Bài giảng một số bài quan của tế bào

Thể vùi:+ Tế bào động vật: hạt glycogen, các giọtmỡ + Tế bào thực vật: hạt tinh bột, tinh thể muối, tinh thể protein, chất cặn bã Bào quan: Mỗi bào quan đảm nhiệm một vài chức năng của t

MỘT SỐ BÀO QUAN CỦA TẾ

BÀO

PGS.TS Trương Thị Đẹp

3/23/2010 2

Cấu trúc của Tế bào thực vật

a Trung tử, b Ống vi thể, c Thể nhỏ, d Bộ Golgi, e Lưới nội sinh chất

o hạt, f Màng sinh chất, g Lưới nội sinh chất có hạt, h Ribosom, i

Hạch nhân, k Chất nhiễm sắc, j Nhân, m Roi, n Ti thể, o Bào tương, p Tiêu thể

Bào tương (tế bào chất)

Thể vùi:

+ Tế bào động vật: hạt glycogen, các giọtmỡ

+ Tế bào thực vật: hạt tinh bột, tinh thể

muối, tinh thể protein, chất cặn bã

Bào quan:

Mỗi bào quan đảm nhiệm một vài chức

năng của tế bào

Bào tương (tế bào chất)

3/23/2010 7

3/23/2010 8

3/23/2010 9

RIBOSOM

1 Cấu tạo:

- Cấu tạo từ 2 đơn vị dưới (subunit): đơn vị dưới lớn và đơn vị dưới nhỏ

- Ribosom có thể :

+ Ở trạng thái tự do

+ Gắn ở mặt ngoài của lưới nội chất + Hai đơn vị dưới kết hợp với nhau khi thực hiện chức năng tổng hợp

protein

Ribosom

Cấu tạo của chuỗi polyribosom

2 Chức năng

- Là nơi diễn ra quá trình giải mã để tổng hợp nên chuỗi polypeptid.

+ Ribosom ở trạng thái tự do: sản xuất

protein hoà tan + Ribosom trên lưới nội sinh chất: sản xuất protein đóng gói như men của tiêu thể, kháng thể, hormon v.v

Ribosom

3/23/2010 15

LƯỚI NỘI SINH CHẤT

Gồm:

- Lưới nội sinh chất có hạt

- Lưới nội sinh chất không hạt

LƯỚI NỘI SINH CHẤT CÓ HẠT

(MẠNG NỘI CHẤT NHÁM)

Cấu trúc lưới nội sinh chất có hạt &

lưới nội sinh chất không hạt

1 Cấu tạo

- Hệ thống gồm các túi dẹt

- Nối thông với khoảng quanh nhân & màng sinh chất

- Có các hạt ribosom bám vào bề mặt

- Phần không hạt = đoạn chuyển tiếp

- Phát triển ở tế bào tuyến chuyên hoặc

ở các tế bào tiết

Lư ớ i n ộ i sinh ch ấ t cĩ h ạ t

3/23/2010 21

Chức năng của lưới nội sinh chất có hạt

LƯỚI NỘI SINH CHẤT KHÔNG HẠT

(MẠNG NỘI CHẤT TRƠN - LƯỚI NHẴN)

1 Cấáu tạo:

- Hệ thống ống chia nhánh với

nhiều kích thước khác nhau

- Không có ribosom trên bề mặt

- Thông với lưới có hạt, không

thông với khoảng quanh nhân, liênkết mật thiết với bộ Golgi

Lư ớ i n ộ i sinh ch ấ t khơng h ạ t

2 Chức năng

- Tổng hợp phospholipid, cholesterol

- Tổng hợp hormon steroid ở tinh hoàn,

buồng trứng & tuyến thượng thận

- Điều hoà lượng đường từ gan & khử độc

- Dự trữ calcium

- Vận chuyển lipid ở biểu mô ruột

Lư ớ i n ộ i sinh ch ấ t khơng h ạ t

BỘ GOLGI

Cấu trúc của bộ Golgi

2 Cấu tạo:

- Nằm gần nhân & trung thể

- Là hệ thống các túi dẹt hình dĩa với cáctúi cầu lớn & nhỏ

- 6-8 túi dẹt xếp song song, uốn cong hìnhcung→ Chồng Golgi (thể Golgi)

- từ 1 - hàng trăm chồng Golgi/TB→ bộGolgi

- Nang Golgi: được hình thành từ rìa cáctúi dẹt hay được nảy chồi từ mặt trans

B ộ Golgi

+ Bộ Golgi: tập hợp các thể Golgi

Mặt cis (mặt hình thành = mặt nhập): nằm gần đoạn chuyển tiếp không hạt của LNSC có hạt hoặc LNSC không hạt.

Mặt trans (mặt trưởng thành = mặt

xuất): nằm gần màng sinh chất.

B ộ Golgi

2 Chức năng

- Phân phối nội & ngoại bào sản phẩm tiết

- Tổng hợp chất tiết mucopolysaccarid

(glycoprotein, glycolipid, glycolypoprotein)

- Tạo thể đầu của tinh trùng & các chất

thuộc hoàng thể

- Tham gia sự hình thành màng sinh chất

- Tạo vách sơ cấp ở tế bào thực vật

B ộ Golgi

Chức năng của bộ Golgi

TIEÂU THEÅ (LYSOSOME)

Cấu u tạo của tiêu thể

protease, lipase, nuclease, glycosidase, mucopolysaccaridase.

Tiêu thể

Men có 2 trạng thái:

+ nghỉ : không tiếp xúc với cơ chất + hoạt động: tiếp xúc với cơ chất

Có 2 loại tiêu thể:

+ Tiêu thể sơ cấp:

- Chứa các men thủy phân.

+ Tiêu thể thứ cấp:

- Chứa các men thủy phân & cơ chất

- Hình thành từ sự hòa nhập tiêu thể sơ cấp với túi cơ chất.

Tiêu th ể

Các loại tiêu thể

Bộ Golgi

Túi chứa các men thủy phân

Túi chứa các men thủy phân

3/23/2010 38

Các con đường dẫn đến sự hình thành tiêu thể thứ cấp

3 Chức năng của tiêu thể:

- Tiêu hóa thức ăn & diệt vi khuẩn.

- Tiêu diệt các bào quan bị hư hỏng.

Tiêu th ể

Chức năng của tiêu thể

3/23/2010 43

Hai protein vận chuyển ở màng tiêu thể

4 Bệnh của tiêu thể:

- Bệnh Pompe: tiêu thể thiếu enzyme thủy

kinh)
tích lũy lipid trong tiêu thểTB TK

hư hại TB TK (chết trước 3 tuổi)

Tiêu th ể

- Bệnh Hurler: Tiêu thể thiếu men

Iduronidase
tích lũy mucopolysaccarid
Xương của bệnh nhân bị biến dạng, khuôn mặt to & thô, các chi ngắn, cử động bị hạn chế.

- Bệnh Gaucher: tiêu thể thiếu enzyme

Glucocerebrocidase
Gan & lách to,

xương bị thóai hóa, TB thần kinh có thể bị hủy họai

Tiêu th ể

- Cĩ trong chất TB & nhân

- Cấu tạo: Proteasom 26S gồm 2 mũ

đi

đi ều chỉnh 19S & lõi 20S

- Tiểu đơn đơn vị β: vị trí hoạt động

19S

19S

Mũ19S Lõi 20S

Tiểu đơ đơn n vị β

Tiểu đơ đơn n vị α

Lõi 20S

PEROXYSOM

Peroxysom

3/23/2010 51

Cấu tạo của peroxysom

- Giữa có tinh thể, chung quanh có

vật liệu màu xám o định hình

Peroxysom

1 Cấu tạo:

- Nằm gần lưới nội sinh chất o hạthoặc phần nhẵn lưới nội sinh chấtcó hạt

- Chứa men oxy hóa như: catalase, D-amino acid oxydase, urat

oxydase

- pH kiềm nhẹ

Peroxysom

2 Hình thành:

- Bằng cách tự sinh sản tương tự ty thể

- Chúng phình to & phân chia để tạo

Peroxysom

3 Chức năng:

- Tống khứ chất độc của TB như H2O2

hoặc SF biến dưỡngkhác

- Dùng phân tử Oxy để oxy hóa các SF phụđộc tích tụ trong tb (tb gan)

RH2 + O2 oxydase R+ H2O2

R’H2 + H2O2 catalase R’+ 2H2O 2H2O2 catalase 2H2O + O2

Peroxysom

Peroxysom – ch ứ c năng

Hô hấp tế bào

Tổng hợp các chất-cholesterol

- Tham gia giải độc trong tế bào gan & thận:

ethanol được oxy hoá thành acetaldehyde

- oxy hóa acid béo →tạo acetyl-CoA - không sinh ATP

Acid

béo

Men của peroxysom

Acetyl-CoA

KHÔNG BÀO

Cấu trúc của tế bào thực vật

1 Cấu tạo:

& TB gan)

Không bào

3/23/2010 60

• 1 Cấu tạo:

► chứa nước & các chất tan, hoặc tích nước

= dịch không bào hay dịch tế bào.

- tích tụ chất tan → áp suất thẩm thấu

• enzym thủy giải: protease, ribonuclease & glycosidase

• “nhuộm sống” như đỏ trung hòa hay lam cresyl rất loãng.

Không bào

2 Chức năng

- Tham gia vào quá trình trao đổi nước nhờ áp suất thẩm thấu.

- Tích lũy chất dự trữ: carbohydrat,

protein & một số sản phẩm

thứ cấp của tế bào như alkaloid,

heteroid, flavonoid…

- Không bào thực phẩm họat động phối

hợp với tiêu thể.

Không bào

3/23/2010 62

Sự biến chuyển không bào ở cơ

quan TV

3/23/2010 63

oxalat

Sự biến chuyển không bào ở cơ

quan TV

3/23/2010 64

- Chất dự trữ

+ Glucid:

cồn

alơrôn.

Không bào

Thành phần hóa học của dịchTB

3/23/2010 65

trụ, cầu gai

Solanaceae).

Không bào

Thành phần hóa học của dịchTB

3/23/2010 66

flavon.

alơrôn.

Không bào Thành phần hóa học dịchTB

3/23/2010 67

thuốc.

Không bào Thành phần hóa học dịchTB

3/23/2010 68

TI THEÅ

71 3/23/2010

Ti th ể - Cấu tạo

- Bên ngoài có 2 màng : màng ngòai

màng trong

Mỗi màng được cấu tạo bởi các phân tử

phospholipid & protein

- Khoảng giữa 2 màng

- Bên trong là chất nền (matrix)

3/23/2010 72

- Chứa nhiều protein kênh

- Các phân tử có kích thước < 5.000 dalton có thể qua kênh này

- Gấp nếp → → → mào

- Mào xếp song song & vuông góc màng

ngoài.

- Có các thể hình chùy

- Thấm chọn lọc cao hơn so với màng ngòai

Ti thể - Cấu tạo

3/23/2010 73

Ti th ể

Thành phần hóa học

Màng trong chứa:

 Men oxy hóa

 Men của chuỗi hô hấp

 Men tổng hợp ATP: ATP-synthase

 Protein vận chuyển

3/23/2010 74

Chất nền (matrix):

 ADN vòng

 Ribosom

 Men oxy hóa pyruvat & acid béo, men

của chu trình acid citric (Krebs), men để

tái bản ADN, tổng hợp ARN, tổng hợp

protein

Ti th ể

Thành ph ầ n hĩa h ọ c

3/23/2010 75

“Nhà máy tạo năng lượng” cho tế

bào

Đường, chất béo & các nguyên liệu

khác sẽ bị oxy hóa để tạo ATP

Phương trình tổng quát:

Ti th ể

Chức năng

3/23/2010 76

- Sự phân chia của ti thể giống như sự tự

nhân đôi của vi khuẩn

Ti thể

Sự phân chia của ti thể

3/23/2010 77

SỰ PHÂN CHIA CỦA

TI THỂ

3/23/2010 78

Kháng sinh ức chế sự tổng hợp protein ti thể

thể & tế bào

xấu đến ti thể

Dùng chloramphenicol liều cao + nhiều ngày

3/23/2010 79

thể bị tan rã

hủy cấu trúc &ø chức năng ti thể

Ti thể dễ bị ảnh hưởng của các nhân tố môi trường, dễ bị thay đổi hình thái & sinh lý:

Ti thể

Tác dụng của thuốc kháng sinh & tác

nhân mơi trường đối với ti thể (tt)

3/23/2010 80

LẠP THỂ

81 3/23/2010

Lạp thể

Chỉ có ở tế bào thực vật

Phân loại:

♣ Lục lạp: có màu xanh lục

♣ Sắc lạp: khác màu xanh lục, chứa sắc tố

carotenoid,

♣ Vô sắc lạp: không có màu Bột lạp tạo tinh bột,

đạm lạp hay dầu lạp.

hợp) Sắc lạp

(sắc tố)

83 3/23/2010

bột

2 Sắc lạp:

Màu cam: caroten, màu vàng: diệp hoàng (xantophin),

lycopen: màu đỏ quả Cà chua, capsanthin trong quả Ớt chín.

84 3/23/2010

3 Lục lạp

- Có màu lục gặp nhiều ở lá cây & trái non

3/23/2010 85

Lục lạp

86 3/23/2010

- Hình cầu hoặc bâu dục, đường kính 4-10µm

- 2 màng: màng ngòai, màng trong

- Chất nền (Stroma)

 Ba ngăn: khoảng giữa các màng, chất nền

(stroma) &ø khoang thylakoid thông với nhau

87 3/23/2010

+ Màng ngòai cho các chất thấm qua dễ

dàng

protein vận chuyển

+ Màng thylakoid không cho các ion thấm

qua, có chứa diệp lục tố (chlorophyll), các sắc tố: caroten, diệp hoàng tố.

 Stroma chứa nhiều men; ADN vòng;

ribosom; hạt tinh bột; giọt mỡ; vitamin D, E,

88 3/23/2010

Lục lạp - Chức năng

89 3/23/2010

TRUNG THEÅ

90 3/23/2010

- Nằm gần trung tâm TB, ngay bên ngòai nhân

- Gồm một

miền đậm màu + 2 trung tử

vuông góc nhau TB thực vật không có trung tử

3/23/2010 Cấu trúc trung tử 91

3/23/2010 92

Trung tử:

+ Hình trụ + Đường kính: 0,2 µ

+ 9 bộ ba vi ống + 1 bộ ba: 1 ống hòan chỉnh (A) + 2 ống o hòan chỉnh (B

& C)

93 3/23/2010

-Bắt đầu cùng lúc với sự bắt đầu tổng hợp ADN

hai trung tử mới (mỗi trung tử mới nằm thẳng góc với một trung tử cũ)

- Trung tử mới chỉ có 9 ống

ống vi thể

94 3/23/2010

xuất phát các ống vi

tâm tổ chức các ống vi thể của bào tương = trung tâm TB

95 3/23/2010

BỘ XƯƠNG TẾÂ BÀO

96 3/23/2010

Bộ xương TB hiện diện trong khắp bào tương của TB Eukaryot

Gồm mạng lưới các sợi protein + protein phụ

 Ống vi thể

 Sợi actin

 Sợi trung gian

Bộ xương tế bào

3/23/2010 97

Bộ

xương tế

bào

3/23/2010 98

Cấu tạo của màng sinh chất

3/23/2010 99

BỘ XƯƠNG TẾ BÀO Ở EUKARYOTAE

100 3/23/2010

- Nâng đỡ, duy trì hình dạng TB

- Xác định vị trí không gian các bào quan trong TB

- Vận chuyển các chất & các bào quan trong TB

Bộ xương tế bào – chức năng

3/23/2010 101

- Di chuyển của TB

- Vị trí bám chặt các mARN làm dễ sự dịch mã

- Thành phần thiết yếu của bộ máy phân chia TB

Bộ xương tế bào – chức năng

3/23/2010 102

- Ống rỗng, đườøng kính 25 nm

- Cấu tạo bởi các protein hình cầu:

tubulin

104 3/23/2010

105 3/23/2010

106 3/23/2010

-Tạo mới, hay kéo dài

107 3/23/2010

YÙ nghóa:

Tính hữu cực & tính linh động

108 3/23/2010

- Vào gian kỳ: ống vi thể xuất phát từ miềm đậm

màu (của trung thể) tỏa ra khắp bào tương

TTTC ống vi thể bào tương

3/23/2010 109

3/23/2010 110

Ứng dụng: Ống vi thể nhạy với các chất cản

phân chia TB (colchicin, colcemid, vinblastin,

111 3/23/2010

Di chuyển của tinh trùng, lông, roi, sự

chuyên chở giữa tế bào & sự tiết hormon.

Xác định hướng & vị trí của vách tế bào

mới.

Sự đóng dày của cellulose ở vách TB

đang tăng trưởng.

Tham gia cấu tạo của lông & roi ở một số TB

112 3/23/2010

- Đường kính: 7nm

- Đựơc tạo bởi 2 chuỗi xoắn actin

- Tiểu đơn vị actin là các protein hình cầu

- Cùng với myosin


chức năng co duỗi TB

113 3/23/2010

3/23/2010 114

actin

3/23/2010 115

Sự hình thành sợi actin

116 3/23/2010

- Hình que dài

- Hai đầu cuộn lại thành 2 hình cầu

- Gồm 6 chuỗi polypeptid: 2 chuỗi nặêng & 2 đôi chuỗi nhẹ

3/23/2010 117

+ Gốc của vi mao: sợi actin + myosin

+ Ý nghĩa trong phân bào + Sự co cơ

 Sự vận động tế bào

119 3/23/2010

- Có ở TB động vật,

o ở TB TV & nấm

- Cấu tạo bởi càc protein hình sợi

- Đường kính 10 nm

- Các tiểu đơn vị protein hình sợi quấn xoăn theo kiểu sợi thừng

3/23/2010 120

Các dạng sợi trung gian:

bạch cầu, desmin trong TB cơ; Sợi TK : có TB TK; dạng phiến nhân : ở màng trong của nhân.

Các đơn phân của sợi trung gian

122 3/23/2010

Sự hình thành dimer

123 3/23/2010

Sự hình thành tetramers

124 3/23/2010

Sự hình thành tiền sợi & sợi trung gian

125 3/23/2010

- Mạng lưới sợi trung gian bao quanh nhân

&ø kéo dài ra ngọai vi TB - liên kết với màng sinh chất

126 3/23/2010

- Sợi trung gian đan kết chặt chẽ

ngay dưới màng trong của bao

127 3/23/2010

làm bền cơ học cho TB.

các TB này.

128 3/23/2010

Sự dính của 2 TB liền kề nhờ thể liên kết

129 3/23/2010

lớp ngòai của cớ thể động vật: chống

nóng, chống mất nước

+ Sợi chứa desmin trong TB cơ – giúp

TB chịu sưc ép cơ học

130 3/23/2010

Lông và roi

Cấu tạo gồm:

- Sợi trục

- Thể gốc

3/23/2010 131

Thể gốc Sợi trục

3/23/2010 132

Cấu trúc (9+2):

- 9 đôi ống vi thể ở chu vi

1 hoàn chỉnh,

1 o hoàn chỉnh

- 2 ống vi thể trung tâm:

ống hòan chỉnh

Cấu tạo của sợi

trục

133 3/23/2010

- Cấu trúc tương tự trung tử: 9 bộ 3

ống vi thể

- Mỗi đôi ống vi thể của một sợi trục:

nối liền với thể gốc

- 2 ống vi thể trung tâm của sợi trục : chấm dứt trước khi đến thể gốc

3/23/2010 134

- Các tay dynein sử dụng ATP, các cặp vi ống

S
vn đng ca lơng hoc roi:

Lông & roi

3/23/2010 135

sự vận động của lông & roi

S
vn đng ca lơng hoc roi:

Lông & roi

3/23/2010 136

S
vn đng ca lông hoc roi:

3/23/2010 137

Nhân

Số lượng

• - mỗi TB có một nhân,

hoặc nhiều nhân

• - Những TB không

nhân: mạch rây

Hình dạng

• hình cầu, nhiều thùy

(bạch cầu đa nhân), kéo

dài, hình dĩa.

• ở tế bào non: ở giữa

• ở tế bào đã phân hóa: phía bìa.

3/23/2010 139

Cấu tạo của nhân

3/23/2010 141

3/23/2010 142

3/23/2010 143

T Ế BÀO TH Ự C V Ậ T

Vách tế bào

A Phiến giữa (hầu như chỉ có pectin)

B Vách sơ cấp (khoảng ¼ cellulose): dày

D Cầu sinh chất: đường kính 30-100nm.

3/23/2010 144

3/23/2010 145

C ấ u trúc vách t ế bào th ự c v ậ t

Phiến giữa

Vách sơ cấp

Màng sinh chất

3/23/2010 146

Phiến giữa:

- là phiến chung, gắn 2 TB liền kề.

- Thành phần là pectin dưới dạng pectat calcium.

- Nếu pectin bị tan, các TB gắn vào nhau yếu hơn

năng tăng trưởng TB & lectins có

chức năng nhận biết các phân tử từ

bên ngoài).

3/23/2010 148

Vách sơ cấp:

- Các lớp sợi cellulose xếp song song

trên vách TB.

- TB mô mềm chỉ có vách sơ cấp &

phiến giữa.

- Xylose hiện diện với

số lượng nhiều nhất.

gồm chuỗi ngắn 3.000 đơn vị đường.

3/23/2010 150

- là chất keo vô định hình, mềm dẽo và

có tính ưa nước cao Đặc tính ưa nước giúp duy trì trạng thái ngậm nước cao ở các vách còn non.

- pectin có mối quan hệ gần gũi với hemicellulose, nhưng có tính hòa tan khác nhau

3/23/2010 151

Vách thứ cấp

sơ cấp & màng sinh chất

- cứng hơn, có nhiều chất gỗ hơn.

khoảng 41-45% cellulose, 30%

hemicellulose và 22-28% chất gỗ

(lignin).

3/23/2010 152

3/23/2010 153

- sợi liên bào: là các sợi nhỏ li ti xuyên

qua các lỗ & ống trao đổi nối liền tế bào chất của các TB cạnh nhau

Trên vách TB có nhiều lỗ → → → nước, không khí

& các chất hòa tan di chuyển từ TB này → → →TB khác.

3/23/2010 157

3/23/2010 158

- Bao bọc TB, ngăn cách TB với môi

trường hoặc với các TB lân cận.

-Tạo hình dạng nhất định cho TB TV

-Bảo vệ TB chống lại tác nhân gây bệnh

(vi khuẩn, virus, nấm…)

-Cân bằng áp suất thẩn thấu

3/23/2010 159

Sự biến đổi của vách tế bào

thực vật

• 1 Sự hóa nhày

3/23/2010 160

• 2 Sự hóa khoáng

3/23/2010 161

3 Sự hóa bần

♣ tẩm suberin: phủ lên vách sơ lập

chứ không cẩn vào

♣ Suberin giàu acid béo và không

thấm nước và khí,

♣ bần: mô che chơ’

♣ tế bào nội bì, suberin chỉ tạo một

Caspary

Sự biến đổi của vách tế

bào thực vật

3/23/2010 162

• 4 Sự hóa cutin

♣ TB biểu bì có tầng cutin (bản chất

lipid)

♣ tầng cutin dễ bong khỏi vách cellulose

vì tính đàn hồi của cutin kém cellulose

♣ lớp cutin dày để giảm bớt sự thoát hơinước

♣ cutin nhuộm xanh vàng bởi phẩm lụciod

•

Sự biến đổi của vách tế

bào thực vật