Khi tranh chấp có khả năng đe dọa hòa bình và an ninh quốc tế thì Hội đồng bảo an sẽ kêu gọi các bên tự kiềm chế để tìm cách giải quyết tranh chấp bằng các phương pháp hòa bình như đàm p
Trang 1Ths NguyÔn Kim Ng©n * rong lịch sử hình thành và phát triển
của xã hội loài người, hòa bình luôn là
nguyện vọng tha thiết và chính đáng của
các quốc gia, các dân tộc trên thế giới Hòa
bình cũng được xem là nền tảng để duy trì
và phát triển các quan hệ hợp tác hữu nghị
giữa các quốc gia và là xu thế tất yếu của
thời đại
Trong giai đoạn hiện nay, mặc dù nguy
cơ chiến tranh hủy diệt đã bị đẩy lùi nhưng
chiến tranh cục bộ và xung đột vũ trang
vẫn xảy ra ở nhiều nơi với tính chất ngày
càng phức tạp Mâu thuẫn về sắc tộc, tôn
giáo, tranh chấp lãnh thổ, những hoạt động
ráo riết của chủ nghĩa li khai, chủ nghĩa
khủng bố quốc tế, chủ nghĩa Hồi giáo cực
đoan vẫn xảy ra làm cho tình hình ở nhiều
khu vực, nhiều quốc gia trở nên bất ổn, hòa
bình và an ninh quốc tế đang có nguy cơ bị
đe dọa nghiêm trọng Thực tế này buộc các
quốc gia phải phát huy tối đa khả năng của
chính mình đồng thời không ngừng thúc
đẩy sự hợp tác với các quốc gia khác trong
phạm vi khu vực cũng như trên quy mô
toàn cầu để củng cố hòa bình, an ninh quốc
tế, đặc biệt là việc tăng cường hợp tác với
các tổ chức quốc tế như Liên hợp quốc
Liên hợp quốc là một trong những tổ
chức quốc tế đa phương toàn cầu lớn nhất
hiện nay Ngày từ khi thành lập, duy trì
hòa bình và an ninh quốc tế đã được các
quốc gia thành viên xác định là tôn chỉ, mục đích quan trọng nhất mà Liên hợp quốc theo đuổi (Điều 1 Hiến chương Liên hợp quốc) Để đạt được mục đích này, các
cơ quan của Liên hợp quốc như Đại hội đồng, Hội đồng bảo an, Hội đồng kinh tế
và xã hội… đều được trao những chức năng, nhiệm vụ quyền hạn cụ thể Trong
đó, Hội đồng bảo an là cơ quan chịu trách nhiệm chính đối với việc duy trì hòa bình
và an ninh quốc tế (Điều 24) Hội đồng bảo
an có quyền áp dụng các biện pháp cần thiết nhằm giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế Không những thế, trong một
số trường hợp đặc biệt, Hội đồng bảo an còn có quyền sử dụng cả các biện pháp mang tính cưỡng chế nhằm loại trừ các mối
đe dọa, phá hoại hòa bình hoặc các hành vi xâm lược Trong khi thực thi trọng trách của mình, Hội đồng bảo an hành động với
tư cách thay mặt cho tất cả các quốc gia thành viên Liên hợp quốc Vai trò của Hội đồng bảo an nhằm thực hiện chức năng duy trì hòa bình và an ninh quốc tế được thực hiện qua việc:
1 Tham gia vào quá trình giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế
Hội đồng bảo an trong hoạt động của
T
* Giảng viên Khoa luật quốc tế Trường Đại học Luật Hà Nội
Trang 2mình luôn nhận thức được rằng tranh chấp
là mặt trái của hoạt động hợp tác quốc tế,
nhất là khi quan hệ hợp tác giữa các quốc
gia ngày càng được mở rộng thì tranh chấp
càng có cơ hội để phát sinh Thực tiễn
quan hệ quốc tế cũng cho thấy, cộng đồng
các quốc gia, các dân tộc trên thế giới rất
đa dạng và phức tạp, lợi ích của các quốc
gia cũng không thể đồng nhất hay hoàn
toàn giống nhau Đôi khi, chỉ vì lợi ích
riêng lẻ của một quốc gia dân tộc nào đó
mà phát sinh tranh chấp trong quá trình
thiết lập các quan hệ hợp tác
Hiến chương Liên hợp quốc quy định:
“Khi có tranh chấp hoặc tình thế tranh
chấp phát sinh, Hội đồng bảo an có quyền
điều tra để xác định xem tranh chấp hoặc
tình thế ấy nếu kéo dài có thể đe dọa đến
hòa bình và an ninh quốc tế hay không”
(Điều 34) Khi tranh chấp có khả năng đe
dọa hòa bình và an ninh quốc tế thì Hội
đồng bảo an sẽ kêu gọi các bên tự kiềm chế
để tìm cách giải quyết tranh chấp bằng các
phương pháp hòa bình như đàm phán, điều
tra, trung gian, hòa giải, trọng tài, toà án
hoặc sử dụng những tổ chức hay hiệp định
khu vực hoặc bằng các biện pháp hòa bình
khác theo sự lựa chọn của các bên liên
quan (Điều 33)
Về nguyên tắc, trong quá trình giải
quyết tranh chấp, Hội đồng bảo an trước
hết dành quyền chủ động, tích cực cho
chính các bên tranh chấp Các bên có
quyền lựa chọn bất kì biện pháp hòa bình
nào để giải quyết tranh chấp Vai trò của
Hội đồng bảo an trong quá trình này chỉ
dừng lại ở việc xác định mức độ ảnh hưởng
của tranh chấp đối với hòa bình và an ninh quốc tế, kêu gọi các bên áp dụng các biện pháp hòa bình thích hợp để giải quyết tranh chấp Trong một số trường hợp, Hội đồng bảo an cũng có thể trực tiếp đứng ra với vai trò trung gian, hòa giải để khuyến khích, động viên các bên liên quan giải quyết nhanh chóng tranh chấp phát sinh Trong trường hợp việc giành quyền chủ động cho các bên liên quan đến tranh chấp không đem lại hiệu quả thì khi đó, tranh chấp sẽ được đưa ra Hội đồng bảo
an và lúc này, vai trò của Hội đồng bảo an được nâng lên rất nhiều Hội đồng bảo an
có quyền áp dụng bất kì thủ tục hoặc phương thức giải quyết tranh chấp nào mà Hội đồng bảo an cho là hợp lí (Điều 37) với mục đích cuối cùng là giải quyết nhanh chóng, dứt điểm tranh chấp và đảm bảo quyền lợi hợp pháp của tất cả các bên liên quan
Nhưng như vậy không có nghĩa là mọi tranh chấp đều được xem xét, giải quyết tại Hội đồng bảo an Hội đồng bảo an chỉ xem xét, giải quyết các tranh chấp có khả năng
đe dọa đến hòa bình, an ninh quốc tế và thường là các tranh chấp có tính chất chính trị, như tranh chấp về chủ quyền quốc gia đối với dân cư, lãnh thổ, tranh chấp về quyền và lợi ích giữa các bên… Riêng loại hình tranh chấp có tính chất pháp lí, như tranh chấp liên quan đến việc giải thích và
áp dụng điều ước quốc tế hay tập quán quốc tế, tranh chấp về các sự kiện vi phạm nghĩa vụ quốc tế… thì thông thường, các bên có thể đưa ra trước cơ quan tài phán quốc tế của Liên hợp quốc là Toà án công
Trang 3lí quốc tế theo đúng quy chế Toà án công lí
quốc tế (khoản 3 Điều 36)
2 Hành động trong trường hợp có sự
đe dọa, phá hoại hòa bình hoặc hành vi
xâm lược
Hội đồng bảo an là cơ quan duy nhất
trong hệ thống các cơ quan của Liên hợp
quốc có thẩm quyền và nghĩa vụ phải hành
động trong những trường hợp có sự đe dọa,
phá hoại hòa bình hoặc hành vi xâm lược
Theo Điều 39 Hiến chương Liên hợp quốc,
Hội đồng bảo an có trách nhiệm xác định
thực tế mọi sự đe dọa, phá hoại hòa bình
hoặc hành vi xâm lược Việc xác định thực
tế tình hình của Hội đồng bảo an sẽ là cơ
sở quan trọng để Liên hợp quốc triển khai
các hoạt động tiếp theo về gìn giữ hòa
bình Khi xác định thực tế tình hình, Hội
đồng bảo an có quyền đưa ra những kiến
nghị hoặc quyết định các biện pháp nên áp
dụng để duy trì hoặc khôi phục hòa bình và
an ninh quốc tế Cụ thể là:
- Yêu cầu các bên hữu quan phải thi
hành các biện pháp tạm thời nhằm ngăn
chặn không cho tình hình trở nên nghiêm
trọng hơn (Điều 40) Trong thực tiễn quan
hệ quốc tế, các biện pháp tạm thời mà Hội
đồng bảo an có thể yêu cầu các bên thi
hành có thể là ngừng bắn, rút quân về vị trí
ban đầu, thiết lập giới tuyến tạm thời, thiết
lập các khu vực phi quân sự Những biện
pháp tạm thời ấy khi được áp dụng phải
không làm phương hại đến các quyền, lợi
ích hoặc tình trạng của các bên hữu quan
- Trong trường hợp tình hình trở nên
xấu đi, Hội đồng bảo an có quyền áp dụng
những biện pháp phi vũ trang, như cắt đứt
toàn bộ hay từng phần quan hệ kinh tế, đường sắt, đường biển, hàng không, bưu chính, điện tín, vô tuyến điện và các phương tiện thông tin khác, kể cả việc cắt đứt quan hệ ngoại giao đối với quốc gia
đã thực hiện hành vi đe dọa hòa bình, phá hoại hòa bình hoặc hành vi xâm lược (Điều 41)
- Nếu Hội đồng bảo an nhận thấy những biện pháp phi vũ trang như trên là không thích hợp hay tỏ ra không thích hợp hoặc đã mất hiệu lực thì Hội đồng bảo an
có quyền sử dụng lực lượng hải quân, lục quân, không quân để tiến hành những cuộc biểu dương lực lượng, những biện pháp phong toả hoặc những cuộc hành quân khác mà Hội đồng bảo an xét thấy cần thiết cho việc duy trì hòa bình và an ninh quốc
tế (Điều 42)
Tất cả các biện pháp vũ trang hoặc phi
vũ trang nêu trên được Hội đồng bảo an áp dụng trước hết nhằm mục đích trừng phạt các quốc gia đã thực hiện hành vi đe dọa, phá hoại hòa bình hoặc hành vi xâm lược đồng thời thông qua đó hạn chế các điều kiện tiếp tục thực hiện hành vi vi phạm của các quốc gia này Thực chất, đây được hiểu là các biện pháp mang tính cưỡng chế
mà Hội đồng bảo an được phép tiến hành không cần đến sự chấp thuận của các bên
vì Hội đồng bảo an là cơ quan duy nhất có thẩm quyền áp dụng các biện pháp mang tính cưỡng chế, nhân danh Liên hợp quốc đối với các quốc gia thành viên Tuy nhiên, việc sử dụng các biện pháp mang tính cưỡng chế như vậy chỉ đương nhiên được tiến hành trong trường hợp có sự đe dọa,
Trang 4phá hoại hòa bình hoặc có hành vi xâm
lược nhằm duy trì hoặc khôi phục hòa
bình, an ninh quốc tế và không ngoài mục
đích chung là vì lợi ích của cả cộng đồng
Ngoài ra, các biện pháp mang tính cưỡng
chế chỉ được sử dụng trong những trường
hợp đặc biệt, khi các biện pháp khác tỏ ra
không thích hợp hoặc đã mất hiệu lực và
phải phù hợp với Hiến chương
Hiến chương Liên hợp quốc còn quy
định, khi Hội đồng bảo an quyết định áp
dụng các biện pháp cần thiết để duy trì
hòa bình và an ninh quốc tế, tất cả các
quốc gia thành viên Liên hợp quốc phải có
nghĩa vụ cung cấp cho Hội đồng bảo an
lực lượng vũ trang cần thiết, sự yểm trợ
và mọi phương tiện khác kể cả cho quân
đội của Liên hợp quốc qua lãnh thổ nước
mình (Điều 43)
3 Tiến hành các hoạt động gìn giữ
hòa bình
Hoạt động gìn giữ hòa bình là một
trong những hoạt động có ý nghĩa thực
tiễn quan trọng mà Liên hợp quốc thông
qua các hoạt động cụ thể do Hội đồng bảo
an tiến hành nhằm duy trì hòa bình và an
ninh quốc tế Mặc dù không được quy
định cụ thể trong Hiến chương Liên hợp
quốc song hoạt động gìn giữ hòa bình
được ra đời như một tất yếu khách quan
nhằm đẩy nhanh quá trình giải quyết các
tranh chấp quốc tế
Hoạt động gìn giữ hòa bình được hiểu
là việc triển khai các hoạt động quân sự và
dân sự để thiết lập sự hiện diện của Liên
hợp quốc tại nơi có xung đột, với mục đích
ổn định tình hình tại khu vực xung đột và
tạo ra những điều kiện thuận lợi để giải quyết xung đột cũng như khôi phục hòa bình và an ninh quốc tế Với cách hiểu đó,
có thể thấy rõ hoạt động gìn giữ hòa bình khác với các biện pháp giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế, như đàm phán, điều tra, trung gian, hòa giải… đã được quy định trong chương VI của Hiến chương, cũng không giống những biện pháp mang tính cưỡng chế mà Hội đồng bảo an được phép tiến hành trong trường hợp có sự đe dọa, phá hoại hòa bình hoặc hành vi xâm lược được quy định trong chương VII của Hiến chương Có thể xem hoạt động gìn giữ hòa bình là hoạt động mang tính trung gian giữa hai nhóm biện pháp nêu trên hay nói cách khác, đây là hoạt động sử dụng các nhân viên quân sự nhưng không áp dụng các biện pháp mang tính cưỡng chế Như vậy, hoạt động gìn giữ hòa bình thực chất là duy trì hòa bình chứ không phải thông qua hành động cưỡng chế bằng vũ lực để thực hiện hòa bình Tác dụng căn bản của hoạt động này là khi ở khu vực xung đột xuất hiện những dấu hiệu hòa bình và cần tới sự giúp đỡ của các lực lượng bên ngoài để duy trì hoàn cảnh đó thì lực lượng gìn giữ hoà bình Liên hợp quốc dưới sự lãnh đạo của Hội đồng bảo an
sẽ được triển khai dưới hình thức nào đó
để tạo điều kiện cuối cùng là giải quyết tranh chấp thông qua các con đường chính trị, ngoại giao
Kể từ khi ra đời,(1) hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc dưới sự lãnh đạo chung của Hội đồng bảo an đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau Ban
Trang 5đầu, hoạt động gìn giữ hòa bình chỉ bao
gồm hoạt động của các lực lượng Liên hợp
quốc vũ trang nhẹ hoặc phi vũ trang được
triển khai giữa các bên xung đột nhằm
giám sát việc ngừng bắn, rút quân hay thiết
lập các vùng đệm trong khi các cuộc đàm
phán đang được tiến hành Hoạt động gìn
giữ hòa bình truyền thống lấy tư tưởng chủ
đạo là "gìn giữ hòa bình", "phối hợp giúp
đỡ" để giải quyết tranh chấp và thường
được chú trọng triển khai vào thời kì cuối
Ngoài ra, tiền đề để kiến lập các hoạt động
gìn giữ hòa bình là phải được các bên tranh
chấp mời hoặc được họ đồng ý
Trong giai đoạn hiện nay, hoạt động
gìn giữ hòa bình đã có rất nhiều thay đổi
Nhìn chung, hoạt động gìn giữ hòa bình
chú trọng đến việc ngăn chặn xung đột và
thường được triển khai ngay trong giai
đoạn đầu khi mà tranh chấp vừa mới phát
sinh trong tình huống các bên chưa tỏ ra
muốn giải quyết hòa bình hoặc chưa đi đến
giải pháp Do đó, khái niệm ngoại giao
phòng ngừa(2) cũng được đưa vào phạm trù
hoạt động gìn giữ hòa bình, bên cạnh các
khái niệm kiến tạo hòa bình, xây dựng hòa
bình sau xung đột(3)… Ngoài ra, khác với
lực lượng gìn giữ hòa bình truyền thống,
lực lượng gìn giữ hòa bình hiện nay không
chỉ tiến hành các hoạt động quân sự mà
còn đóng vai trò của cảnh sát và chuyên
viên dân sự Các hoạt động gìn giữ hòa
bình cũng được mở rộng sang các lĩnh vực
mang tính nhân đạo, như cứu trợ dân
thường, tháo gỡ mìn, tái thiết phát triển,
tạo điều kiện để thành lập chính quyền
hợp pháp nhằm mục đích tạo cơ sở cho
một nền hòa bình lâu dài
Từ năm 1948 đến nay, dưới sự lãnh đạo chung của Hội đồng bảo an, các lực lượng gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc đã triển khai được 60 sứ mệnh gìn giữ hòa bình trên khắp thế giới, trong số đó có đến 42 hoạt động mới được thiết lập trong vòng
15 năm trở lại đây, nhiều hơn con số các hoạt động đã được triển khai trong hơn 40 năm trước đó Vào những tháng đầu năm
2004, Liên hợp quốc đã triển khai hơn 56.000 nhân viên dân sự và quân sự thuộc khoảng 97 quốc gia thành viên để thực hiện các sứ mệnh gìn giữ hòa bình Ngân sách được duyệt để chi cho các hoạt động gìn giữ hòa bình trong hai năm 2004
-2005 đã lên tới 2,8 tỉ USD.(4) Sự gia tăng các hoạt động gìn giữ hòa bình trong thời gian qua cho thấy vai trò quan trọng của Liên hợp quốc mà đặc biệt là của Hội đồng bảo an trong việc giải quyết xung đột, duy trì hòa bình và an ninh quốc tế
4 Hoạt động chống khủng bố quốc tế
Trong những năm gần đây, các hoạt động khủng bố quốc tế đang diễn ra ngày càng phức tạp và nghiêm trọng Khủng bố quốc tế không chỉ gây ra những hậu quả trực tiếp, lâu dài đối với mỗi một quốc gia
mà đã thực sự trở thành vấn đề mang tính toàn cầu, đe dọa nghiêm trọng đến hòa bình và an ninh quốc tế Nhận thức được tính nguy hiểm của hoạt động khủng bố quốc tế, Liên hợp quốc đã có nỗ lực rất lớn
để bước đầu xây dựng các khuôn khổ pháp
lí quốc tế, thúc đẩy các hình thức hợp tác giữa các quốc gia, trợ giúp kĩ thuật và tư vấn cho các quốc gia trong cuộc đấu tranh
Trang 6chống khủng bố Trong khuôn khổ Liên
hợp quốc, Hội đồng bảo an là cơ quan chịu
trách nhiệm triển khai các hoạt động chống
khủng bố quốc tế cụ thể
Hội đồng bảo an, trong phạm vi chức
năng quyền hạn được Hiến chương Liên
hợp quốc quy định đã thông qua Nghị
quyết 1373 ngày 28/9/2001 về một số biện
pháp chống lại các mối đe dọa đối với hòa
bình và an ninh quốc tế của các hành động
khủng bố Trên cơ sở Nghị quyết 1373, Ủy
ban chống khủng bố gồm tất cả các thành
viên của Hội đồng bảo an đã được thành
lập Uỷ ban này có nhiệm vụ theo dõi việc
thực hiện Nghị quyết số 1373 của các quốc
gia thành viên Liên hợp quốc, điều phối
quá trình hợp tác chống khủng bố và hỗ trợ
các quốc gia thành viên tăng cường năng lực
trong đấu tranh chống khủng bố Nghị quyết
số 1373 cũng đã đề ra các biện pháp có tính
bắt buộc đối với các quốc gia thành viên Liên
hợp quốc nhằm tăng cường hợp tác quốc tế
chống khủng bố một cách hiệu quả, như ngăn
ngừa và trừng trị việc tài trợ cho các hoạt
động khủng bố, không dung túng, chứa chấp
những kẻ khủng bố, tăng cường hợp tác và hỗ
trợ lẫn nhau trong quá trình điều tra và xét xử
tội phạm khủng bố…
Trước khi có sự ra đời của Ủy ban
chống khủng bố quốc tế, Hội đồng bảo an
Liên hợp quốc cũng đã thông qua một số
Nghị quyết liên quan đến chống khủng bố
quốc tế trong đó có Nghị quyết 1267 năm
1999 về việc trừng phạt và cấm vận đối với
Osama Bin Laden, tổ chức Taliban và
mạng lưới khủng bố Al Qaeda Theo Nghị
quyết này, một ủy ban trừng phạt liên quan đến các cá nhân và tổ chức nêu trên cũng đã được thành lập (còn gọi là Ủy ban 1267) Các quốc gia thành viên Liên hợp quốc phải thực hiện các nghĩa vụ của mình theo Nghị quyết 1267 và phải báo cáo việc thực hiện các nghĩa vụ đó cho Ủy ban 1267
Mặc dù là hoạt động được Hội đồng bảo an triển khai thực hiện muộn hơn so với các hoạt động khác song những kết quả ban đầu của hoạt động chống khủng bố quốc tế của Hội đồng bảo an, như tạo ra sự chuyển biến về nhận thức của các quốc gia đối với vấn đề khủng bố quốc tế, thiết lập
sự hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia trong đấu tranh chống khủng bố… đã thể hiện những nỗ lực rất lớn của Hội đồng bảo an trong cuộc chiến chống khủng bố thông qua đó củng cố hơn nữa nền hòa bình và an ninh trên toàn thế giới./
(1) Ngày 29/5/1948, Hội đồng bảo an Liên hợp quốc
đã thông qua quyết định thiết lập hoạt động gìn giữ hòa bình nhằm giám sát quá trình đình chiến tại Palestin (UNTSO), đánh dấu sự ra đời của các hoạt động gìn giữ hòa bình
(2) Ngoại giao phòng ngừa bao gồm các biện pháp xây dựng lòng tin, tìm hiểu thực tế, cảnh báo sớm và cũng có thể bao gồm cả các hoạt động triển khai phòng ngừa để ngăn ngừa tranh chấp phát sinh hoặc hạn chế mức độ lan rộng của các cuộc xung đột (3) Kiến tạo hòa bình bao gồm các hoạt động mang tính trung gian hòa giải để đưa các bên xung đột đi đến thỏa thuận giải quyết xung đột bằng các biện pháp hòa bình
Xây dựng hòa bình sau xung đột là hoạt động được thực hiện nhằm mục đích thúc đẩy sự hợp tác về chính trị, kinh tế, xã hội trên cơ sở đó xây dựng lòng tin giữa các bên tạo cơ sở cho một nền hòa bình lâu dài
Trang 7
(4) Nguồn: http://www.un.org