LY THUYET GIA TRI vA MO HiNH BIEN DOl GIA TRITRONG NGHIEN c u u xA HQI HQCtsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA vi HAO QUANG' Tom edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA ttit: Khai nier
Trang 2LY THUYET GIA TRI vA MO HiNH BIEN DOl GIA TRI
TRONG NGHIEN c u u xA HQI HQCtsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
vi) HAO QUANG'
Tom edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA ttit: Khai niern gia tri duoc nhieu nganh khoa hoc xii hoi nghien ciru
phan tich khai niem gia tri trong xii hoi hoc; theo do khai niem gia tri la mot
nhan, cac nhom, cac cong d6ng xii hQi trong mot khung canh van hoa xii hoi cu
th~ Gia tri xa hoi mang tinh khach quan d6i voi hanh dong cua ca nhan va gay
ap hrc len ca nhan M6i hanh dQng cua ca nhan, theo E Durkheim, d~u Ia k€t
qua cua ap lire do cac sir kien xii hoi mang lai, Gia tri co th~ bien d6i duoi tac
dong cua cac nhan t6 xii hQinhtr t6 chirc xii hQi, du true xii hoi, kinh t€, chinh
tri xii hoi, V v
T ic klu ia : Gia tri, bi€n d6i gia tri, dinh huang gia tri, nrong tac xii hoi, hanh
dong xiihoi,
1 Ly thuy~t gia tr] trong nghien
ciru xii hQi hoc
nghia d6i voi chu th~ hanh dong dircc
cong dong xa hoi chap nhan, Con ngiroi
nham thoa man nhu cftu cua ban than va
vao v~t nong thi rut tay lai Loai hanh vi
nay chi don thuan la mQt quan h~ "kich
day, tuy nhien cftn neu ra d~ ph an biet
nhirng hanh vi co gia tri va nhfrng hanh
each la chu th~ hanh dong (chi co gia tri
ca nhan) chua chac da la gia tri xa hQi neu no khong co lien quan gi d~n nhtrng nguoi xung quanh hay noi cu th~ khong nam trong quan h~ tuong tac voi ngiroi
(0) Ph6 giao SU, tiSn SI, Vien Nghien ciru Du luan, Ban Tuyen giao TW
( I ) M.Weber (1990), T u y in td p , Nxb TiSn bo, Matxcova, tr 625-633 (tieng Nga)
(2) Xem: The Cambridge Dictionary of Sociology, p.649 (Tir di~n xii hC)i hoc c u a Nxb Cambridge,
tr 649)
Trang 3T a p ch i K h o a h 9 C xd h (Ji V iet N a m , s6tsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA3(76) -2 0 1 4
tri (cai dep - xc1u, cai quy gia - re tien,
pham tru xa hQi hoc, no lien quan tnrc
xa hQi trong mQt cc1u true xa hQi tai mot
giai doan lich su cu the
Co reit nhieu dinh nghia khac nhau v~
trong nhat v~ m6i quan h~ gifra chu th~
no Qua thuc, chi co trong moi quan h~
hQi va cac khach th~ cua no, khai niem
thirc SlJ. "Gia tri" se tr6 nen tnru nrong
tach roi no khoi heatWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAd o n g thuc ti~n cua
hoc, kinh t~ hoc, dao dire hoc, xa hQi
hoc Trong triet hoc, ngiroi ta ban toi gia
tri nhu la cai chan, thien, my Trong dao
dire hoc, ngiroi ta ban toi gia tri nhu la
ta ban toi gia tri nhu la gia tri trao d6i,
gia tri su d\lng(3) Trong xa hQi hoc, khai
t~c cua hanh vi irng xu Di~u nay duoc
th~ hien ro trong thuyet nrong tac nrong
thuyet hanh dQng xa hQi cua M Weber,
ong coi gia tri nhu la dQng co va d6ng
thai cling la muc dich MQt hanh dQng
hoan nan la nhtrng hanh dong hop ly v~
ngoai (xa hoi} Khai niem "gia tri" duoc
luon d?t ra cau hoi minh lam viec do d~
nghia duoc dQng co hanh dong trong
(3) William Outhwaite (2006), T h e B la ckw ell
d ictio n a ry o f m o d ern so cia l th o u g h t, Blackwell Publishing Ltd, pp 718-721
(4) M.Weber, sa d
(5) Sam Whimster "Max Weber: Work and Interpretation", trong Handbook of Social theory, George Ritzer and Barry Smart, SAGE Publications Ltd, 2003, pp.54-60
Trang 4Ly edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA th u yet g ia tri va m o h in h b ien tl6 i g ia tri tsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
dong c6WVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAy thirc cua ca nhan cling chua
gia tri ca nhan Khi con ngiroi gia nhap
tai, chua c6 nha xa hQi h9C nao d~t v~n
d~ ph an biet rach roi gitra ranh gioi cua
gia tri n6i chung voi tu each la gia tri xa
xa hQi thi kh6 co th~ hieu diroc ranh gioi
cua gia tri ca nhan va gia tri xa hQi(6).f ) ~
lam r5 hon khai niem va gioi han pharn
tim nguon g6c cua gia tri trong quan h~
cua ca nhan voi tu each la chu th~ hoat
dong xa hQi voi nhtrng ca nhan khac vira
la khach th~ vira la chu th~ trong nrong
co ch~ dieu ti~t cua cac gia tri xa hQi co
ban Trong d6, hoat dQng la co so cua SlJ
doan k~t xa hoi, ma n6 c6 cQi nguon tir
su phan cong lac dQng xa hoi va t6 chirc
hai loai doan k~t xa hoi; d6 la doan k~t
co gioi va d e a n k~t hfru co Cac loai
nhirng xa hoi c6 trinh dQ san xu~t th~p
cong lac dong xa hci, loai xa hQi nay chi
nghiep hien dai, khi co SlJ phan cong lao
thirc t~p doan la cai quyet dinh doi song
d6i voi t~t ca cac thanh vien cua xa hQi,
mat dao dire vi ban than gia tri phan anh hien tlurc khach quan, d6ng thai la mot
( 6 ) Vf j Hao Quang (1997), "V ~ hanh dQng xii hQi cua M Weber", Tap chi Xii h Q i h 9 C ,s6 1
(7) E Durkheim (1996), V ~ phdn d in g la o t1 6 n g
xa h Q i, Nxb Canon, Matxcova, tr 238-360, (tieng Nga)
( 8 ) John Gillin (1954), "D6i v o i Khoa hoc v ~
Chu nhia xii hoi/For a science of Socialism", New York, tr 110 -113
Trang 5T a p ch i K h o a h 9 C xii h Q i V iet N a m , s6tsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA3(76) -2 0 1 4
d6 Viec nghien ciru hien tUQ11gtv tu dii
xet quan trong v~ viec xem xet ap hrc
cua gia tri xii hQi len y thirc, niem tin ca
nhan voi nr each la thanh vien cua t~p
do an xa hoi Ong cho rang, y thirc t~p
do an c6 d~c tinh b~ ngoai; n6 chi thirc
trong y thirc cac ca th~ Khi d6 cac chu
chuan mire xii h(>i voi thai d(> ton trong
va tinh thfin trach nhiern Khi ca th~ dii
th~m nhuan nhirng gia tri xii h(>i thi n6
khong nhtrng chi phuc tung "rnenh lenh"
thuc hien chuan mire xii h(>i ntra, Trong
tnrongWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAh o p nay, y thirc t~p th~ hay gia
Mire d(> tuan thu cac chuan mire xii h(>i
c6 th~ do d(> lien k~t gfra cac thanh vien
k~t xii h(>i va tr~t nr xii hoi.
phat trien khai niem gia tri tir quan niem
n h iin g gi mang la i n(ji dung va y n g h ia
ch o ca e th a n h vien cu a n h o m xii h o i t1Ju
ta gid tri xii h(ji"(9). Gia tri chinh la cac
quy t~c hanh vi nho d6 ma ca nh6m xii
h(>i I~n ca nhan d~u thuc hien viec di~u
tung thanh vi en cua minh Cac quy t~c
hanh vi chinh la gia tri, loai gia tri nay
moi dang quan tam nghien ciru trong xii
chuan mire xii h(>i va gia tri xii h(>i d~u c6 chirc nang dieu chinh xa h(>i d6i voi hanh vi ca nhan hoac nh6m Ngoai ra,
cac tam th~ chuAn d~ chu th~ tv dinh
hanh dong cua nguoi khac hoac trong
nhtmg ngiroi khac so voi gia tri xii h(>i dii quen thuoc hay cac th6i quen, t~p tuc trong irng xu xii hoi Ben canh tiep c~n
nang, c6 mot vai nha xii h(>i hoc- tam Iy
b(> v~ cac quy t~c xa hoi Tam the nh6m
la loai hien nrong t~p th~ voi ttr each la tong hoa cua cac tam th~ ca th~ Tam the nh6m c6 tinh chinh th~ va n6 duoc ph an anh met each chon IQc vao tam th~ ca th~, do do du luan xii h(>i diroc phan anh trong du luan ca nhan chinh la m~t chu
khach quan d6i voi ca nhan voi ttr each
la thanh vien nh6m Viec phat hien thai d(> cua cac ca nhan trong nh6m v~ m(>t v~n d~ xii h(>i nao d6 ma ho quan tam se
(9)W.1 Thomas and f Znaniecki, the Polish peasant
in Europe and America, Boston 1918- 1920
(10) "The nature of Human nature", New York
1937, pp 135-143
Trang 6L f! th u yet g id tri va m o h in h b iin d 6 i g id tri tsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
va hoach dinh chinh sach,
phai c~u true chirc nang ma dung dftu la
trong nhfrng nam 1950- 1970 Ong xem
gia tri nhu la quy t~c cao nh~t cua hanh
vi, nho d6 ma d6ng thuan xa hoi duoc
chap nhan ca trong nh6m nho l~n trong
xa h<)i t6ng th~(I1) Gia tri nhu chiec den
huong gia tri cuaWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAh ~thong xa hoi; quyet
dinh xu huang hanh dong xa hoi Gia tri
la hat nhan cua nen van h6a voi tu each
duy tri cac khuon mfiu van h6a, duy tri
tinh 6n dinh va tr?t nr xa hoi Con ngiroi
cu th~ phai c6 each thirc hanh dong cu
Viec quy dinh each thirc hanh dong cua
con nguoi chinh la cac mo hinh hanh vi
nh6m, con viec quy dinh each thirc hanh
dong cua xa h<)i tong quat chinh la nen
van hoa chung.
hanh dong co th~ la ca nhan, c6 th~ la t?P
dong bi chi phoi boi cac chirc nang, Vi
du: bac sy thirc hien chirc nang chtra
chung, cai ph6 bien con t6n tai cai clnrc nang rieng hoac chirc nang d~c thu.
hi~u gia tri thong qua cac khai niern nhu lien k~t xa hoi, tr?t tu xa hoi, 6n dinh xa hoi Theo Spencer, tr?t tu xa h<)i cling la loai gia tri xa hoi quan trong N6 diroc
nhirng th6i quen xa hoi, Trong doi song
xa hoi luon di~n ra cuoc d~u tranh sinh
tranh Trong canh tranh xa h<)i se sinh ra tr?t tu xa hoi, lien k~t xa h<)i va nhirng qua trinh xa h<)i khac Trong xa hci, con nguoi cftn thiet phai hanh dong voi nhau nhu th~ nao d6 va bang each nao d6, nho V?y ma cac th6i quen xa h<)i ra doi
va tro thanh nhirng gia tri, chuan muc xa h<)i doi hoi cac thanh vien phai thi hanh
la nhtrng quy dinh cua xa hoi; doi hoi cac thanh vien xa h<)i phai tuan thu N~u
xa h<)i bi r6i loan chirc nang Mat khac, d~ thuc hien cac chuan mire va cac gia
( I I ) T Parsons (1966), T he social System , Toronto,
p.329- 361
Trang 7Tap edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA chi K hoa h o c xii h(Ji V i?! N am , stsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA63(76) -2014
thanh th6i quen xa hoi, co ch~ ti~n hoa
nho d6 xa hoi tiep n6i vo t~n T6m lai,
d~t gia tri trong quan h~ cu th~ cua con
n h iin g g i co ich la i, d a n g h a m ch u o n g ,
d a n g kin h p h u c a6i vo i co n nguoi h o a c
n h o m xii h 6 i aJu co m o t g ia trj".(13)
thong xa hoi, trong d6 IQ'i ich d~c biet v€
tai va phat trien xa hQi diroc th~ hi~n(14)
hoatWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAd o n g trong doi s6ng xa hQi cling
tri xa hQi, C~)flnguoi phai d~u tranh sinh
d~u tranh sinh t6n, hinh thirc lien k~t l~n
cua SlJ lien k~t gitra cac ca th~ cling la SlJ
t6n tai cua chinh ho Di€u d6 doi hoi cac
mire va cac gia tri xa hQi se dam bao
chap nhan chuan mire xa hQi (k~ ca lu~t
muc) dan dan tro thanh th6i quen xa hQi
tao ra mot 16i s6ng, lam viec theo phap
cua SlJbien d6i tr~t u r xa hQi theo ong la
viec xu~t hien "ke la", mo hinh hanh vi
la, trong nh6m, trong xa hQi n6i chung
khong chi vi "mo hinh hanh vi la" hay
irng kip nhtmg doi hoi cua nhu cau moi
(12) H.Spencer (1990), trong culm "Sociological Theory", David Ashley, Davis Michael Oreinstein,
tr 141-178
(13) Xa h<)ihoc c u a Joseph H Fichter, Ban djch cua TrAn Van Dinh (1974), Sili Gon, tr 173-174
(14) (l9 9 0 ),T ir tliin xii h(Ji h o c g ia n ydu,
Matxcova, tr.442-443 (tieng Nga)
Trang 8L f th u yet g id tri va m o h in h b iin d 6 i g id tri tsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
chuan mire cua cac gia tri da lam cho gia
tri tro thanh d6i nrong dac biet cua xa
hoi hoc,
Dira vao nhirng loai hoat d<)ng cu th~
ngiroi ta chia gia tri thanh cac loai gia
tri kinh t~, dao dire, chinh tri, xa h<)i,
h~ thong gia tri ra thanh ba di~n loai.
Thir n h d t la gia tri tinh thfin (c6 cac loai
gia tri cu th~ nhu: dao dire tinh earn,
luong Him), loai gia tri nay tao ra trung
h a i la loai gia tri quan h~, gom nhtrng
loai gia tri cu th~ nhu hop tac, hoa giai,
tinh thiet che xa hoi: gia tri kinh t~,
chinh tri, van hoa, ton giao, gia dinh,
huong d~n cac chu th~ hoat dong, nhan
thirc diroc each thirc lien h~ trong cac
quan h~ xa h<)i; giup cho ca nhan gia
nhap vao h~ thong van hoa xa hoi, d6ng
thai b6 sung cho tinh lien tuc va da
lien h~ din ban trong urong tac xa hoi.
Vi th~ nhieu nha xa h<)i hoc cho rang,
gia tri la hat nhan cua nen van hoa, Tit
nhirng khai niem tren cong trinh nay c6
tri ta teitca n h iin g g i d in h h u a n g , k iim
so d t va aiJu ch in h h a n h a9ng d a t to i
m u c d ich a{i d u a c ch u th i h a n h a(mg(15)
a ij.t ra tro n g q u a n h ¢ x{i h o i.
2 Mo blob bi~o dBi gia tr]
2 1 S u ' h in h th a n h va tir b o g id tri
Gia tri c6 th~ diroc hinh thanh va bien
d6i Trong qua trinh hoat dong song, con ngiroi chap nhan hay linh hoi duoc cac gia tri, tuy nhien con ngiroi c6 th~ tit
bo hoac bien d6i cac gia tri hay cac quy t~c trng xu cho phu hop voi nhan thirc cua minh Trong doi song xa hoi hien nay, qua trinh h<)i nhap sau cua Viet Nam vao h~ thong van h6a toan cfiu, nhieu gia tri moi duoc hinh thanh, mot s6 gia tri mang tinh truyen thong hoac cac gia tri mang tinh ban s~c v~n duoc duy tri, cung c6 Tuy nhien, c6 nhtrng gia tri da bi tit bo hoac mai mot, bien the, v.v Hien nay, nguoi ta n6i nhieu
lang van h6a" D6 la hien nrong mot nh6m ngtroi nao d6 da d~ cao "h~ gia tri ngoai" hon nhtrng gia tri cua dan t<)cho
.T o m la i, viec linh h<)i hay tit bo gia tri
ca nhan hay mot nh6m lien quan toi met gia tri nao d6.
2 2 S u ' p h a n p h o i la i gia tri
tri la su b ien a6iWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAv J q u y m o va kh u o n
m Ju cu a cac lo a i h in h gia tri tro n g x{i
thira nhan nhu la "mot gia tri xa hoi",
ngiroi trong cong d6ng chfrp nhan (cac
(\5) Chu th~ hanh dQng d u o c hi~u l a ca nhan, nh6m, cong d6ng, xii hQi thuc hien viec tac
dong vao d6i tuong nham dat diroc muc dich xac dinh (Vii Hao Quang)
Trang 9T a p ch i K h o a h o c XG h Q i V i¢ t N a m , s6tsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA3(76) -2 0 1 4
phai, cac sAc toe)
2.3 G iG tri vu a t tro i
tuong tac xii hoi, m()t s6 gia tri tro nen
hop, m()t vai gia tri dii tung la diem nhan
cua thai dai nao do lai tro nen 16i thai
hoac bi "xem nhe" a mot thai dai khac
thi SlJton vinh do diibi giam di vv
2 4 S I! th a y d 6 iWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAv J trd t tl! cu a th a n g
gia tri
gia lai cac gia tri", SlJ sAp x~p lai tr~t ttr
nhtr SlJ tuyen b6 hay SlJ bao v~ va giu
,
va tuyen truyen no
2 5 T riin kh a i la i g ia tri tro n g m o i
tru a n g m a i
dung-sir s~p x~p cac tnrong hop dircc
cac gia tri do, tire la nhtrng muc tieu hay
hien gia tri hay danh gia Do la vdn d~ trien khai tro lai cac gia tri dang t6n tai hon la di tim kiem nhfrng gia tri moi No
dung cua nhtrng gia tri cu
2 6 C h u d n h O G 1 9 i gia tri
Mot hinh thai bien d6i gia tri d~c biet
phai dira ra chuan moi cho gia tri do
2.7 X u d t h ien ch u d n m u c g ia tri m a i
se lam thay d6i n()i ham gia tri hoac xudt
khoe truce day duoc hieu nhir la m()t
t~t" Ngay nay, ngiroi ta dii nhin no voi
nhieu, Sire khoe mang trong no n()i dung
2 B X G C d in h la i m u c lieu cu a viec
th u c h ien gia tri
Muc tieu thuc hien gia tri la mot muc tieu d~c thu do nguoi tuan thu gia tri xac
diroc xem xet. Khi co met muc tieu gia
Trang 10Ly th u yet g ia trivam 6 h in h b iin adi g ia tri tsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
gia trio
2 9 D i d o n g g id tri
Cac gia tri co th~ bi bien d6i diroi tac
hanh dong MQt s6 gia tri co the "diroc
ha cap", Cach thirc nang c~p hay ha dp
Vi du: mot viti tinh, thanh ph6 0 mroc ta
biet loai bang dai hoc tai chirc hay chinh
quy, tham chi it quan tam toi bang c~p
va ch~t hrong cua n6 (tinh B), khi d6 ta
bang c~p Khi n6i toi viec nang cap cac
gia tri, ta n6i toi cac hinh thirc: dat diroc
muc tieu d6 Khi n6i toi mire dQ ha dp
cac gia tri, ta noi toi cac hinh thirc sau:
Hien tuong di dong xii hQi cling keo then hien tuong di dong cac gia tri xiihoi,
2 1 0 B iin i/6 i g id tri d o sa n g ch i
h o a c p h d t m in hWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
thuc ti~n C6 ngiroi cho rang ti€t kiem lit
2 1 1 B iin i/6 i g id tri d o td c i/9 n g cu a
h ¢ tu tu o n g ch in h tri
khac nhau d€u ap d~t len xii hQi nhtrng gia tri ma ho cho la chinh thong, va luat