc tế và pháp luật của các quốc gia đều hướng tới bảo

vệ, phục vụ con người trên nền tảng an ninh con người phải được bảo đảm nhằm mục đích xây dựng cuộc sống tự do, bình đẳng và hạnh phúc cho mỗi con người trong tiến trình phát triển

Đối với Việt Nam, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đã mở ra một thời kỳ mới, có tính bước ngoặt cả về lý luận và thực tiễn đối với sự nghiệp xây dựng đất nước Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung và phát triển năm 2011); Chiến lược ổn định và phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2020; Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI là những dấu mốc lớn mang tính bước ngoặt trong nhận thức lý luận của Đảng ta về con người, quyền con người cũng như an ninh con người Mặt khác, Hiến pháp 1992 sửa đổi năm 2001 cũng khẳng định chúng ta xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân với mục tiêu vì con người Như vậy, quan điểm nhất quán của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Việt Nam coi con người là mục tiêu cũng như động lực của quá trình phát triển xã hội Với nhận thức như vậy nên an ninh con người phải là vấn đề cốt lõi trong nhận thức và hành động thực tiễn Bởi vậy, Đảng và Nhà nước Việt Nam xác định con người ở vị trí trung tâm của các chính sách kinh tế - xã hội, là nhân tố quan trọng để phát triển bền vững, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Quan điểm lấy con người làm trung tâm trong chủ trương, đường lối cũng như pháp luật được coi là nền tảng tư tưởng để Việt Nam tiếp tục con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội đồng thời hội nhập sâu rộng cùng cộng đồng quốc tế Quá trình toàn cầu hóa và sự tham gia hội nhập của Việt Nam đã tạo nhiều cơ hội để phát triển nhưng bên cạnh đó chúng ta cũng đứng trước không ít những nguy cơ,

thách thức đòi hỏi Việt Nam phải kiên trì quan điểm, nhận thức và có được những giải pháp mang tính chủ động, tích cực Những vấn đề như việc làm của người dân,

sự lan tràn của dịch bệnh, ô nhiễm môi trường, sự gia tăng của tội phạm, hậu quả của thiên tai đang từng ngày, từng giờ trực tiếp tác động tới cuộc sống và sự an lành của người dân Những vấn đề đó có thể là mặt trái của quá trình toàn cầu hóa,

có thể là những mâu thuẫn bên trong mỗi quốc gia hoặc do thảm họa tự nhiên gây

ra Đó là những nguy cơ không chỉ đe dọa tới sự tồn vong, tiến trình phát triển của quốc gia mà hiện hữu hơn còn đe dọa đến cuộc sống thường ngày của người dân Nhận thức rõ về nó và chủ động ứng phó là trách nhiệm mỗi quốc gia phải làm Việt Nam phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa và xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân và như vậy mục đích cuối cùng cũng là chăm

lo cho cuộc sống tốt lành của người dân

Hơn nữa, hiện nay Việt Nam là thành viên tích cực của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và đang nỗ lực cùng tất cả các thành viên khác để hình thành Cộng đồng ASEAN dựa trên ba trụ cột trong đó có Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN mà mục tiêu chính của cộng đồng này là lấy con người làm trung tâm,

có trách nhiệm xã hội nhằm xây dựng tình đoàn kết, thống nhất bền lâu giữa các quốc gia và dân tộc ASEAN

Những vấn đề trong nước và quốc tế, những yếu tố chủ quan và khách quan liên quan đến mỗi quốc gia và mỗi người dân đặt ra yêu cầu phải nghiên cứu một cách toàn diện, sâu rộng vấn đề an ninh con người Tuy nhiên, qua khảo sát các công trình nghiên cứu khoa học ở Việt Nam, đặc biệt dưới góc độ luật pháp quốc tế vấn đề này chưa được chú ý đúng mức, còn nhiều ý kiến khác nhau Xuất phát từ

những đòi hỏi cả ở phương diện lý luận và thực tiễn, tôi lựa chọn đề tài: "Vấn đề an

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong quá trình triển khai đề tài, tôi đã có dịp tham khảo nhiều công trình, bài viết khoa học về an ninh con người do các nhà khoa học ở Việt Nam và trên thế giới nghiên cứu

Tại Việt Nam, các công trình khoa học tiếp cận vấn đề này theo những phương diện khác nhau, có thể nêu ra một số công trình như:

Năm 2004, Học viện Quan hệ Quốc tế có đề tài nghiên cứu khoa học "Các

vấn đề an ninh phi truyền thống ở Đông Nam Á: Tác động đối với ASEAN và Việt Nam" do PGS.TS Nguyễn Phương Bình làm chủ nhiệm đề tài Đề tài đề cập đến

những cách tiếp cận khác nhau về an ninh phi truyền thống; những thách thức của

an ninh phi truyền thống ở khu vực Đông Nam Á cũng như quan điểm và sự hợp tác của ASEAN và Việt Nam về an ninh phi truyền thống Nội dung nổi bật được thể hiện trong đề tài là vấn đề an ninh con người với ý nghĩa là một biểu hiện của an ninh phi truyền thống Tuy nhiên, vấn đề an ninh con người mà đề tài xem xét cũng mới chỉ dừng lại ở việc thể hiện các quan điểm khác nhau về an ninh con người

Năm 2006, Nhà xuất bản Khoa học xã hội đã phát hành cuốn sách: "Chênh

lệch phát triển và an ninh kinh tế ở ASEAN" do PGS.TS Nguyễn Xuân Thắng chủ

biên Nội dung cuốn sách đề cập đến cách tiếp cận về an ninh trong xu thế toàn cầu hóa, từ an ninh truyền thống sang an ninh phi truyền thống mà trọng tâm là an ninh con người dựa trên nền tảng của an ninh kinh tế

Năm 2007, Học viện Quan hệ Quốc tế cũng thông qua đề tài nghiên cứu

khoa học cấp Bộ: " Các thách thức an ninh phi truyền thống ở Đông Nam Á và tác

động đến Việt Nam" với chuyên đề nghiên cứu là "An ninh con người" do TS Tạ

Minh Tuấn thực hiện Chuyên đề đã giới thiệu được tổng quan về an ninh con người như khái niệm, đặc điểm, các yếu tố cấu thành của an ninh con người cũng như hệ thống cơ quan bảo vệ an ninh con người Tuy nhiên, chuyên đề này xem xét vấn đề

an ninh con người dưới góc độ quan hệ quốc tế

Tháng 07 năm 2008, Bộ môn Quan hệ Quốc tế thuộc Đại học Khoa học xã

hội và nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh cũng đã tổ chức hội thảo "An ninh con

người ở Đông Nam Á" Hội thảo đã tập trung rất nhiều bài viết của các nhà khoa

học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng đều có mối quan tâm chung là an ninh con người xét ở cả bình diện rộng cũng như hẹp, thế giới cũng như Việt Nam nhưng khía cạnh luật pháp quốc tế chưa được quan tâm nhiều trong nội dung Hội thảo và các bài viết

Năm 2009, Nhà xuất bản Khoa học xã hội đã xuất bản cuốn sách "Quyền

con người - Tiếp cận đa ngành và liên ngành khoa học xã hội" do TS Võ Khánh

Vinh làm chủ biên Cuốn sách cũng bao gồm tập hợp các chuyên đề của các nhà

khoa học xã hội trong đó có TS Tường Duy Kiên với chuyên đề: "Quyền con người

và an ninh con người" Tác giả chủ yếu xem xét vấn đề quyền con người trong mối

quan hệ với an ninh con người cũng như những điểm giao thoa và những nội dung khác biệt của hai khái niệm trong cùng một đối tượng tham chiếu là con người

Với tạp chí chuyên ngành luật học, tác giả Chu Mạnh Hùng và tác giả Trịnh

Xuân An có bài viết: "An ninh con người trong tiến trình hình thành cộng đồng

ASEAN" đăng trên Tạp chí Luật học số 9 năm 2007 Bài viết này, các tác giả chủ

yếu phân tích các đặc điểm của an ninh con người và xem xét an ninh con người là một mục tiêu của tiến trình hình thành và phát triển của Cộng đồng ASEAN trong tương lai

Trên phạm vi quốc tế, vấn đề an ninh con người cũng được nhiều tác giả và các quốc gia, tổ chức quốc tế quan tâm điển hình như: Báo cáo phát triển con người năm 1994 của Cơ quan phát triển Liên hợp quốc (UNDP); Tác giả Davidn Bladwin

với bài viết "Khái niệm an ninh" đăng trên tạp chí Nghiên cứu quốc tế năm 1997 (Vol 23); Tác giả Capie và Evans với cuốn sách An ninh Châu Á - Thái bình dương

được xuất bản tại Singapore năm 2002; Ủy ban An ninh con người với nghiên cứu

"An ninh con người ngày nay" xuất bản tại New York năm 2003; Bộ Ngoại giao Nhật Bản có Sách xanh về ngoại giao, xuất bản năm 1999; Bộ Ngoại giao và Thương mại Canada với Chính sách đối ngoại của Canada về an ninh con người; ở Trung Quốc có tác giả Vương Dật Châu với cuốn sách "An ninh quốc tế trong thời

đại toàn cầu hóa" và được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản năm 2004

Nghiên cứu của các tác giả quốc tế chủ yếu quan tâm đến an ninh con người trên phương diện đối ngoại hoặc với ý nghĩa là một công cụ của quan hệ quốc tế và gắn

an ninh con người với các yếu tố chính trị

Luật pháp quốc tế tạo cơ sở và khuôn khổ pháp lý cho quan hệ quốc tế giữa các chủ thể trong đó có vấn đề an ninh con người Tuy nhiên, nhìn nhận an ninh con

người dưới góc độ luật pháp quốc tế thì chưa có một công trình toàn diện mà chỉ ở những khía cạnh đơn lẻ Vì vậy, luận án nghiên cứu một cách toàn diện vấn đề an ninh con người dưới góc độ luật pháp quốc tế hiện đại

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của luận án

Mục đích của luận án là làm sáng tỏ bản chất của an ninh con người thông qua việc luận giải cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề an ninh con người thông qua luật pháp quốc tế; cơ sở việc nghiên cứu các quan điểm về an ninh con người, rút ra các đặc điểm cũng như mối quan hệ với các khái niệm có liên quan để làm sáng tỏ bản chất của an ninh con người

Để đạt được mục đích đó, luận án có các nhiệm vụ cơ bản sau:

- Làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản, ý nghĩa phương pháp luận của vấn

đề an ninh con người dưới góc độ luật pháp quốc tế

- Nghiên cứu những qui định của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam liên quan đến an ninh con người để làm rõ và có nhận thức đúng đắn về vấn đề an ninh con người trong tiến trình toàn cầu hóa

- Phân tích thực trạng và những thách thức đối với an ninh con người trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng Xác định rõ quan điểm, nhận thức và đề xuất các giải pháp tăng cường bảo đảm an ninh con người đặc biệt là ở Việt Nam

Đối tượng nghiên cứu:

Luận án nghiên cứu về an ninh con người dưới góc độ luật pháp quốc tế hiện đại

Phạm vi nghiên cứu:

- Luận án nghiên cứu vấn đề an ninh con người với các cách tiếp cận khác nhau, đặc biệt là pháp luật quốc tế liên quan đến an ninh con người và những thách thức đối với an ninh con người

- Luận án cũng đề cập đến an ninh con người ở khu vực Đông Nam Á đặc biệt là vấn đề an ninh con người ở Việt Nam nói chung, pháp luật và cơ chế bảo đảm an ninh con người ở Việt Nam nói riêng

4 Phương pháp nghiên cứu

- Luận án được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề con người và an ninh con người

- Luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu như: Phân tích, tổng hợp, logic, lịch sử, qui nạp, đối chiếu… để làm sáng tỏ vấn đề an ninh con người trong pháp luật quốc tế đặc biệt là những quan điểm, giải pháp để bảo đảm an ninh con người ở Việt Nam Các phương pháp được

sử dụng để nghiên cứu mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau trong một tổng thể và được đặt trong điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể nhằm đánh giá một cách toàn diện, khách quan về lý luận cũng như thực tiễn bảo đảm an ninh con người trên thế giới cũng như Việt Nam

5 Điểm mới của luận án

- Luận án là công trình nghiên cứu đầu tiên, toàn diện về vấn đề an ninh con người dưới góc độ luật pháp quốc tế ở Việt Nam

- Làm rõ được cơ sở khoa học, các vấn đề lý luận về an ninh con người Đưa ra và làm rõ được nội hàm của khái niệm an ninh con người trong pháp luật quốc tế

- Luận án khái quát được nội dung, bản chất của vấn đề an ninh con người đặc biệt là dưới góc độ pháp lý nhằm tạo ra khuôn khổ cho sự hợp tác quốc tế giữa các chủ thể đặc biệt là chủ thể luật quốc tế

- Phân tích đánh giá một cách chính xác, toàn diện và đầy đủ về thực trạng cũng như những nguy cơ và thách thức đối với an ninh con người trên cả phương diện pháp luật và thực tiễn, đề xuất phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm thể hiện rõ quan điểm, đường lối của Việt Nam về vấn đề an ninh con người, góp phần hoàn thiện pháp luật liên quan đến an ninh con người ở Việt Nam

Những kết quả nghiên cứu của luận án có giá trị tham khảo cho việc nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện pháp luật Việt Nam về an ninh con người Luận án

cũng có thể làm tài liệu tham khảo trong quá trình giảng dạy và học tập ở các trường đại học, các học viện có chuyên ngành về luật học, chính trị học và quan hệ quốc tế Luận án cũng là một nguồn tư liệu để cán bộ làm công tác thực tiễn hiểu đầy đủ và sâu sắc nhằm vận dụng đúng đắn các quan điểm cũng như qui định của pháp luật liên quan đến an ninh con người đặc biệt trong bối cảnh chúng ta đang hội nhập cùng cộng đồng quốc tế và đang nỗ lực cùng các nước trong khu vực Đông Nam Á xây dựng thành công Cộng đồng ASEAN vào năm 2015

6 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận án gồm 3 chương:

Chương 1: Các vấn đề lý luận về an ninh con người

Chương 2: Pháp luật quốc tế và thực thi pháp luật quốc tế về an ninh con người Chương 3: Chính sách, pháp luật và các giải pháp tăng cường bảo đảm an

ninh con người ở Việt Nam

Chương 1

CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ AN NINH CON NGƯỜI

1.1 KHÁI NIỆM AN NINH CON NGƯỜI

1.1.1 Định nghĩa an ninh con người

Khi gặp phải nguy hiểm hoặc cảm thấy có sự đe dọa thì mới nghĩ đến an ninh, cho nên khi nói tới an ninh thì đặc trưng cơ bản nhất được nhắc tới là mối quan hệ giữa uy hiếp và nguy hiểm Trong tiếng Trung, "an ninh" được hiểu là trạng thái với các nội dung: chưa có nguy hiểm, không bị đe dọa, không xảy ra sự cố

Trong tiếng Anh "Security" (an ninh) không chỉ bao hàm trạng thái của an ninh như

tránh được nguy hiểm, khỏi bị lo sợ mà còn bao gồm việc bảo vệ an ninh, biện pháp

an ninh và cơ cấu của an ninh [19, tr 99] Với nghĩa tiếng Việt, an ninh là trật tự xã hội, tình hình chính trị yên ổn, không lộn xộn, không nguy hiểm [107, tr 33] So sánh những định nghĩa trên chúng ta thấy nội dung cơ bản là giống nhau: an ninh là không tồn tại sự đe dọa và nguy hiểm

An ninh không chỉ phản ánh hiện thực khách quan mà còn đề cập đến một trạng thái tâm lý - cảm giác an toàn và đối lập với nó là cảm giác bất an Bất an là năng lực cảm biến của con người về những rủi ro có thể đến với mình hoặc liên quan đến mình và vì vậy nó phần nào giống như bản năng sinh tồn hay một loại phản ứng của con người trước những tín hiệu về sự xuất hiện của rủi ro Bất an là một trạng thái tâm lý bình thường và phổ biến của con người không những vậy nó còn phản ánh sự lành mạnh của con người xét ở phương diện sinh học, thể hiện sự nhạy cảm của con người trước những rủi ro Tuy nhiên, khi bất an trở thành trạng thái tâm lý phổ biến thì đó là vấn đề đáng lo ngại bởi nó nói lên tính đe dọa đối với cộng đồng xã hội Nếu bất an trở thành hiện tượng xã hội phổ biến, con người sẽ phải đối mặt với những rủi ro, đó là sự khủng hoảng tâm lý có tính chất toàn diện và sâu sắc Con người cảm nhận về sự bất an rất khác nhau vì cảm giác không chỉ đơn thuần là một kích thích mà nó còn là hệ quả của quá trình nhận thức [2, tr 2]

An ninh là một nội dung cơ bản trong quan hệ quốc tế được điều chỉnh bằng luật pháp quốc tế Xét ở phương diện lý luận quan hệ quốc tế [81, tr 31] có những quan niệm cơ bản khác nhau về vấn đề an ninh: Chủ nghĩa hiện thực (Realism) nhìn nhận an ninh từ khía cạnh sức mạnh quân sự và các mối đe dọa từ bên ngoài (khách quan) thì Chủ nghĩa tự do (Liberalism) lại tiếp cận an ninh theo nghĩa rộng bao gồm cả sức mạnh quân sự và phi quân sự, các mối đe dọa từ bên trong lẫn bên ngoài (chủ quan, khách quan) Như vậy, dù ở khía cạnh nào thì những quan niệm trên cũng chỉ coi quốc gia là đối tượng của an ninh

Những thay đổi cơ bản của quan hệ quốc tế thời kỳ hậu chiến tranh lạnh dưới tác động mạnh mẽ của làn sóng khoa học và công nghệ mới đặc biệt là công nghệ thông tin cũng như quá trình toàn cầu hóa làm cho khái niệm an ninh được mở rộng từ

an ninh truyền thống đến an ninh phi truyền thống An ninh truyền thống coi quốc gia

là đối tượng của an ninh: ở cấp độ thấp là việc quốc gia mất quyền kiểm soát đối với một phần lãnh thổ hoặc dân cư; ở cấp độ cao hơn là quốc gia bị xâm chiếm làm mất

đi yếu tố chủ quyền và ở cả hai cấp độ tất cả các hành động xâm chiếm đều được thực hiện bằng chiến tranh [93, tr 25] Như vậy, với an ninh truyền thống thì giá trị của an ninh được biểu hiện bằng sự toàn vẹn của lãnh thổ và nền độc lập của quốc gia Những nguy cơ, những mối đe dọa lại xuất phát từ những quốc gia khác bởi vậy vũ lực là phương thức hàng đầu được sử dụng để bảo vệ sự an toàn của chính quốc gia đó và cân bằng quyền lực là phương cách quan trọng và nó tương đương với năng lực quân sự của quốc gia Như vậy, an ninh truyền thống lấy quốc gia làm đối tượng và chủ yếu đề cập đến những quan hệ chính trị, quân sự giữa các quốc gia nhưng an ninh phi truyền thống không chỉ quan tâm đến sức mạnh quân sự, đến quốc gia mà còn là cá nhân con người Theo đó, an ninh của một dân tộc không chỉ còn bị đe dọa bởi các yếu tố chính trị, quân sự truyền thống mà còn chịu sức ép của các yếu tố kinh tế, xã hội, tôn giáo Hơn thế nữa, an ninh quốc gia không chỉ còn gói gọn trong khái niệm toàn vẹn lãnh thổ, bảo đảm chủ quyền hay độc lập chính trị

mà còn bao hàm cả vấn đề ổn định hệ thống kinh tế và giữ gìn các giá trị căn bản của dân tộc [81, tr 32] Do đó, với an ninh truyền thống, quốc gia là đối tượng cũng như chủ thể của an ninh thì với an ninh phi truyền thống, con người và an ninh con

người là đối tượng trong đó an toàn của con người và tự do cá nhân được coi là giá trị của an ninh Vì vậy, các mối đe dọa đối với an ninh con người có thể xuất phát từ quốc gia khác, có thể trực tiếp từ các quốc gia, các chủ thể phi nhà nước và các nguy cơ

có tính chất toàn cầu Để bảo đảm an ninh con người vũ lực chỉ là giải pháp thứ yếu mà quan trọng hơn là phát triển con người, quản lý con người Có thể nói, an ninh con người là điểm nối giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống [93, tr 46] bởi con người là trung tâm trên các cấp độ quốc gia, khu vực và quốc tế

Những tư tưởng về an ninh con người cũng đã xuất hiện từ lâu, ngay khi trên cương vị người đứng đầu Hợp chủng quốc Hoa kỳ, Tổng thống Franklin Roosevelt khi nói về bốn quyền tự do cơ bản của con người, trong đó có quyền " không phải sống trong sợ hãi" [96, tr 5] Những năm 1960 khi các nhà kinh tế học bắt đầu bàn về an ninh và các mô hình phát triển kinh tế trong đó có an ninh con người Đến thập kỷ 70 các nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế đã phác thảo và tranh luận về một mô hình trật tự thế giới mới ổn định hơn và bắt đầu quan tâm đến sự an toàn của cá nhân con người Giai đoạn thập kỷ 70, nhóm "câu lạc bộ Rome" đã đưa

ra hàng loạt các báo cáo về "những vấn đề của thế giới" dựa trên ý tưởng cho rằng đang tồn tại rất nhiều vấn đề phức tạp đe dọa tất cả mọi người ở tất cả các quốc gia,

đó là: nghèo đói, vấn đề môi trường, đô thị hóa không kiểm soát được, lạm phát, khủng hoảng kinh tế và tiền tệ

Mỗi người trên thế giới này phải đối mặt và chịu nhiều sức ép, nhiều vấn đề

ở nhiều mức độ tác động khác nhau và đòi hỏi phải mất nhiều thời gian đấu tranh, thậm chí vì miếng ăn cho hôm sau người ta phải lo lắng về sức mạnh của bản thân mình và cả sức mạnh của quốc gia mình nữa rồi cũng có thế phải lo lắng về sức mạnh của bản thân mình và cả sức mạnh của quốc gia mình nữa rồi cũng có thể phải lo lắng về một cuộc thế chiến có thể xảy ra hay một cuộc chiến tranh trong nay mai với phe đối lập trong vùng lân cận [124, tr 7]

Những vấn đề đặt ra và những mối quan tâm được đặt trong bối cảnh rộng lớn đang vận động theo xu thế toàn cầu tác động đến mỗi cá nhân con người đặc biệt là tiến trình công nghiệp hóa, tăng trưởng dân số, sự xuống cấp của môi

trường Những tác động qua lại ở cấp độ vĩ mô cho chúng ta thấy rõ ràng rằng sự tăng trưởng kinh tế toàn cầu có những giới hạn nhất định theo qui luật và vì vậy mà rất có thể xã hội loài người phải đối mặt với một trận "Đại hồng thủy" trong tương lai Tuy nhiên, người ta vẫn tin rằng "một trạng thái cân bằng toàn cầu" chắc sẽ được tạo ra để đảm bảo đáp ứng những nhu cầu cơ bản cho mỗi người và mỗi cá nhân đều có thể có những cơ hội bình đẳng để phát huy khả năng của mình Như vậy, những ý tưởng ban đầu về an ninh con người và cơ hội của mỗi người trong cuộc sống và sẽ có những cách thức chuyển đổi nhất định tạo ra sự phát triển toàn cầu, qua đó đảm bảo được an ninh toàn cầu và tạo ra nhiều cơ hội cho mỗi cá nhân trong cuộc sống Năm 1980, Ủy ban độc lập về Các vấn đề phát triển quốc tế do ông Willy Brandt làm Chủ tịch xuất bản "Báo cáo Bắc - Nam" (North - South Report) Trong Báo cáo này ông viết:

…Báo cáo của chúng tôi dựa trên những lợi ích chung và cơ bản nhất Đó là những gì để nhân loại cần để tồn tại và không đặt ra những câu hỏi về chiến tranh và hòa bình mà là về vấn đề cả thế giới sẽ làm gì

để vượt qua đói nghèo và những khoảng cách trong điều kiện sống giữa người giàu và người nghèo… [125, tr 13]

Tranh luận về tính cần thiết của việc thống nhất Bắc - Nam để phát triển, Báo cáo này cho rằng tâm điểm của vấn đề chính là ý chí, nguyện vọng vượt qua những căng thẳng, mang lại những kết quả hữu ích và có ý nghĩa cho nhân loại trên toàn thế giới

Ủy ban thứ hai về giải trừ quân bị và các vấn đề an ninh do Olof Palme làm Chủ tịch và cũng là tác giả của Báo cáo nổi tiếng về "an ninh chung" (common security) cũng quan tâm những ý tưởng khác nhau về hòa bình và an ninh Báo cáo này mặc dù đề cập đến những vấn đề quân sự và an ninh quốc gia nhưng cũng thừa nhận rằng vấn đề an ninh của thế giới thứ 3 đang bị đe dọa bởi "nghèo đói và sự bất bình đẳng về kinh tế" [126, tr 15]

Sau khi chiến tranh lạnh kết thúc, thế giới phải đối diện với nhiều nguy cơ mất an ninh mới, đòi hỏi và yêu cầu phải có được những ý tưởng và sáng kiến để

giải quyết những vấn đề an ninh ngày càng tăng Năm 1991, Sáng kiến Stockhom

về một nền quản trị và an ninh toàn cầu đã đưa ra lời kêu gọi vì "một trách nhiệm chung trong những năm 1990" Kêu gọi này trùng với quan điểm của Albert Einstein

năm 1945 khi ông cho rằng "Chúng ta ở một mức độ nào đấy, có thể nói con người

là văn minh khi và chỉ khi việc tạo ra và duy trì một điều kiện sống tươm tất cho con người được mọi người và tất cả mọi quốc gia trên thế giới thừa nhận như một nghĩa

vụ chung" Lời kêu gọi này đề cập đến những thách thức an ninh hơn là sự thù địch

và những vấn đề quân sự, chiến tranh Năm 1995, Báo cáo của Ủy ban về quản trị toàn cầu "Láng giềng của chúng ta" đã nhắc lại Sáng kiến Stockhom về an ninh:

"Khái niệm an ninh toàn cầu phải được mở rộng từ trọng tâm là an ninh quốc gia để bao hàm cả an ninh cho con người và an ninh của cả trái đất" [123, tr 338]

Đó là những ý tưởng ban đầu về an ninh con người Khái niệm an ninh con người xuất hiện vào đầu những năm 90 với đóng góp của Mahbub ul Haq và Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) Mahbub ul Haq là một nhà kinh tế học, cố vấn lâu năm cho UNDP và là nhân vật chính trong việc đưa ra chỉ số so sánh về phát triển con người của Liên hợp quốc (The Human Development Index - HDI) Nỗ lực phát triển con người đặt trọng tâm của tư tưởng về phát triển và những chính sách liên quan là sự bảo vệ cho cá nhân con người chứ không chỉ đơn thuần là phát triển kinh tế vĩ mô "Báo cáo phát triển con người năm 1994" của UNDP xác định an ninh con người là sự an toàn của con người trước những đe dọa triền miên và sự bảo vệ con người trước những biến động bất thường tổn hại đến cuộc sống Nội hàm của khái niệm này rộng hay hẹp tùy thuộc vào việc xác định những gì cấu thành nên quyền và sự an toàn của con người

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu nhằm lý giải câu hỏi thế nào là an ninh con người, nhưng các cách thức tiếp cận đều thừa nhận con người có quyền được bảo vệ

an toàn và an ninh đối với bản thân họ Nói cách khác, con người phải được bảo vệ khỏi các mối đe dọa từ bên ngoài đối với bản thân mình và tạo lập cảm giác an toàn trong cuộc sống gia đình, nơi làm việc cũng như trong xã hội Vì vậy, xuất hiện các

xu hướng khác nhau khi định nghĩa an ninh con người

Thứ nhất, an ninh con người được hiểu theo "nghĩa hẹp" Những người ủng

hộ trường phái này cho rằng an ninh con người tập trung chủ yếu vào các mối đe dọa bằng bạo lực đối với các cá nhân, Tổng Thư ký Liên hợp quốc, ông Kofi Annan cho rằng: "An ninh là việc bảo vệ các cộng đồng và các cá nhân khỏi bạo lực từ bên trong" [96, tr 2] Vì thế, quan niệm này thường tập trung phân tích và nghiên cứu chiến tranh, xung đột, bạo lực và các tác động của chúng tới con người Logic của cách nhìn này là phát triển kinh tế, trật tự và hòa bình khó có thể bám rễ ở các nước đang phát triển nếu không có một môi trường mà ở đó việc giải trừ các tay súng bất hợp pháp được thực hiện Nghĩa là một môi trường có thể nuôi dưỡng một trật tự chính trị hoặc chí ít là khôi phục lại một trật tự như vậy để làm điều kiện tiên quyết cho phát triển Như vậy, Nhà nước vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm

an ninh con người Canada là một trong số các quốc gia theo đuổi cách tiếp cận này Năm 1997, trong một bài viết của mình, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Canada ông Lloyd Axworthy đã chỉ ra rằng an ninh con người bao gồm an ninh chống lại tình trạng thiếu thốn về kinh tế, một chất lượng cuộc sống chấp nhận được và đảm bảo các quyền cơ bản của con người Ông còn tiến xa hơn khi nhận xét an ninh con người đã trở thành một biện pháp mới của an ninh toàn cầu Bộ Ngoại giao Canada định nghĩa "an ninh con người là không bị các mối đe dọa rõ ràng đối với các quyền của con người, an toàn và sinh mạng của họ" Hiểu một cách rộng hơn, an ninh con người bổ sung cho cách hiểu truyền thống về an ninh của các quốc gia Theo nghĩa này, an ninh con người gồm nhiều cách tiếp cận nhằm ngăn chặn và giải quyết các xung đột bạo lực, bảo vệ thường dân ở những nơi xung đột diễn ra và tăng cường năng lực của Nhà nước để bảo đảm an ninh cho người dân Đặt con người vào trung tâm chính sách an ninh sẽ tăng cường an ninh quốc gia và quốc tế, thúc đẩy sự phát triển ấm no của con người An ninh của từng quốc gia cũng như cộng đồng quốc tế suy cho cùng sẽ đòi hỏi phải ngăn chặn và giải quyết các cuộc xung đột trong biên giới quốc gia Tuy vậy, không phải lúc nào Nhà nước cũng đảm bảo được an ninh cho con người Quan niệm của Canada cũng được nhiều quốc gia chia sẻ như Na

Uy, Thụy Sĩ, Nam Phi Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng cách tiếp cận này là nhằm nâng cao ảnh hưởng chính trị với tư cách là "cường quốc hạng trung" Sở dĩ

như vậy là vì bản chất an ninh con người mà chính phủ các nước này quan niệm thể hiện những nguyên tắc trong chính sách đối ngoại của họ trong những năm 1990, đó là: nhân quyền, luật nhân đạo quốc tế và phát triển kinh tế - xã hội dựa trên sự bình đẳng An ninh con người được sử dụng như một khái niệm để thực hiện chương trình nghị sự về nhân đạo của họ như: Tòa án hình sự quốc tế, cấm mìn sát thương, buôn bán vũ khí, bắt lính trẻ em Chương trình nhân đạo và an ninh con người do các quốc gia này triển khai có hiệu quả trên thực tế

Thứ hai, an ninh con người được hiểu theo "nghĩa rộng" Các nhà nghiên

cứu đều cho rằng "Báo cáo phát triển con người " năm 1994 của UNDP đã đề cập toàn diện về khái niệm an ninh con người Ngày nay, thế giới đang bước sang kỷ nguyên an ninh con người mà ở đó toàn bộ quan niệm về an ninh sẽ thay đổi một cách căn bản An ninh đồng nghĩa với an ninh của cá nhân con người chứ không chỉ

an ninh cho các quốc gia, an ninh của người dân chứ không chỉ là an ninh lãnh thổ Tương tự như vậy, chủ quyền giờ đây không chỉ được xem xét dưới góc độ bảo vệ biên giới mà còn được đặt trên nền tảng bảo vệ người dân và trong một số trường hợp có thể bao gồm cả việc bảo vệ họ trước chính phủ và các cơ quan nhà nước tại chính đất nước của họ Đây được coi là nền tảng cho một trong những nội dung quan trọng nhất của an ninh con người, đó là an ninh lấy con người làm trung tâm

Như vậy, theo quan điểm chính thức được ghi nhận trong "Báo cáo phát triển con người" năm 1994, an ninh con người có hai khía cạnh: (1) An toàn trước các mối đe dọa triền miên như đói khát, bệnh tật, áp bức; (2) Con người cần được bảo vệ trước những biến động bất thường và có hại đối với cuộc sống hàng ngày dù

ở trong gia đình, nơi công sở hay ở cộng đồng Ủy ban an ninh con người của Liên hợp quốc định nghĩa an ninh con người là phải bảo vệ các giá trị cơ bản quan trọng nhất trong cuộc sống của tất cả mọi người theo hướng tăng cường khả năng tự do lựa chọn và hưởng thụ của con người, nghĩa là bảo vệ con người khỏi những mối đe dọa và tình huống nguy hiểm và hiện hữu ở khắp mọi nơi Nói cách khác, cần phải tạo dựng cùng lúc các hệ thống chính trị, pháp luật, môi trường, kinh tế, quân sự và văn hóa để giúp con người đặt nền móng cho sự tồn tại, cho cuộc sống của bản thân

và nhân phẩm của chính mình

Nhiều nước trên thế giới ủng hộ cách tiếp cận này của Liên hợp quốc, nhất

là châu Á mà đại diện là Nhật Bản Nhật Bản cho rằng an ninh con người bao quát một cách tổng hợp tất cả các mối đe dọa đối với sự tồn tại, cuộc sống hàng ngày và nhân phẩm con người [93, tr 78] Khi nào mục tiêu chính là đảm bảo sự tồn vong

và nhân phẩm của mỗi cá nhân thì cần phải có tư duy rộng hơn về an ninh con người chứ không có nghĩa là bảo vệ tính mạng trong tình huống xung đột Vì vậy, nghèo đói, dịch bệnh, dân chủ, nhân quyền đều trở thành mối đe dọa đối với an ninh con người

Như vậy, giai đoạn những năm 1990 của thế kỷ trước an ninh con người đã trở thành đối tượng tranh luận của nhiều nhà nghiên cứu từ các lĩnh vực và trường

phái khác nhau tập trung ở hai góc độ phân tích: Thứ nhất, an ninh con người nhằm

tạo ra một không gian an toàn ở cấp độ toàn cầu theo đó các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc đã coi con người ở trung tâm mọi mối quan hệ Vì vậy, câu đầu tiên của Hiến chương Liên hợp quốc đã viết rằng: "Chúng

tôi, nhân dân các nước (We the peoples )" nhằm khẳng định việc bảo đảm an ninh con người thông qua khuôn khổ luật pháp Thứ hai, an ninh con người bao hàm

cách tiếp cận đa ngành bởi khi nói về an ninh con người là nói đến tổng thể các mối

đe dọa nhằm vào con người

Cho dù còn nhiều cách hiểu và quan niệm khác nhau nhưng tôi cho rằng trên phương diện quốc tế thì cách tiếp cận của Liên hợp quốc về an ninh con người

là đầy đủ và cần thiết Bởi lẽ từ cách tiếp cận đó mỗi quốc gia tùy thuộc đặc thù điều kiện riêng của mình để xử lý vấn đề an ninh con người sao cho hiệu quả nhất Tất nhiên, kết quả có thể khác nhau nhưng đều thể hiện nỗ lực chung của các quốc gia, đó là hợp tác và phát triển vì con người

Từ các quan điểm trên đây, có thể khẳng định: An ninh con người là những

bảo đảm bằng pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia để con người không bị đe dọa trước các mối nguy hiểm và tạo lập một cuộc sống an toàn, phát triển

Tiến trình toàn cầu hóa làm cho các quốc gia tăng cường sự giao lưu, hợp tác nhưng quá trình đó cũng tạo tiền đề cho việc nhân rộng các mối đe dọa và một

xu hướng an ninh có vẻ như đang đảo ngược: trước đây các nước lớn luôn là mối đe dọa đối với các nước khác thì ngày nay các nước đang phát triển cũng trở thành mối

đe dọa đối với cộng đồng quốc tế nói chung liên quan đến các vấn đề như di dân, tội phạm, buôn lậu hoặc dịch bệnh Ở mỗi quốc gia, các mối đe dọa cũng trở nên đa dạng và ở nhiều tầng nấc khác nhau Nó có thể đến từ một nhóm chính trị, sắc tộc, tôn giáo, từ một vùng lãnh thổ hoặc từ các tầng lớp xã hội khác nhau Chính vì vậy, mối đe dọa đối với an ninh con người không chỉ đến từ bên ngoài mà còn đến từ bên trong, không chỉ bởi các tác nhân nhà nước mà còn có tác nhân phi nhà nước,

nó có thể có biểu hiện bạo lực nhưng cũng có thể là các mối đe dọa phi bạo lực

1.1.2 Đặc điểm của an ninh con người

An ninh con người phản ánh bước phát triển mới trong môi trường an ninh truyền thống [80, tr 34] Xét trên phương diện lý luận cũng như thực tiễn, còn có nhiều cách hiểu khác nhau về an ninh con người nhưng nhìn chung an ninh con người có những đặc điểm cơ bản sau:

Thứ nhất, quan niệm về an ninh con người xác định rõ ràng chủ thể tham

gia đó chính là con người Điều này có nghĩa rằng chính cá nhân con người cần có

an ninh, vì vậy con người là trung tâm của khái niệm Theo cách hiểu truyền thống khi nói tới an ninh, người ta hiểu một cách vĩ mô đó phải là an ninh của một cộng đồng lớn (quốc gia) mà ở đó gắn liền với vận mệnh của mỗi dân tộc trước những thời khắc của lịch sử nhưng con người với tư cách là chủ thể của an ninh sẽ đưa đến cách nhìn trực diện hơn, trực tiếp và cụ thể hơn đối với chủ thể là cá nhân con người xung quanh những gì đang diễn ra thường ngày Mặc dù cách tiếp cận là như vậy nhưng không thể phủ nhận vai trò của Nhà nước cũng như các quan niệm truyền thống về an ninh quốc gia mà còn coi an ninh con người là một nội dung bổ sung cho những quan niệm trước đó Như vậy, những nỗ lực đảm bảo an ninh con người không thể thay thế dàn xếp an ninh quốc gia, bảo vệ lãnh thổ, biên giới, bảo vệ cuộc sống và tài sản của người dân vẫn là trách nhiệm của nhà nước mà không chủ thể nào có khả năng, điều kiện để gánh vác nghĩa vụ này Do vậy, an ninh quốc gia chính là điều kiện tiên quyết để đảm bảo an ninh nói chung đặc biệt là sự sinh tồn

và nhân phẩm của con người Nhà nước có vai trò tạo dựng nền tảng vững chắc về

an ninh và môi trường sống hợp lý để tạo điều kiện cho mỗi người có thể tự chăm sóc bản thân và phát huy tối đa năng lực của mình đồng thời hạn chế và loại bỏ những nguy cơ có thể đe dọa tới an ninh con người An ninh quốc gia và Nhà nước không tách rời, biệt lập mà trái lại phải bổ sung cho nhau để thực hiện những yêu cầu cụ thể của an ninh con người Vì vậy, giải quyết tốt mối quan hệ này thì sự bền vững của quốc gia, an ninh con người và sự phát triển của mỗi cá nhân sẽ được bảo đảm Đây sẽ là nội dung cốt lõi nhất trong nội hàm khái niệm an ninh con người Như vậy, an ninh con người coi trật tự của quốc gia và sự an toàn của con người làm trung tâm Nó quan tâm tới việc làm thế nào con người sống trong một xã hội

họ có được tự do thực hiện sự lựa chọn của mình hay không, mức độ họ có thể tiếp cận thị trường và các cơ hội xã hội và liệu họ sống trong hòa bình hay xung đột Nói một cách đơn giản đó là mọi mối quan tâm đều tập trung vào con người và phục vụ con người Cũng cần chú ý có những luồng ý kiến thậm chí muốn nâng an ninh con người lên mức "chủ quyền con người" và hạ thấp vai trò của chủ quyền quốc gia, do vậy gặp phải những phản ứng mạnh từ nhiều quốc gia, nhất là các nước Châu Á Đây là một thực tế đang diễn ra trong quan hệ quốc tế khi các vấn đề nhân đạo hoặc nội bộ của các nước bị quốc tế hóa tạo cớ cho sự can thiệp của nước ngoài Can thiệp nhân đạo ở Kosovo, áp dụng cấm vận và trừng phạt vì lý do bảo vệ nhân quyền ở Myanmar hay chống khủng bố và chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt

ở Apganixtan và Irac là những ví dụ điển hình [96, tr 16]

Hai là, khái niệm an ninh được xem xét trên bình diện rộng nên an ninh con

người hàm chứa một loạt những nguy cơ tiềm tàng Theo Liên hợp quốc những nguy cơ trên gồm: thất nghiệp, ma túy, tội phạm, ô nhiễm môi trường, vi phạm nhân quyền và những lo ngại truyền thống là chiến tranh và bạo lực có tổ chức Cách tiếp cận lấy an ninh con người làm trung tâm có thể cho phép xây dựng những ưu tiên trong chính sách mang tính đồng bộ và tổng thể Xét ở góc độ cấu trúc an ninh toàn cầu, sự ổn định và trật tự của hệ thống quan hệ quốc tế lấy quốc gia làm trung tâm ngày càng bị đe dọa và chịu tác động tiêu cực từ tình trạng nghèo khổ và suy thoái môi trường, khan hiếm nguồn lực và hạn chế trong quản lý, điều hành quốc gia Xét

ở góc độ cá nhân, bên cạnh các nguy cơ nghèo đói, bệnh tật thì an sinh và cuộc sống của mỗi người dân ngày càng bị đe dọa bởi tình trạng xung đột và bất ổn định bên trong mỗi quốc gia do chênh lệch về trình độ và nguồn lực phát triển Do vậy, an ninh con người chỉ có thể được đảm bảo trên nền tảng của phát triển kinh tế một cách bền vững, đây là điều kiện tiên quyết đảm bảo cho sự ổn định của mỗi quốc gia cũng như trật tự pháp lý quốc tế mà ở đó quốc gia là chủ thể cơ bản [58, tr 12]

Thứ ba, an ninh con người ghi nhận sự tùy thuộc lẫn nhau Nếu như có một

mối đe dọa đối với an ninh con người ở một nơi nào đó trên thế giới thì cũng sẽ có tác động liên quan đến con người ở khắp mọi nơi Những nguy cơ lớn đối với an ninh hiện nay như: bệnh tật, ô nhiễm môi trường… không còn là những vấn đề riêng biệt của quốc gia mà đã trở thành vấn đề toàn cầu bởi khi an ninh của một cộng đồng dân cư bị đe dọa ở một nơi nào đó trên thế giới thì nhiều quốc gia đều có thể bị ảnh hưởng Nói cách khác, hàng ngày trên thế giới có rất nhiều sự kiện xảy

ra, mỗi sự kiện thường có ảnh hưởng trực tiếp tới một nhóm người nhất định Nhưng các nhân tố tạo thành mối đe dọa đối với an ninh con người không chỉ là từng sự kiện cụ thể, chúng xảy ra đồng thời hoặc liên tục tiếp nối nhau và hậu quả của một sự kiện này có thể trở thành nguyên nhân cho một sự kiện khác Hơn nữa, các mối đe dọa đối với an ninh con người không có sự khác biệt về bản chất có khác chăng chỉ là mức độ nghiêm trọng của các mối đe dọa Người dân sống ở nước giàu thì khả năng bị đe dọa bởi bệnh tật sẽ ít hơn người dân ở các nước nghèo do họ có điều kiện sinh hoạt, môi trường sống và hệ thống chăm sóc sức khỏe tốt hơn Nhưng điều này không có nghĩa là họ không mắc các loại bệnh giống như những người sống ở nước kém phát triển như bệnh HIV/AIDS

Trong thời đại ngày nay, không chỉ các quốc gia phụ thuộc lẫn nhau mà con người cũng gia tăng sự phụ thuộc do họ tương tác với nhau thường xuyên hơn Điều này có được là nhờ tiến bộ của khoa học công nghệ về tăng trưởng kinh tế tạo điều kiện cho con người di chuyển xa hơn và nhanh hơn trong một khoảng thời gian ngắn hơn rất nhiều Khi dịch SARS bắt đầu xuất hiện ở Hong Kong thì ngay sau đó một loạt quốc gia cũng bị ảnh hưởng Vì thế, không thể nói việc chống dịch SARS

là công việc riêng của Hong Kong hay một quốc gia nào và dịch SARS là mối quan

tâm của người dân ở mọi quốc gia Sự phối hợp của các quốc gia còn được thể hiện trong cách đối phó của các quốc gia Đông Nam Á trước những thảm họa của tự nhiên như trận sóng thần năm 2006 Một câu hỏi đặt ra là ngay khi tất cả các nước trong khu vực và trên thế giới cùng phối hợp với nhau thì làm thế nào để chống lại một cơn sóng thần khổng lồ như vậy? Sóng thần có thể dự báo trước và ngay sau khi thảm họa xảy ra vấn đề cứu trợ cần được triển khai ngay lập tức Tương tự như vậy, cơn bão đổ vào Myanmar tháng 5/2008 làm chết và mất tích hơn 100.000 ngàn người và gây thiệt hại cho quốc gia này hơn 10 tỷ USD nhưng vấn đề cứu trợ sau cơn bão mới là điều cần nói tới khi đề cập khái niệm an ninh con người Chính phủ Myanmar đồng ý nhận sự cứu trợ của Liên hợp quốc thông qua vai trò điều phối của ASEAN chứ không thả nổi vấn đề cũng là một phương cách giải quyết Một mối đe dọa đối với an ninh con người ở một nơi trên thế giới có liên quan đến con người ở khắp mọi nơi và nó không còn là những vấn đề riêng biệt của mỗi quốc gia Vì vậy, cần phải có sự hợp tác để đối phó với các nguy cơ nói trên Tính phức tạp của môi trường sống của con người và các nhân tố tác động đến an ninh con người có mối quan hệ qua lại và bổ sung cho nhau An ninh con người đòi hỏi những nhu cầu thiết yếu của con người phải được đáp ứng nhưng đồng thời an ninh con người cũng khẳng định vai trò của nền hòa bình thế giới mà ở đó có sự phát triển kinh tế bền vững, các quyền và tự do cơ bản của con người được tôn trọng, công bằng xã hội được bảo đảm Nghịch lý ở chỗ khi con người ngày càng có khả năng làm chủ vận mệnh của mình thì lại phải đối mặt với ngày càng nhiều các mối đe dọa từ thiên nhiên và từ những hậu quả do quá trình phát triển tạo ra và các nguy cơ đó thì một quốc gia đơn lẻ không thể giải quyết được do vậy cần phải có sự hợp tác quốc tế Thực tế đó cho thấy, nguyên tắc các quốc gia có nghĩa vụ hợp tác với nhau được ghi nhận trong Hiến chương Liên hợp quốc năm 1945 và Tuyên bố của Liên hợp quốc

về các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế năm 1970 càng trở nên có ý nghĩa

Thứ tư, khái niệm an ninh con người về cơ bản mang tính chủ động, tích

cực Điều này có nghĩa rằng nếu các quốc gia chú trọng tới vấn đề an ninh con người, coi đó như một chiến lược cụ thể, dài hạn, có tác động tích cực trong việc đảm bảo an ninh chung thì khi có khủng hoảng xảy ra, chi phí để phòng ngừa và

khắc phục sẽ ít hơn và có hiệu quả hơn Ví dụ, chi phí để kiểm soát, khống chế sự lây lan của đại dịch HIV/AIDS thông qua việc đầu tư vào chăm sóc sức khỏe ban đầu và tăng cường giáo dục y tế cộng đồng cũng như các nguy cơ lây nhiễm… sẽ chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong tổng chi phí để giải quyết căn bệnh một khi nó đã trở thành đại dịch Với ý nghĩa như vậy, khái niệm an ninh con người cũng có thể coi là nhân tố phát triển con người Vấn đề an ninh con người sẽ khó được đảm bảo khi con người không thể phát triển do không có một mức sống tối thiểu, công ăn việc làm, có thu nhập và khi xã hội không ổn định Hơn nữa, theo nhà tâm lý học Abrham Maslon, nhu cầu của mỗi cá nhân sẽ tăng dần từ thấp đến cao theo năm thứ bậc chính như: nhu cầu sinh tồn tối thiểu (ăn uống, sinh hoạt, quần áo ); nhu cầu

an ninh (an toàn về mặt sức khỏe, nhà cửa, việc làm ); nhu cầu xã hội (kết giao bạn

bè, giao tiếp, đồng nghiệp ); nhu cầu được công nhận (được tin tưởng, trân trọng, được đánh giá đúng về những thành tích đóng góp cho cộng đồng ); nhu cầu lý tưởng (thể hiện mục tiêu sống, khát vọng theo đuổi của bản thân) [81, tr 50] Từ đó theo qui luật chung, con người sẽ có xu hướng bước lên bậc thang cao hơn khi đã thỏa mãn những nhu cầu ở bậc thang phía dưới Điều đó cũng có nghĩa là an ninh của mỗi người cũng sẽ song hành cùng với nhu cầu mà con người đánh giá là cần thiết Vì vậy, đảm bảo được sự phát triển con người bền vững thì sẽ đảm bảo được

an ninh con người

Từ những phân tích nêu trên, có thể khẳng định sự hình thành và phát triển của khái niệm an ninh con người gắn liền với sự vận động của quan hệ quốc tế cũng như luật pháp quốc tế; đồng thời giúp chúng ta phân biệt an ninh con người với một

số khái niệm có liên quan như quyền con người, an ninh quốc gia

1.1.3 Các yếu tố cấu thành an ninh con người

Báo cáo phát triển con người của UNDP năm 1994 đã miêu tả chi tiết an ninh con người: "Nó có nghĩa là an toàn từ các mối đe dọa đói nghèo, bệnh tật, tội phạm, sự đàn áp Nó cũng có nghĩa bảo vệ khỏi sự đổ vỡ có hại và bất ngờ trong mẫu hình của đời sống hàng ngày tại gia đình, công việc, trong cộng đồng hay trong môi trường của chúng ta" [127, tr 23] Cụ thể hơn, an ninh con người nghĩa là trẻ

em không bị chết, các bệnh tật sẽ không lan truyền, các công việc sẽ không bị mất, các căng thẳng cộng đồng sẽ không chuyển thành xung đột bạo lực và những người không theo đạo, không bị cưỡng bức phải im lặng Báo cáo cũng khẳng định an ninh con người được cấu thành từ bảy yếu tố, đó là: An ninh kinh tế (bảo đảm việc làm và thu nhập); an ninh lương thực (không bị thiếu ăn); an ninh sức khỏe (không

bị dịch bệnh); an ninh môi trường (không bị ô nhiễm về không khí, nguồn nước…);

an ninh cá nhân (không bị đe dọa, bắt bớ giam cầm); an ninh cộng đồng (duy trì bản sắc văn hóa, đặc trưng dân tộc) và an ninh chính trị (bảo đảm quyền tự do cơ bản của con người về dân sự, chính trị) Thực chất, an ninh con người được xác lập trên nền tảng của bảy yếu tố và để đảm bảo cho an ninh con người thì các yếu tố đó phải được đảm bảo và duy trì ở mỗi quốc gia cũng như trên phạm vi thế giới Điều này phản ánh mối quan hệ biện chứng theo đó việc bảo đảm lĩnh vực này là tiền đề cho

an ninh của lĩnh vực hoặc chủ thể khác Mặc dù các quốc gia chưa hoàn toàn thống nhất quan điểm về an ninh con người nhưng những nội dung của an ninh con người hầu như không bị tranh cãi nhiều, ngoại trừ cách thức làm sao để thực hiện việc đảm bảo an ninh con người dựa trên các yếu tố đó

* Về kinh tế

Ngày nay, trong xu thế toàn cầu hóa, việc ổn định nền kinh tế là yếu tố cốt lõi để đảm bảo an ninh quốc gia với nội dung chủ yếu là bảo đảm các điều kiện để nền kinh tế quốc gia phát triển một cách bền vững, đáp ứng ngày càng cao nhu cầu việc làm và điều kiện sống của người dân; có khả năng thích ứng được với những biến động của tình hình quốc tế cũng như trong nước Xét ở góc độ rộng, an ninh kinh tế thể hiện khả năng đối phó của nền kinh tế trước các biến cố, cú sốc từ bên ngoài Cuộc khủng hoảng năng lượng trong thập kỷ 70 của thế kỷ XX và gần đây giá dầu mỏ quốc tế liên tục tăng cao đã ảnh hưởng rất lớn đến các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu dầu mỏ Cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ 1997 - 1998 tại Đông Á và hậu quả của nó cho thấy tính chất dễ bị tổn thương của các nền kinh tế Đông Á hướng vào xuất khẩu trước những biến đổi thất thường của kinh tế quốc tế

Từ bất ổn kinh tế, một số nước Đông Á đã rơi vào tình trạng xáo trộn về chính trị xã

hội và nghiêm trọng hơn là làm giảm sút lòng tin của các nhà đầu tư bên ngoài Vì vậy, nhiều nước Đông Á phải chấp nhận sức ép và điều kiện từ bên ngoài để đổi lấy

sự giúp đỡ về tài chính, tín dụng Qua đó tạo cơ hội cho các thế lực bên ngoài can thiệp sâu hơn vào nội bộ các nước, khiến tình hình càng thêm phức tạp Không những vậy, an ninh kinh tế còn thể hiện ở việc bảo đảm mức thu nhập cơ bản của con người Vì vậy, vấn đề việc làm đóng vai trò quan trọng vì không có việc làm đồng nghĩa với việc không có thu nhập hoặc phải sống nhờ vào trợ cấp xã hội Sự bùng nổ dân số càng đặt ra thách thức đối với nguồn cung việc làm Mặt khác, do sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, nhiều ngành sản xuất mới ra đời đòi hỏi trình độ tay nghề nhân công cao hơn rất nhiều trong khi đó chỉ có một bộ phận lực lượng lao động có thể đáp ứng các yêu cầu công việc mới Các ngành sản xuất sử dụng nhiều lao động ngày càng thu hẹp khiến cho sức ép cạnh tranh việc làm ngày càng lớn, đe dọa trực tiếp tới thu nhập và các chi phí đảm bảo duy trì cuộc sống của mỗi cá nhân, quan trọng hơn là nền tảng cho an ninh con người sẽ không được bảo đảm

* Về lương thực

Con người chỉ có thể duy trì sự sống khi được cung cấp nguồn lương thực - thực phẩm Đảm bảo nguồn cung cấp lương thực - thực phẩm hay nói cách khác đó chính là đảm bảo về an ninh lương thực An ninh lương thực là một trạng thái mà không lúc nào con người bị đói - nghĩa là họ có đủ các chất dinh dưỡng cho một cuộc sống hiệu quả, hoạt bát và khỏe mạnh [32, tr 7] Nói như vậy có nghĩa là con người phải có điều kiện cả về kinh tế và thể chất để tiếp cận với nguồn lương thực

cơ bản, nhưng không chỉ có vậy mà họ phải "có quyền" có lương thực, hoặc bằng cách họ tự trồng trọt, mua hay sử dụng hệ thống phân phối lương thực chung Như vậy, sẵn có nguồn lương thực là một điều kiện để đảm bảo an ninh Tuy nhiên, điều này chưa đủ vì con người vẫn có thể bị chết đói khi lương thực dồi dào ví dụ như hơn 2 triệu người chết đói ở Bang Bengan của Ấn độ năm 1943 trong khi bang này không hề bị khủng hoảng lương thực Vấn đề chủ yếu ở chỗ việc phân phối lương thực kém hiệu quả và con người thiếu khả năng mua hàng Trong một thế giới tiến

bộ như ngày nay vẫn còn hơn 800 triệu người bị đói Số nước và khu vực luôn phải đối mặt với tình hình thiếu lương thực không giảm, rõ nhất là châu Phi, Bắc Triều Tiên Qua đó có thể thấy ngoài nhân tố ảnh hưởng của thiên tai đối với khả năng sản xuất lương thực, các chính sách và trình độ quản lý kinh tế của các chính phủ cũng đóng góp một phần không nhỏ vào việc đảm bảo nguồn cung cấp lương thực cũng như thu nhập cho người dân

* Về sức khỏe

Ở các nước đang phát triển, nguyên nhân chính gây tử vong là các bệnh truyền nhiễm và ký sinh trùng Mỗi năm có hàng triệu người chết do các căn bệnh này Ở các nước phát triển, các nhân tố gây chết người thường liên quan đến hệ tuần hoàn máu và ung thư Ở cả hai nhóm nước này, mối đe dọa tới sức khỏe con người

sẽ thường nhiều hơn trong cộng đồng dân cư nghèo khổ nhất, những người sinh sống ở nông thôn và nhất là trẻ em và phụ nữ Sức khỏe có thể là một trong những nhân tố quan trọng và trực tiếp nhất của an ninh con người Không phải ngẫu nhiên

mà chúng ta đều coi "sức khỏe là vốn quí của con người" Sự xuất hiện của bệnh AIDS và một số loại bệnh mới như bệnh cúm gia cầm nếu trở thành đại dịch sẽ là nguy cơ đe dọa tính mạng của hàng chục triệu người trên thế giới Tuy nhiên trên thực tế hiện nay, việc đảm bảo an ninh sức khỏe cũng có sự khác biệt rõ nét giữa các nước công nghiệp phát triển với các nước đang phát triển bởi lẽ nó gắn với điều kiện kinh tế, khả năng đáp ứng nhu cầu lương thực và tình trạng môi trường thiên nhiên

Mối đe dọa do thiên nhiên tạo ra bao gồm: bão lụt, hạn hán, động đất, sóng thần và

sự tàn phá của thiên nhiên để lại những hậu quả to lớn như thảm họa sóng thần xảy

ra ở châu Á hồi tháng 12/2004 làm chết và mất tích khoảng hơn 200.000 người Khoa học đã chứng minh con người và thiên nhiên có mối quan hệ mật thiết và do

đó hiện tượng biến đổi khí hậu khiến cho thiên nhiên ngày càng khắc nghiệt bắt nguồn từ những hoạt động của con người Sự nóng lên của trái đất là do lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính, lũ lụt và hạn hán bắt nguồn từ việc khai thác quá mức tài nguyên rừng Vấn đề an ninh môi trường nghiêm trọng tới mức UNDP đã dành toàn bộ Báo cáo phát triển con người năm 2007/2008 để bàn về chủ đề này Báo cáo khẳng định rằng: có một điều tương đối rõ ràng là con người đang gặp phải nhiều các trận bão lớn, lụt lội và hạn hán, chúng đang hủy hoại cơ hội của con người và làm gia tăng bất bình đẳng Thế giới đang tiến sát tới thời điểm không thể tránh được thảm họa sinh thái [96, tr 9]

xã hội và sự an toàn của mỗi cá nhân trong xã hội đó Hơn nữa, những bất ổn về xã hội, nghèo đói, thất nghiệp, bạo lực gia đình đều có thể ảnh hưởng đến tính mạng,

sự an toàn của cá nhân Các nước đang phát triển cũng là nơi các vấn đề phúc lợi, an sinh xã hội thường khó được bảo đảm, dẫn đến tình trạng những người nghèo ít có khả năng tự bảo vệ mình, do đó lại càng khó khăn hơn và rất cần được sự bảo vệ, hỗ trợ của Nhà nước, cộng đồng

Nhìn chung, ở tất cả các quốc gia, an toàn cá nhân thể hiện ở khía cạnh quan trọng nhất là không phải chịu các hành vi bạo lực đối với bản thân Cuộc sống con người ngày càng bị đe dọa bởi nạn bạo lực khó lường trước và xuất phát từ

nhiều hình thức đe dọa khác nhau: đe dọa từ Nhà nước: tra tấn, lao động khổ sai; đe dọa từ các quốc gia khác: chiến tranh, xung đột vũ trang; đe dọa từ các nhóm người khác: xung đột sắc tộc, tôn giáo; đe dọa từ các cá nhân hoặc băng nhóm chống lại các cá nhân và băng nhóm khác; đe dọa đối với phụ nữ và trẻ em: bạo lực gia đình, lạm dụng trẻ em; đe dọa đối với bản thân: tệ nạn xã hội, an toàn giao thông

Tùy điều kiện mỗi quốc gia mà các hình thức đe dọa tới an toàn cá nhân sẽ khác nhau Ở Mỹ, bạo lực đường phố nhiều và nguy hiểm; ở Trung Quốc, tội phạm ma túy nhiều và các mối đe dọa đối với an toàn cá nhân mang tính xã hội cao; ở Việt Nam số người chết và bị thương do tai nạn giao thông luôn là vấn đề nhức nhối của xã hội Tuy nhiên, chiến tranh và xung đột bạo lực vẫn là hình thức đe dọa nguy hiểm và có tác động sâu rộng tới an toàn và tính mạng mỗi cá nhân con người

* Về cộng đồng

Yếu tố cộng đồng và an ninh của cộng đồng theo quan niệm của UNDP được xác định mang tính định tính, vì vậy cách giải thích ở mỗi quốc gia và mỗi học giả nghiên cứu cũng khác nhau Tác giả Chu Công Phùng [93, tr 21] quan niệm yếu tố cộng đồng trong việc bảo đảm an ninh con người liên quan tới vấn đề dân số

và hậu quả của bùng nổ dân số Tác giả Nguyễn Quỳnh Anh [93, tr 235] cho rằng

an ninh con người chỉ được bảo đảm khi có sự an toàn của cộng đồng dân cư và ngăn chặn xung đột giữa các cộng đồng Những quan niệm trên không sai nhưng chưa hoàn toàn chính xác bởi lẽ yếu tố cộng đồng mà Liên hợp quốc muốn hướng tới đó chính là việc duy trì đặc trưng và bản sắc văn hóa riêng của từng cộng đồng dân tộc như tác giả Trần Khánh [93, tr 171] hoặc tác giả Tường Duy Kiên đã khẳng định [104, tr 183] Sở dĩ như vậy là vì trong quá trình toàn cầu hóa các quốc gia phụ thuộc vào nhau ngày càng nhiều hơn dẫn tới sự "va chạm" của các nền văn hóa Chính trong sự va chạm đó, cái riêng cái bản sắc lại trở thành đòi hỏi và niềm tự hào của mỗi cộng đồng, dân tộc Chính vì vậy, trong quan điểm về hội nhập quốc tế của Việt Nam, chúng ta vẫn luôn đề cao việc giữ gìn bản sắc văn hóa với ý nghĩa là kết tinh truyền thống mấy ngàn năm của lịch sử dân tộc Dân tộc Việt Nam là khối

đoàn kết của cộng đồng 54 dân tộc anh em và bản sắc văn hóa riêng của từng dân tộc trong cộng đồng dân tộc Việt Nam được khẳng định trong Điều 5 Hiến pháp

1992 sửa đổi: "Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam các dân tộc thiểu số có quyền dùng tiếng nói, chữ viết và giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc mình" Qui định này của Hiến pháp cũng là tinh thần mà Công ước về các quyền dân sự, chính trị năm 1966 hướng tới Rõ ràng rằng xét ở cả nghĩa rộng đó là với mỗi dân tộc - quốc gia và cả nghĩa hẹp là trong khuôn khổ từng quốc gia việc giữ gìn bản sắc văn hóa riêng và tôn trọng đặc trưng dân tộc là yếu tố tinh thần tạo nên sự đồng thuận chung về mặt xã hội Điều này có ý nghĩa tích cực và đặc biệt quan trọng tạo dựng một xã hội ổn định về chính trị bởi vì nếu như chúng ta quan niệm an ninh được nhìn nhận từ cả bên trong và bên ngoài và cả chủ quan và khách quan thì niềm tự hào, sự đồng thuận trong lòng mỗi quốc gia - dân tộc nói chung và tư tưởng mỗi người dân nói riêng sẽ tạo nên sức mạnh tinh thần cho chính cộng đồng, dân tộc và quốc gia Và như vậy, trật tự cộng đồng để xác lập nên an ninh con người dưới góc

độ luật quốc tế thực chất là quyền tự quyết của mỗi dân tộc

* Về chính trị

Nếu như trong chiến tranh lạnh, an ninh chính trị thuộc phạm trù an ninh truyền thống, là hệ quả từ sự đối đầu về ý thức hệ và cuộc chạy đua vũ trang trên phạm vi toàn cầu, làm cho an ninh chính trị của thế giới và từng quốc gia luôn bị đe dọa bởi nguy cơ chiến tranh và bất ổn định thì ngày nay khái niệm về an ninh chính trị đã được mở rộng sang các lĩnh vực an ninh phi truyền thống như khủng bố quốc

tế, xung đột sắc tộc, chủ nghĩa ly khai và sự yếu kém của chính phủ trong điều hành đất nước

Sau sự kiện ngày 11/09/2001, chủ nghĩa khủng bố ngày càng phát triển và trở nên nguy hiểm có khả năng lây lan và tác động rất lớn tới trật tự chính trị xã hội,

an ninh quốc gia và hệ thống quốc tế Mức độ tàn bạo và qui mô của các hoạt động khủng bố ngày càng tăng Khủng bố đã trở thành một mạng lưới liên kết quốc tế đe dọa ổn định chính trị ở nhiều quốc gia Cùng với nó, chủ nghĩa ly khai phát triển rộ lên ở nhiều nước gây phản ứng rất trái ngược trong dư luận quốc tế đã gây ra căng

thẳng chính trị, thậm chí xung đột kéo theo sự can dự của nhiều nước lớn Điều đó cho thấy, chủ nghĩa ly khai khi được hậu thuẫn bởi các thế lực bên ngoài là mối đe dọa lớn đối với an ninh chính trị không chỉ của một quốc gia mà còn rộng hơn thế nữa Không những vậy, nguyên nhân trực tiếp đe dọa an ninh chính trị là sự yếu kém trong việc điều hành đất nước của chính phủ Không ít quốc gia nhận được nhiều viện trợ hoặc hỗ trợ tài chính nhưng sử dụng không hợp lý nguồn viện trợ đó gây lãng phí, thất thoát Có nhiều quốc gia phải đương đầu với nạn tham nhũng tràn lan làm phương hại đến nền kinh tế Không phải ngẫu nhiên mà Tổng Giám đốc Tổ chức Thương mại Thế giới, ông Michael Moore khi trả lời báo chí đã nói:

"Tham nhũng là kẻ giết người " Chính phủ điều hành nhưng dân chúng mất lòng tin có nghĩa là an ninh chính trị đã không được bảo đảm

Tóm lại, mặc dù còn nhiều cách hiểu và quan điểm khác nhau nhưng thực tế

là tất cả các mối quan hệ quốc tế ngày nay đều xoay quanh lợi ích và sự phát triển của mỗi quốc gia trong đó có an ninh con người ở quốc gia đó Hơn nữa, mỗi quốc gia với đường lối, thể chế chính trị khác nhau nhưng đều hướng tới tạo dựng sự no

ấm trong an toàn của người dân Vì vậy, an ninh con người với những đặc điểm và các yếu tố cấu thành sẽ là tiền đề để mỗi quốc gia có thể hoạch định chính sách, xây dựng khuôn khổ pháp luật phù hợp đáp ứng những nhu cầu chính đáng của người dân cũng như những chuẩn mực quốc tế Các yếu tố cấu thành an ninh con người theo quan điểm của Liên hợp quốc, thực chất là những bảo đảm cho an ninh con người mà thiếu nó an ninh con người sẽ khó được trở thành hiện thực Mặt khác, các yếu tố đó vừa xác định an ninh cho từng cá nhân con người cụ thể nhưng đồng thời nó cũng nhằm khẳng định an ninh cho cả cộng đồng và dân tộc, quốc gia Điều này hoàn toàn phù hợp với quan điểm của Việt Nam khi bàn về vấn đề dân chủ, nhân quyền và an ninh, theo đó mỗi cá nhân con người luôn sống trong một cộng đồng nhất định và lợi ích của cá nhân luôn phải đặt trong lợi ích của cộng đồng và lợi ích cộng đồng đã hàm chứa lợi ích của cá nhân Đồng thời, nó cũng phản bác lại quan điểm của các nước phương Tây khi nhìn nhận vấn đề an ninh con người và quyền con người, họ đã tuyệt đối hóa cá nhân mà xem nhẹ yếu tố cộng đồng, đề cao quyền của cá nhân mà xem nhẹ quyền của tập thể của dân tộc

An ninh con người được xác lập và bảo đảm dựa trên 7 yếu tố cấu thành như đã phân tích, theo tác giả Ngô Tất Tố [93, tr 283] các yếu tố đó tạo thành hai phạm trù vật chất và tinh thần để tạo lập cuộc sống của cá nhân con người và cộng đồng người Thiếu đi yếu tố vật chất, con người sẽ nghèo đói cả về nghĩa đen cũng như nghĩa bóng và thiếu đi yếu tố tinh thần con người vẫn cảm giác không an toàn

dù rằng của cải không thiếu thốn Vì vậy, có nhiều ý kiến và quan niệm cho rằng an ninh con người dựa trên bảy yếu tố cấu thành theo quan niệm của Liên hợp quốc là quá rộng nhưng theo tôi thì trên qui mô toàn cầu cần phải bao quát được tất cả những nguy cơ đe dọa tới an ninh con người Trên cơ sở đó, mỗi quốc gia tùy thuộc đặc điểm và điều kiện riêng sẽ xác định ưu tiên cho chính sách an ninh con người ở quốc gia mình bởi lẽ không một quốc gia nào có thể cùng lúc giải quyết được tất cả những vấn đề đặt ra Cũng như vậy, một vấn đề toàn cầu ngày nay cũng không thể một quốc gia có thể đơn phương giải quyết được, nên luôn phải có chính sách ưu tiên trên tinh thần hợp tác trong khuôn khổ của luật pháp quốc tế

1.2 MỐI QUAN HỆ GIỮA QUYỀN CON NGƯỜI VÀ AN NINH CON NGƯỜI

Quyền con người là phẩm giá, năng lực, nhu cầu và lợi ích hợp pháp của con người được thể chế, bảo vệ bởi luật quốc gia và luật quốc tế [94, tr 135] Theo

đó, quyền con người được xác định trên hai bình diện giá trị: đạo đức và pháp lý

Với tư cách là giá trị đạo đức, quyền con người là giá trị xã hội cơ bản, vốn

có của con người mà nội hàm của nó dựa trên quan niệm về nhân phẩm Nhân phẩm con người là giá trị để phân định giữa con người với phần còn lại của thế giới Đó là

sự bảo đảm những điều kiện tối thiểu về vật chất và tinh thần để mỗi người được sống như một con người Hơn nữa, mỗi người sinh ra cho dù họ có thể khác nhau về năng lực, giới tính, chủng tộc, màu da hoặc địa vị xã hội… nhưng đều là con người, đều thuộc về loài người do đó họ đều bình đẳng với nhau Tuy nhiên, khác với sinh vật, nhu cầu tự nhiên quan trọng bậc nhất đối với sự phát triển của mỗi cá nhân cũng như sự phát triển của xã hội đó là mỗi người đều có thể làm tất cả những gì miễn là không phương hại đến người khác nhằm theo đuổi những lợi ích của mình Không những vậy, nhân phẩm còn thể hiện tinh thần nhân đạo, khoan dung trong

ứng xử giữa con người với con người Đặc biệt là sự quan tâm tới những người thuộc nhóm xã hội thiệt thòi, dễ bị tổn thương…

Nếu như khái niệm quyền con người là chỉ các quyền tự do cá nhân mà mỗi con người đều có vì lý do đơn giản họ là một con người chứ không phải là công dân của một nhà nước; và các quyền con người cho phép cá nhân tồn tại và phát triển trong nhân phẩm Nhân phẩm là nguồn gốc của quyền con người vì theo cách diễn đạt phổ biến trong các văn kiện quốc tế về quyền con người thì quyền con người bắt nguồn từ nhân phẩm và giá trị vốn có của con người Như vậy, xét về bản chất tự nhiên, quyền con người không phải là thứ ban phát của Nhà nước Khái niệm quyền con người phản ánh mối quan hệ hai chiều giữa Nhà nước và cá nhân, công dân trong đó luật quốc tế về quyền con người đã ràng buộc nghĩa vụ, trách nhiệm của Nhà nước là phải tôn trọng, bảo vệ và thực hiện các quyền và tự do của cá nhân

Các chuẩn mực quốc tế về quyền con người được hình thành và phát triển

kể từ sau thảm họa của chiến tranh thế giới lần II chính là do sự coi thường và chà đạp thô bạo, xúc phạm nhân phẩm và lương tri nhân loại, cần thiết phải thiết lập một tổ chức quốc tế (Liên hợp quốc), lấy tôn trọng nhân phẩm và các quyền tự do

cơ bản của con người làm tôn chỉ, mục đích cho các hoạt động của mình Cùng với việc duy trì hòa bình, giải quyết các tranh chấp quốc tế, hợp tác giải quyết các vấn

đề quốc tế có liên quan đến kinh tế, xã hội, văn hóa và phúc lợi xã hội, cũng đều nhằm khuyến khích, thúc đẩy tôn trọng nhân quyền và các tự do cơ bản của con người Hiến chương Liên hợp quốc và Tuyên ngôn thế giới về quyền con người (UDHR) năm 1948 được xem là những văn kiện quốc tế xác lập các khuôn khổ pháp lý trong

đó các quyền con người đã được xác định Chính những quyền này là nội dung cơ bản cấu thành nội hàm của khái niệm "an ninh con người" như hiện nay

Với tư cách là giá trị pháp lý, quyền con người là một chế định pháp luật dựa trên hai đặc trưng của con người, đó là những đặc trưng tự nhiên vốn có của con người, của loài người và những đặc trưng xã hội của con người [13, tr 27] Đặc trưng xã hội giữ vị trí quan trọng, bởi vì như C.Mác đã nói "con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội" Những đặc trưng này là những giá trị đã được hình thành

và phát triển trong lịch sử nhân loại nhưng chỉ từ khi chủ nghĩa tư bản ra đời thì những giá trị này mới chính thức được ghi nhận dưới hình thức pháp luật Nội hàm của quyền con người là những giá trị tự nhiên, vốn có của con người và đã được luật hóa để tạo cơ sở pháp lý và những bảo đảm cho quyền con người An ninh con người như đã khẳng định đó là những giá trị được thừa nhận và bảo đảm để con người được sống, phát triển một cách an toàn

Về mặt pháp lý, quyền con người chủ yếu thể hiện mối quan hệ giữa công dân với Nhà nước Vì vậy, nó phản ánh mức độ hoàn thiện của Nhà nước đồng thời

là thước đo trình độ văn minh của xã hội ở mỗi quốc gia An ninh con người không chỉ thể hiện mối quan hệ giữa công dân với Nhà nước mà còn bị chi phối bởi các yếu tố khách quan như sự ấm lên của trái đất do hiệu ứng nhà kính, sự biến đổi của môi trường, khí hậu, sự gia tăng của các hoạt động khủng bố quốc tế…

Hậu quả của chiến tranh thế giới thứ hai là lý do dẫn đến sự ra đời của UDHR năm 1948 với việc coi cá nhân con người là trung tâm Lời mở đầu của UDHR đề cập tới "tự do khỏi sự sợ hãi và tự do làm điều mong muốn" và an ninh con người cũng được tiếp cận như vậy An ninh con người hướng tới bảo vệ quyền con người như ngăn ngừa các xung đột bằng cách đề cập tới những nguyên nhân sâu xa của tình trạng mất an ninh và dễ bị tổn thương An ninh con người thiết lập giá trị toàn cầu dựa trên quyền con người Vì vậy, an ninh con người đặt ra trách nhiệm cho mọi người tìm kiếm các giải pháp cho việc đảm bảo quyền con người trên cơ sở pháp luật An ninh con người được tăng cường trong xã hội bắt đầu từ các nhu cầu cơ bản của con người, của phụ nữ cũng như nam giới, từ an ninh cá nhân, nghèo đói, phân biệt đối xử, công bằng xã hội và dân chủ Tự do không bị bóc lột hay tham nhũng bắt đầu khi mọi người không còn chấp nhận việc vi phạm các quyền của họ

Các vi phạm về quyền con người cho thấy sự đe dọa tới an ninh con người

và do đó chúng được sử dụng như những chỉ số trong các cơ chế cảnh báo sớm để ngăn ngừa xung đột Đồng thời, quyền con người còn là cơ sở chủ đạo trong quản lý nhà nước và xã hội dân chủ Chúng tạo ra một nền tảng để giải quyết các vấn đề xã

hội và toàn cầu thông qua việc tham gia tích cực của người dân, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình

Điều 3 của UDHR, Điều 9 của Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị (ICCPR) năm 1966 cũng bảo vệ quyền tự do và an ninh của con người, đặc biệt là quyền tự do khỏi sự sợ hãi Ngoài ra, Điều 22 của UDHR và Điều 9 của Công ước về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (ICESCR) năm 1966 thừa nhận quyền được hưởng an sinh xã hội, cùng các quyền kinh tế và xã hội, tương tự như quyền được làm điều mong muốn Cuộc đấu tranh chống lại nghèo đói và đấu tranh cho các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa cũng có liên quan tới an ninh, giống như cuộc đấu tranh vì tự do chính trị và các tự do cơ bản Quyền này không thể tách khỏi quyền kia, chúng phụ thuộc lẫn nhau, liên quan lẫn nhau và không thể chia cắt

Do đó, an ninh con người, quyền con người và phát triển con người là trùng khớp, củng cố và phụ thuộc lẫn nhau đúng như cựu Tổng Thư ký Liên hợp quốc, Kofi Annan đã nhận định: "chúng ta sẽ không có sự phát triển nếu không có an ninh, chúng ta sẽ không có an ninh nếu không có sự phát triển, và chúng ta sẽ không có

cả hai nếu không tôn trọng quyền con người" [109, tr 13]

Như vậy, nội hàm của quyền con người thực chất là những giá trị tự nhiên vốn có của con người được pháp luật thừa nhận và để có được điều đó nhân loại phải trải qua những bước thăng trầm của lịch sử An ninh con người chú trọng tới những bảo đảm để những giá trị của con người được hiện thực hóa Mặc dù khái niệm quyền con người và an ninh con người có sự khác biệt về lịch sử [104, tr 190] nhưng nội hàm của chúng vừa có những điểm tương đồng nhưng đồng thời lại có những điểm khác biệt Sự tương đồng là ở chỗ đều hướng tới con người và những giá trị của con người phải được bảo đảm; sự khác biệt thể hiện quyền con người bao gồm các nhóm quyền được khẳng định trong UDHR năm 1948, ICCPR và ICESCR năm 1966… và đã được lượng hóa [93, tr 9], an ninh con người gồm 7 yếu tố cấu thành được đề cập trong Báo cáo Phát triển con người năm 1994 của UNDP Đồng thời, sự khác biệt còn thể hiện ở chỗ quyền con người khẳng định sự thừa nhận của pháp luật đối với những giá trị tự nhiên của con người và an ninh con người hướng

tới việc bảo đảm cho những giá trị đó một cách hiện thực Rõ ràng sự khác biệt này không những không làm cho quyền con người và an ninh con người biệt lập với nhau mà càng làm cho hai khái niệm có quan hệ khăng khít với nhau đó là đều hướng tới hiện thực hóa giá trị con người trong thực tiễn Đây là điểm mấu chốt để xây dựng chính sách, pháp luật của mỗi quốc gia bởi vì mục tiêu của an ninh con người là hướng tới cho sự bảo đảm của quyền con người Quyền con người được thể hiện trong tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội thì an ninh con người cũng bao quát các lĩnh vực đó nhưng an ninh con người đặc biệt chú trọng tới các lĩnh vực kinh tế, xã hội bởi đây là nền tảng cho an ninh con người cũng như quyền con người bởi đó là những yếu tố hiện thực hóa những gì pháp luật đã thừa nhận Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin thì cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng, kinh tế quyết định chính trị và đó là cơ sở cho an ninh con người

và quyền con người Nếu như các quyền các quyền dân sự, chính trị các quốc gia đều có thể bảo đảm ngay thì các quyền kinh tế, xã hội việc bảo đảm nó đến đâu còn phụ thuộc vào đặc thù điều kiện ở mỗi quốc gia Do đó, bảo đảm quyền con người

là mục tiêu mà nhân loại luôn phải hướng tới nhưng cái nền cho mục tiêu đó lại dựa trên an ninh con người đặc biệt khi kinh tế có sự phát triển, các vấn đề xã hội được giải quyết Nhận thức đúng đắn mối quan hệ giữa quyền con người và an ninh con người sẽ là cơ sở bảo đảm an ninh quốc gia, có được chính sách phù hợp và quan trọng là tạo ra sự phát triển kinh tế, tiến bộ xã hội trong sự bền vững

1.3 MỐI QUAN HỆ GIỮA AN NINH CON NGƯỜI VÀ AN NINH QUỐC GIA

An ninh quốc gia là "sự yên ổn, bền vững về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã

hội và biên giới, lãnh thổ của một quốc gia" [107, tr 42] Định nghĩa trên đã bao

quát được các lĩnh vực cấu thành của an ninh quốc gia cả ở bên trong và bên ngoài,

cả chủ quan và khách quan, trên cả phương diện đối nội và đối ngoại Điều đó cho thấy quốc gia chỉ có thể tồn tại và phát triển khi mà an ninh quốc gia được bảo đảm Tuy nhiên, trong bối cảnh quan hệ quốc tế thời kỳ chiến tranh lạnh với sự chi phối của yếu tố ý thức hệ và được bao trùm bởi nguy cơ chiến tranh nên các chủ thể tập trung xem xét các yếu tố bên ngoài, khách quan và trên phương diện đối ngoại để

ngăn chặn nguy cơ bị tấn công và bị xâm lược Đó chính là quan niệm về an ninh truyền thống An ninh truyền thống lấy Nhà nước làm đơn vị (an ninh quốc gia) và chủ yếu đề cập những quan hệ chính trị, tương quan sức mạnh quân sự giữa các quốc gia Các lợi ích đều phải đặt dưới lợi ích quốc gia An ninh truyền thống là để bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, chủ quyền, thể chế và giá trị của đất nước trong đó cốt lõi

là bảo vệ đất nước trước các mối đe dọa từ bên ngoài bằng tấn công quân sự Do đó quốc gia là chủ thể duy nhất đảm bảo sự sống còn của mình thông qua việc tăng cường quyền lực quốc gia bằng sức mạnh quân sự và khả năng phòng thủ trong đó con người với tư cách là nguồn nhân lực làm nên sức mạnh của quốc gia trong đấu tranh và bảo vệ đất nước

An ninh phi truyền thống xem xét các vấn đề vượt ra ngoài các quan hệ chính trị và quân sự thông thường giữa các quốc gia Đối với an ninh phi truyền thống mối quan tâm không chỉ là quốc gia chung chung mà nó hướng tới cái cụ thể

là cá nhân và cộng đồng trong quốc gia đó Theo quan niệm này, nền an ninh của một dân tộc không chỉ bị đe dọa bởi các yếu tố chính trị hay quân sự truyền thống

mà còn chịu sức ép của các yếu tố kinh tế, xã hội, sắc tộc, tôn giáo hay thiên tai, dịch bệnh Hơn nữa, nền an ninh quốc gia không chỉ gói gọn trong khái niệm toàn vẹn lãnh thổ, bảo đảm chủ quyền hay độc lập chính trị mà đã bao hàm cả vấn đề đảm bảo ổn định hệ thống kinh tế và giữ gìn các giá trị căn bản của dân tộc

An ninh con người phản ánh bước phát triển mới trong môi trường an ninh truyền thống [80, tr 34] An ninh truyền thống quan tâm đến việc bảo vệ lãnh thổ, lợi ích quốc gia hay những giá trị cốt lõi của Nhà nước Ngày nay, an ninh đồng nghĩa với việc bảo vệ cho người dân tránh được những mối đe dọa của bệnh tật, thất nghiệp, xung đột xã hội cũng như những nguy cơ do biến động của môi trường Vì vậy, an ninh cần phải thay đổi theo hai hướng cơ bản: từ đảm bảo an ninh lãnh thổ sang chú trọng hơn đến an ninh con người; từ an ninh bằng vũ trang sang an ninh thông qua phát triển bền vững Trên phương diện đối nội, con người là mục tiêu và động lực của quá trình phát triển [32, tr 87] Trong chính sách đối ngoại con người phải là đối tượng tham chiếu thay vì chỉ tập trung vào các vấn đề chủ quyền lãnh thổ Như vậy, dù trong chính sách đối nội hay đối ngoại và với bản thân mỗi quốc

gia hoặc cộng đồng quốc tế thì vấn đề con người hay an ninh con người luôn đóng vai trò quan trọng như sự tồn tại hòa bình của mỗi quốc gia trong cộng đồng quốc tế

An ninh quốc gia là yếu tố cốt lõi bảo đảm cho sự tồn tại và phát triển của quốc gia từ trong lịch sử, hiện tại và tương lai Tuy nhiên, sự xuất hiện của khái niệm an ninh con người cũng đưa tới nhiều quan điểm khác nhau Z.Z.Biktimirova cho rằng, "an ninh con người được xác định rộng hơn an ninh quốc gia An ninh quốc gia là một trong những hình thức đảm bảo an ninh xã hội (cộng đồng) - một trong những phương diện chủ yếu của an ninh con người" Ngược lại, khi nghiên cứu vấn đề an ninh trong bối cảnh phát triển bền vững, A.I.Romanovich lại cho rằng: để đảm bảo cho an ninh cá nhân, xã hội và Nhà nước trong mô hình phát triển bền vững, quan trọng là đảm bảo an ninh cho cả hệ thống rộng lớn hơn, tức là cho toàn bộ cộng đồng thế giới, toàn bộ hệ thống "tự nhiên - xã hội" [73, tr 12] Việc đảm bảo an ninh trong mô hình phát triển bền vững phải tuân thủ nguyên tắc hệ thống Theo nguyên tắc này, việc đảm bảo an ninh cho một hệ thống lớn phải được

ưu tiên hơn việc đảm bảo an ninh của các hệ thống nhỏ trực thuộc Theo đó, cần phải xếp mức độ quan trọng và cần được ưu tiên việc đảm bảo an ninh cho cả hệ thống theo thứ tự toàn cầu, khu vực, quốc gia, cộng đồng, cá nhân Như vậy, theo quan điểm đảm bảo an ninh trong mô hình phát triển bền vững thì phải coi trọng an ninh quốc gia hơn an ninh con người

Các học giả ở các nước tư bản phát triển như Mỹ, Canada, Anh, Thụy Điển… khi nói đến an ninh con người luôn nhấn mạnh an ninh của con người cá thể

và quan tâm đến quyền lợi của cá nhân Học giả người Mỹ, Robert Johanssen cho rằng: trong khi nhấn mạnh an ninh quốc gia nhưng lại không thể bảo đảm điều kiện sinh tồn của nhân dân trong nước thì khái niệm an ninh quốc gia không có ý nghĩa

gì [98, tr 27] Ngược lại, phần lớn các học giả ở các nước đang phát triển lại cho rằng khi đề cập đến an ninh con người cần đưa nó vào phạm trù an ninh quốc gia và chỉ khi an ninh quốc gia được bảo đảm thì an ninh con người mới được bảo đảm, chỉ khi quốc gia ổn định, phát triển nhanh và bền vững thì mới có điều kiện đảm

bảo cho mọi cá nhân trong xã hội có được đời sống vật chất, văn hóa tốt [23, tr 8] Tôi cho rằng, sự xuất hiện và tồn tại của khái niệm an ninh con người không phủ nhận đi vai trò của an ninh quốc gia mà ngược lại đó là sự bổ sung cho an ninh quốc gia, bởi vì an ninh con người là điểm nối giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống thể hiện thông qua mối quan hệ giữa an ninh con người và an ninh quốc gia:

Thứ nhất, an ninh con người khẳng định trực tiếp chủ thể thụ hưởng là cộng

đồng dân cư ở mỗi quốc gia Nói như vậy cũng không có nghĩa là tuyệt đối hóa con người cụ thể (cá nhân) hoặc con người trừu tượng (cộng đồng) mà con người được

đề cập ở đây bao gồm cả cá nhân, cộng đồng, dân tộc cũng như toàn bộ dân cư hiện diện trên lãnh thổ một quốc gia Con người là đối tượng tham chiếu, chủ thể của an ninh con người nhưng không thể phủ nhận vai trò của nhà nước cũng như các quan niệm truyền thống về an ninh quốc gia Bảo đảm an ninh con người không thể thay thế việc bảo vệ biên giới, lãnh thổ quốc gia; bảo vệ cuộc sống và tài sản của nhân dân vẫn thuộc về trách nhiệm của quốc gia Vì vậy, có thể nhìn nhận rằng, an ninh quốc gia chính là điều kiện tiên quyết bảo đảm an ninh nói chung cũng như sự sống

và nhân phẩm của mỗi người An ninh con người không thể đặt ra ngoài khuôn khổ của chủ quyền quốc gia với tư cách là một thuộc tính chính trị - pháp lý gắn liền với

sự tồn tại, phát triển của quốc gia cũng như tư cách chủ thể luật quốc tế của quốc gia Chủ quyền quốc gia được xác lập là cơ sở để bảo vệ và phát triển nhân quyền đích thực của nhân dân mỗi nước [104, tr 181].Với Việt Nam, mối quan hệ này được thể hiện rất rõ trong quan điểm phát triển mà Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định con người vừa là mục tiêu vừa là chủ thể của quá trình phát triển Như vậy, an ninh con người vừa được nhìn nhận ở phương diện đối nội nhưng đồng thời cũng là một yếu tố trong chính sách đối ngoại của mỗi quốc gia và đó cũng chính là thuộc tính của chủ quyền quốc gia Điều này càng làm rõ hơn mối quan hệ giữa an ninh con người và an ninh quốc gia khi cho rằng an ninh quốc gia là điều kiện tiên quyết để đảm bảo cho an ninh con người và ngược lại an ninh con người là sự bổ sung và cách nhìn mới về an ninh quốc gia