KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TUYỂN tập TRUYỆN NGẮN NÀNG ANNA XANH XAO của HEINRICH BÖLL NGUYỄN NGỌC lý CH VHVN k18

KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TUYỂN TẬP TRUYỆN NGẮN NÀNG ANNA XANH XAO CỦA HEINRICH BÖLL (Nguyễn Ngọc Lý Lớp Cao học Văn học Việt Nam K18) 1 Mở đầu Năm 1972, giải Nobel văn chương danh giá đã tôn vinh H.

KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TUYỂN TẬP TRUYỆN NGẮN

NÀNG ANNA XANH XAO CỦA HEINRICH BÖLL

(Nguyễn Ngọc Lý - Lớp Cao học Văn học Việt Nam - K18)

1 Mở đầu

Năm 1972, giải Nobel văn chương danh giá đã tôn vinh Heinrich Theodor Böll – bậc thầy của văn học hiện đại Đức Ông nổi tiếng với những tác phẩm kết hợp tầm bao quát hiện thực rộng lớn với nghệ thuật xây dựng tính cách điển hình, đóng góp to lớn vào sự phục hồi của nền văn học Đức Một nhà phê bình Anh từng nhận định: “H.Böll luôn là nhà văn tầm cỡ, lo lắng đến

cả một thế hệ người Đức cũng như từng cá nhân người phải sống trong những

tổ kiến đô thị hiện đại”

Hiện nay, tác phẩm của Heinrich Böll được dịch ra Tiếng Việt không ít Tuy nhiên, sáng tác của ông dường như vẫn còn xa lạ với độc giả Việt Nam, có

thể kể đến: Người ở đâu về, Chuyến viễn hành trong đêm, Bóng tối đêm dài, Danh dự đã mất của Katherina Blum, Cái chết của Lohengrin, Dưới cái nhìn anh hề, Cái mặt buồn của tôi Và mới nhất là tuyển truyện Nàng Anna xanh xao và nhiều truyện ngắn khác bao gồm 17 truyện ngắn viết về con người và

xã hội Đức thời hậu chiến Trong những truyện ngắn của mình, ông không miêu tả trực tiếp chiến tranh, mà chậm rãi quét ống kính qua các mảng hiện

thực rạn vỡ của nước Đức hậu chiến Suốt các truyện trong tập Nàng Anna xanh xao và nhiều truyện ngắn khác thấp thoáng nhân dáng những người lính

hồi hương, đã thấy, ngửi, chạm vào cái chết ở chiến trường, tê dại nhìn mảnh mảng xối bám chênh vênh trên góc mái ngôi nhà cũ, phảng phất tiếc nuối về

ký ức sống yên bình, với một người con gái hay bên dòng Rhein tăm tối, u buồn vẳng tiếng còi báo mù sương và đây đó là những tâm thế hoang mang trước sự suy đồi của con người trong cuộc sống mưu sinh

Ngoài thành công trong việc xây dựng những tính cách điển hình, một trong những đóng góp lớn nhất của nhà văn trong tập truyện này là đã xây dựng được những không gian nghệ thuật mang tính biểu tượng cao Ra đời trong những điều kiện lịch sử cụ thể, quan niệm cho rằng “không gian nghệ thuật luôn là mô hình của một không gian tự nhiên nào đó” [4] là đúng nhưng

chưa đủ Trong tác phẩm nghệ thuật, không gian luôn là sự mô hình hoá các mối liên hệ khác nhau của bức tranh thế giới: liên hệ thời gian, xã hội, đạo đức Có thể nói, không gian nghệ thuật là mô hình thế giới của một tác giả cụ thể được biểu hiện bằng ngôn ngữ nói lên các quan niệm về không gian của chính tác giả

ấy Cho nên, ngoài sự xuất hiện của không gian xã hội và không gian thiên nhiên, nhà văn mở đầu cho “dòng văn học hoang tàn” còn chú ý đến việc xây dựng không gian thứ ba gắn chặt với tính cách nhân vật là không gian tâm trạng Không gian này tuy mơ hồ về đường nét nhưng lại tỏ ra hết sức hiệu quả

trong việc thể hiện tính vô nghĩa của chiến tranh, gợi nỗi khắc khoải, trầm tư sâu lắng về bản chất của con người trong thời hậu chiến

2 Các kiểu không gian nghệ thuật

2.1 Không gian xã hội

Nhà lý luận phê bình văn học R.Wellek cho rằng: “Văn học là một thể chế của xã hội, sử dụng ngôn ngữ làm phương tiện biểu đạt và cũng là một tạo

vật của xã hội” [2;157] Trên bình diện không gian bối cảnh xã hội, chúng tôi

nhận thấy nhà văn đã có nhiều sáng tạo bất ngờ, độc đáo Heinrich Böll đã sáng tạo ra không gian xã hội tràn đầy sự sống Nó có thể là không gian sinh

hoạt gia đình ấm cúng (Khách quý, Chuyện như đùa), có thể là hầm nhà tối tăm, ẩm ướt (Mùi vị bánh mì, Đêm thánh vô cùng) hoặc cũng có thể là không gian mở nơi đường phố với mọi nẻo đường (Một câu chuyện lạc quan, Sưu tập

im lặng của tiến sĩ Murke) và thậm chí có khi là trạm xe điện - không gian của

sự gặp gỡ, chia ly (Nàng Anna xanh xao, Người vứt bỏ)

Trước tiên, chúng tôi nói đến kiểu không gian sinh hoạt gia đình Đây là

không gian chứa đựng nhiều sự kiện, nơi các thông tin về nhân vật luôn được

dồn nén ở độ cao nhất Trong Khách quý, ước mơ về một thế giới đại đồng,

nơi mọi người sống với nhau nhân ái, chan hòa được thể hiện rất rõ Căn nhà của đôi vợ chồng tuy bé nhỏ nhưng trong đó chứa đựng một thế giới động vật

lạ thường: “Tôi thích xem các con cho rùa ăn ở một góc phòng khách Cả đến anh hà mã nhỏ chúng tôi nuôi trong bồn tắm [ ] mấy chú thỏ chạy nhảy tự do giữa nhà [ ] cậu gà con kêu chíu chít hay chú chó vô chủ được vợ tôi cho trú ngụ [ ] thím rùa đang thanh thản nhấm mấy lá xà lách, hải âu, chồn, heo và có

lần cả một con lạc đà nhỏ nữa [ ] Wollo là con voi đang ở dưới hầm nhà mình [ ] Ở nhà bếp, một con sư tử cỡ trung bình đang nằm dưới bàn” [3;135-141] Qua sự đông đúc này, có thể khẳng định, không gian trong gia đình này rất chật vì khắp mọi nơi dường như đều có sự xuất hiện của những vị “khách bất ngờ”, thế nhưng không hề có một sự than phiền nào bởi vì “vợ tôi là người đàn

bà tốt bụng, vợ tôi không xua đuổi ai, người hay thú cũng vậy” [3;135]

Theo thống kê của chúng tôi, trong truyện này, các từ phòng khách, buồng tắm, nhà, bồn tắm, hầm nhà, nhà bếp, phòng ngủ được lặp lại khá nhiều lần, trong đó nhiều nhất là nhà nhắc lại 9 lần rồi đến hầm nhà nhắc lại 5 lần, buồng tắm nhắc lại 2 lần và nhà bếp nhắc lại 2 lần Tuy nhiên, sự lặp lại của

những từ ngữ này, tự bản thân nó chưa phải là không gian nghệ thuật Chúng chỉ trở thành không gian nghệ thuật trong quan niệm biểu hiện mô hình thế

giới của tác giả Vì vậy, nhà xuất hiện với tần số cao nhất, trước hết nhằm biểu

thị tính chất chật chội, đông đúc và đồng thời cũng chính là không gian trung tâm của truyện Rất nhiều những biến cố, sự kiện, những suy nghĩ, hành động của nhân vật diễn ra trong không gian nhà ở, căn phòng, gian bếp mặc dù nhà văn không miêu tả trực tiếp không gian đó: tình yêu đồng loại, sự khó khăn về kinh tế, niềm vui khi có cái ăn, “một sự phồn vinh giả tạo” Đó là một thế giới thu nhỏ của “cõi người ta”, mang bản chất mục nát, hoang tàn ẩn sâu lớp

vỏ hào nhoáng, đầy đủ

Hay trong Chuyện như đùa, không gian gia đình được tái hiện thông qua

hình ảnh bữa cơm chiều, “khi chúng tôi vào phòng ăn, Bertha đã dọn sẵn thức ăn; việc này nàng cũng làm rất đàng hoàng; rất đẹp nhưng cũng thật tự nhiên;

và chúng tôi đã có một bữa ăn thoải mái” [3;201] Dù có nói chuyện công việc

đi chăng nữa thì cũng rất vui vẻ, nhưng không, sự vui vẻ đó chính là một sự giả tạo bởi sau “hai phút thật im lặng vì không còn chuyện gì để nói nữa; ai cũng nghĩ đến gói thầu; tôi nghĩ đến 20.000 mác và sực nhớ là chai cô nhắc tiếp khách có thể được giảm thuế” [3;202] Họ bắt đầu cho những tính toán, lo toan Tiền bạc đã chi phối hoàn toàn cuộc sống của họ Họ cảm thấy luôn không thoải mái ngay khi trú ngụ trong chính căn nhà của mình Mọi sự suy đồi dễ hiểu cũng từ đây mà ra Nói hiện tại mục nát chính là một cách Heinrich

Böll tưởng nhớ về quá khứ.

Ngoài ra, sẽ là thiếu sót nếu đề cập đến không gian sinh hoạt gia đình

mà không kể đến không gian căn hầm Trong các truyện ngắn của mình,

Heinrich Böll đã nhiều lần nhắc đến cái nơi trú ẩn kín đáo, an toàn, chắc chắn

này bằng nhiều từ gần giống nhau như: căn hầm, hầm nhà, tầng hầm Bởi lẽ,

đó là nơi con người tìm thấy sự sống “một luồng không khí chua nồng tỏa lên

từ hầm nhà; anh ta chầm chậm bước xuống những bậc thang nhơn nhớt và quờ quạng vào một khoảng tối vàng vàng [ ] một nữ tu trong bộ y phục xanh lam đứng cạnh cây nến lễ; chị đang trộn xà lách trong một thau tráng men – Bánh

mì, xơ làm ơn cho bánh mì” (Mùi vị bánh mì) Và hơn hết còn bởi đó là nơi

con người tìm thấy sự bình yên, an toàn trong chiến tranh “hầm bê tông do cậu

tôi xây không bom đạn nào phá nổi” (Đêm thánh vô cùng) Ngoài ra, sự tồn tại

của không gian này còn là một minh chứng hùng hồn cho nỗi ám ảnh chiến tranh, chiến tranh làm cho người ta muốn tìm về một nơi nơi bình yên để nương náu, cậy nhờ

Như vậy, chỉ vẻn vẹn trong không gian một gia đình nhỏ hẹp, ta đã thấy hiện lên rất nhiều nhân vật mà nhân vật nào cũng có tính cách riêng: một bà chủ tốt bụng, một ông chủ chẳng bao giờ càu nhàu, những đồ vật tưởng như

thừa thãi (dao cạo, xà phòng, nút áo, bàn chải, len mạng, ) giá rẻ mạt nhưng

có thể đổi được vài cái bánh mì, táo, mỡ, cà phê và khoai tây mà bọn trẻ thèm

ghê gớm và đặc biệt là những con vật biết hàm ơn hay một cặp vợ chồng tính toán, một anh chàng liều lĩnh, bất chấp Qua không gian sinh hoạt gia đình, ta thấy đó là nơi nhà văn thể hiện sâu sắc nhất những quan niệm của bản thân về cuộc sống, về con người và được chuyển hóa vào trong những hình tượng nghệ thuật Bằng khát vọng thể hiện cuộc sống trong chiều rộng vô cùng, chiều sâu

vô tận, nhà văn đã đưa vào tác phẩm của mình một không gian mang tính đa chiều

Gắn bó mật thiết với không gian gia đình là loại không gian mở: không gian con đường.

Trong nhiều truyện ngắn, không gian con đường được biểu hiện hết sức nổi bật, độc đáo Theo Từ điển Tiếng Việt: “Đường là lối đi nhất định được tạo

ra để nối liền hai điểm, hai nơi” Trong chuyên luận Thi pháp thơ Tố Hữu, Trần Đình Sử có đưa ra khái niệm về không gian con đường: “là biểu tượng

của sự thống nhất không gian và thời gian, là không gian vận động, không gian con người đi tới” [6;186]

Không gian con đường trong truyện ngắn của Heinrich Böll được sử

dụng với tần số cao: trong Một câu chuyện lạc quan, con đường được nhắc lại

12 lần, trong Người vứt bỏ được nhắc lại 5 lần, trong Sưu tập im lặng của tiến

sĩ Murke được nhắc lại 3 lần và trong Nàng Anna xanh xao được nhắc lại 2

lần Nhân vật trong truyện ngắn của Heinrich Böll bước đi trên con đường với niềm hi vọng tìm thấy lối thoát cho cuộc sống tẻ nhạt, bế tắc, vô vọng Thế nhưng, sau khi ra đi, họ bất lực đành quay về hoặc đi tiếp dù không biết nó sẽ dẫn tới đâu: “anh cứ ngẫm nghĩ mãi khi đi qua những của kính bày hàng”,

“anh dừng lại nơi đó mơ hồ cảm thấy mình sẽ có một hành động dại dột” (Một câu chuyện lạc quan); “nhưng từ mấy tuần nay, cứ vào lúc bảy giờ rưỡi sáng,

tôi lên xe điện ở góc đường Roon, khiêm tốn đưa vé cho nhân viên soát vé xem như mọi người khác”, “tôi cũng biết nói đùa một cách vô hại, không nín

cười khi mỗi sáng ở đường Schlieffen” (Người vứt bỏ)

2.2 Không gian thiên nhiên

Bên cạnh không gian xã hội là không gian thiên nhiên với toàn bộ

những cảnh vật xung quanh con người Con người luôn tồn tại mật thiết với thiên nhiên Thiên nhiên có khi được nhân hóa, có cảm xúc, đồng cảm với con người Từ chức năng thay thế, nói hộ, thiên nhiên đã trở thành phương tiện nghệ thuật để nhà văn nắm bắt và phân tích đời sống tâm lý nhân vật G.N Pospêlốp cho rằng: “Trong văn học thế kỉ XVII các đoạn tả phong cảnh mang

ý nghĩa tâm lí Chúng trở thành phương tiện nghệ thuật để nắm bắt cuộc sống bên trong con người” [5;84] Còn L.Tônxtôi khẳng định: “Phong cảnh thiên nhiên, những bức tranh thiên nhiên giữ một vai trò rất quan trọng trong việc thể hiện tính cách nhân vật”

Trong truyện ngắn của Heinrich Böll, không gian bối cảnh thiên nhiên tuy chiếm một tỉ lệ không lớn nhưng chứa đựng trong đó giá trị thẫm mĩ rất cao Theo thống kê của chúng tôi có tổng cộng 16 đoạn miêu tả thiên

nhiên/235 trang văn bản của 17 truyện ngắn Dấu ấn không gian thiên nhiên trong truyện ngắn của Heinrich Böll hiện ra trong sự chiêm nghiệm khám phá của chủ thể nhà văn Do đó, mỗi bức tranh thiên nhiên là một phát hiện riêng, cảm nhận riêng của nhà văn về thế giới Có ba không gian thiên nhiên chính

được nói đến: không gian khu vườn, không gian dòng sông và không gian biển cả.

Qua khảo sát 17 truyện ngắn của Heinrich Böll (Phạm Hải Hồ (tuyển

chọn và dịch) (2014), Nàng Anna xanh xao và nhiều truyện ngắn khác, Nhà

xuất bản Văn học), chúng tôi nhận thấy có 2 truyện ngắn viết về không gian khu vườn (chiếm gần 12%) Trong mỗi truyện ngắn đó, không gian khu vườn gắn với một câu chuyện cụ thể, nó không chỉ định tính, định danh mà còn là hình ảnh ẩn dụ Khi khai thác không gian này, trung tâm chú ý của Heinrich Böll là cách ứng xử của con người trước thiên nhiên Con người sống trong sự bảo bọc của thiên nhiên và trái lại con người được thiên nhiên cảm thụ, trao đổi những nỗi niềm riêng tư, và đôi khi là cả sự thức tỉnh của thiên lương trước cái đẹp của tự nhiên

Một trong những truyện ngắn hay nhất của Heinrich Böll viết về không

gian khu vườn là Thiên đàng đã mất Tác phẩm chính là bài ca trữ tình ca ngợi

cho sức mạnh diệu kỳ của thiên lương: sự vị tha, lòng nhân hậu, cảm thông, chia sẻ Nhà văn không hề miêu tả tâm trạng nhân vật tôi, thế nhưng chính cái khu vườn mà nhà văn để nhân vật tôi bước vào đã nói lên tất cả: “trong bụi rậm rối ren này, khó tìm thấy những lối đi cũ, thậm chí có những đoạn không còn nhận ra được nữa, cái hàng rào có lỗ hổng nên người ta có thể vào dễ dàng, cây bụi um tùm bị giẫm nát, héo tàn, thối rữa, những bụi cây mới đã mọc lên thành một thứ rừng già chằng chịt khiến những lối đi không được chăm sóc trở nên vô dụng [ ] các băng ghế mục nát phủ đầy lá cây, cái giếng phun ở đoạn lối đi uốn cong nhất đã xanh rêu, ngập rác rưởi và vỏ hộp thiếc, và tuy đang tiết xuân ướt át nhưng không thấy có một vết ẩm nào trong giếng [ ] Những hàng rào xơ xác bao quanh dăm ba cây bắp cải xấu xí đã có đủ thời gian trong suốt mùa đông để hư thối” [3;7-8] Chính sự hoang tàn, đổ nát của cảnh vật là nguyên nhân gợi lên trong nhân vật tôi bao đau đớn, khắc khoải

Tuy nhiên, bên cạnh sự tuyệt vọng lại là niềm hy vọng, vẫn có những mầm sống mạnh mẽ vươn lên giữa đống đổ nát kia: “những cây hương mộc, hoàng dương cũng như tử đinh hương vui vẻ nảy lên những chồi non” [3;7] Đó chính

là tinh thần lạc quan của tác giả về một cuộc sống mới tươi đẹp, về một nghị lực phi thường của những con người đáng thương sau cuộc chiến Mai đây, biết đâu người cha già tội nghiệp sẽ được đón đứa con từ mặt trận trở về, hình bóng chàng trai cô yêu cũng sẽ là hình ảnh thật chứ không chỉ là kí ức

Người cha hùng của nữ thủy thần Undide có thể xem là truyện ngắn hay nhất của Heinrich Böll viết về một không gian thiên nhiên khác: không gian dòng sông Cuộc sống, lịch sử, đời người cũng như một dòng sông Dòng sông

bao la, tha thiết như người Mẹ Dòng sông đồng thời cũng là biểu tượng của cuộc sống vĩnh hằng Dòng Rhein trong truyện ngắn của ông hiện hữu giữa đất trời là con sông của tự nhiên nhưng đồng thời cũng là dòng tâm linh đong đầy

kí ức: “sông Rhein của tôi tăm tối u buồn, nó mang quá nhiều đặc tính của một dòng sông đầy mánh con buôn nên sao tôi có thể tin là nó có gương mặt hiền hòa, trẻ trung được” [3;225] Không chỉ vậy, dòng Rhein còn tượng trưng cho

sự vô thường của đời người, dòng sông trở thành chứng nhân giữa cái thiện và cái ác: “tôi biết sông Rhein của tôi từ thuở ấu thơ; dòng sông tăm tối u buồn, lúc nào tôi cũng vừa sợ vừa yêu; nơi tôi sinh chỉ cách sông ba phút; chưa biết nói chỉ biết đi thôi, tôi đã chơi bên bờ sông” [3;225-226] Dòng chảy của cuộc đời là hữu hạn nhưng dòng sông thì vô hạn, sông cứ mải miết trôi Dòng Rhein chuyển mình thật tự nhiên theo quy luật tự nhiên: “mùa thu, trời nổi con giông, mây đen và gió đắng từ các ống khói tàu lơ lửng trên không; tối lặng gió, sương mù giăng giữa thung lũng sông Rhein [ ] Đông đến: những tảng băng trắng, to như sân bóng, phủ lớp tuyết dày; mấy ngày trời trong ấy, dòng Rhein lặng yên” [3;226]

Vậy tại sao trong truyện ngắn của Heinrich Böll không gian dòng sông lại xuất hiện nhiều như vậy? Điều này không phải do sự ngẫu nhiên mà có lẽ với không gian ấy, Heinrich Böll đã gắn bó sâu nặng Trong quan niệm của ông, dòng sông dường như là nguồn cội cho sự trở về của tâm hồn, của tính thiện, sông trở thành một miền vẫy gọi thiết tha Không gian dòng sông trong

truyện ngắn của Heinrich Böll luôn luôn mang đậm một nét duyên của cảnh, khi “vui tươi” khi “lặng lẽ u buồn” Vì thế, trong cái nhìn tha thiết của nhà văn, không gian dòng sông trở nên có tình, có hồn, chứ không hiện ra như một khách thể dửng dưng, một vật thể vô tri, đơn giản Và hơn hết, đây còn là dòng sông văn hóa: “sông trên của người uống rượu vang, còn sông dưới của kẻ uống rượu mạnh”, “con sông Rhein cổ xưa ấy đã thấy quá nhiều đạo quân: La

Mã, Giéc-manh, Hung Nô, Cô-dắc, hiệp sĩ cướp bóc – quân chiến thắng cũng như chiến bại – và sứ giả của lịch sử đang diễn tiến”, “sông Rhein rộng lớn với dòng nước xanh xám ấy đã thấy quá nhiều thương mại, quá nhiều lịch sử, nên sao tôi có thể tin là nó mang nét mặt mùa hè trẻ trung được” [3;228]

Cùng với không gian dòng sông là không gian biển cả Trong quan niệm

văn hóa nhân loại, biển luôn là không gian tự do để con người bộc lộ những đam mê khao khát Trong truyện ngắn của Heinrich Böll, không gian biển là biểu tượng của cái tuyệt đích mà con người tìm kiếm, ngưỡng vọng Trong

truyện ngắn Giai thoại làm suy giảm đạo đức lao động, không gian biển cả bao

la được thể hiện qua ước mơ chinh phục của hai nhân vật: “một người đánh cá quần áo tồi tàn” và “một du khách ăn mặc lịch sự” Họ tranh luận với nhau về cái gọi là “đạo đức lao động” ở bến cảng nọ bên bờ biển phía Tây châu Âu Với nhân vật anh đánh cá, biển là nguồn sống, là không gian tự do để con người sống trọn với niềm đam mê, khao khát Cho nên giấc mơ của anh về biển, thực chất cũng là tình yêu đối với sự tự do, anh yêu “trời anh, biển xanh với những ngọn sóng êm êm trắng xóa” [3;231] Nó hoàn toàn đối lập với sự toan tính về kinh tế - vật chất của vị du khách trước sự giàu có của biển cả:

“Trễ nhất một năm nữa, anh có thể mua động cơ cho chiếc ghe, sau hai năm anh có thể mua thêm chiếc ghe thứ hai, rồi sau ba bốn năm một thuyền buồm Với hai chiếc ghe và một thuyền buồm, dĩ nhiên anh sẽ đánh bắt được nhiều hơn – một ngày kia, anh có thể mua thêm một thuyền buồm nữa, anh có thể Anh có thể xây dựng nhà làm lạnh, xưởng xông khói, cơ sở làm nước xốt, sau này anh còn có thể bay quanh với chiếc trực thăng của mình, phát hiện những đàn cá và đánh điện cho các thuyền buồm tới bắt Anh có thể được cấp giấy

phép đánh cá hồi, mở nhà hàng hải sản, trực tiếp xuất khẩu tôm hùm đến Paris, không qua khâu trung gian - rồi anh ” [3;233-234] Tuy vậy, trong suy nghĩ của vị khách du lịch vẫn có cái để ta suy nghĩ, đó là ước muốn vươn tới một cái gì đó to lớn hơn cái cuộc sống hàng ngày tẻ nhạt Một khi anh bằng lòng nghĩa là anh an nhiên, tự tại nhưng lâu dần sẽ trở thành ì ạch, chậm tiến – phải chăng cũng là nguyên nhân làm suy giảm đạo đức lao động như nhan đề của nó? Và cũng có thể biển là không gian của sự trốn chạy, khao khát ra biển là khao khát sự đổi thay, kiếm tìm một vùng đất mới

2.3 Không gian tâm trạng

Hòa vào không gian xã hội và không gian tự nhiên, Heinrich Böll còn tái hiện một không gian khác, không gian bên trong, đấy chính là không gian tâm trạng Không gian này tồn tại trong những kí ức, trong những giấc mơ hồi

tưởng, trong những nỗi ám ảnh của nhân vật

Không gian tâm trạng trong truyện ngắn của nhà văn người Đức thường

được mở sau những từ như: chợt nghĩ, chợt thấy, còn nhớ, hóa ra, bỗng nhiên, hình như, đã từ lâu, không biết, Đây đều là những từ mang sắc thái mơ hồ,

không chắc chắn, cái mà họ hồi tưởng chỉ là những gì sót lại trong kí ức Đặt trong bối cảnh tác phẩm ra đời, ta thấy rằng, sau mỗi cuộc chiến, ít nhiều mỗi người đều mang trên mình những nỗi đau khác nhau, nó hằn sâu vào trái tim

và hóa thành tâm thức Hơn nữa, trong quan niệm về cái ngẫu nhiên của cuộc đời, các nhà văn có xu hướng muốn đối thoại với quan niệm một thời về thế giới, về con người Thế giới được nhìn nhận dưới sự chuyển hóa của những mặt đối lập Cuộc sống vì thế được soi chiếu đa diện, sâu sắc gắn với không gian trong tâm tưởng, tâm linh, vô thức

Nhân vật tôi trong Đêm thánh vô cùng luôn bị ám ảnh bởi nhân vật

người mợ Milla mà rộng hơn là hiện tượng suy đồi đáng báo động trong họ hàng mình Tất cả bắt đầu khi có chiến tranh “vì chiến tranh chỉ được mợ tôi ghi nhận như một quyền lực bắt đầu đe dọa cây Noel của mợ từ Giáng sinh 1939” [3;73] Trong quan niệm của người phương Tây, mùa Giáng sinh là mùa của hạnh phúc và sức sống của Giáng sinh là ở những cây thông Noel nặng trĩu quả, được trang trí bắt mắt Cây Noel không còn cũng đồng nghĩa với hạnh

phúc chẳng còn nên cái mà mợ Millla níu giữ, cái mà mọi thành viên trong gia đình tất tả đi tìm, đó là hạnh phúc “Tôi còn nhớ ngày chúng tôi tới nhà cậu Franz Lúc ấy vào tháng Một năm 1947, trời thật lạnh Nhưng nhà cậu tôi ấm

áp, lại không thiếu đồ ăn Và khi thắp nến, tắt đèn, khi bọn lùn bắt đầu đập đe, thiên thần thì thầm gọi “hòa bình, hòa bình”, tôi thực sự cảm thấy mình như được đưa về cái thời tưởng chừng như đã qua” [3;77]

Trong việc tái hiện những không gian tâm trạng, Heinrich Böll luôn chú

ý đi sâu vào bản thể con người Trong nhiều truyện ngắn của ông, không gian nghệ thuật không có sự tách biệt hay phân đoạn, không gian quá khứ, hiện tại đồng hiện vào nhau Ở đó, không gian nghệ thuật đầy những ám ảnh vô thức

Không gian tâm trạng chính là nơi thể hiện những biến động tinh tế xảy

ra bên trong tâm hồn con người Trong không gian ấy, xuất hiện con người cá nhân với những lo âu, dằn vặt, đổ vỡ Đó là sự ái ngại như người có lỗi của

nhân vật tôi trong Thiên đàng đã mất trước ánh mắt của một người cha có con

đi lính chưa trở về Đó là một chàng trai bằng tuổi anh, từng chiến đấu ở vùng đất mà anh đóng quân Chỉ khác một điều, giờ anh bình an trở về còn chàng trai vẫn bặt vô âm tín, bước chân vì thế mà nặng trĩu hơn bao giờ hết: “Trong những khoảng khắc ấy, tôi chỉ còn là mắt Có quá nhiều kỉ niệm, nhiều cảm

xúc mạnh mẽ nên tôi không thể để chúng trồi lên được, và cho dù tất cả đều

gắn kết tôi với khu vườn này, tòa nhà này, tất cả những gì mà có lẽ người ta gọi

là quá khứ, kỉ niệm, tuổi trẻ, cuộc đời, nhưng bây giờ tôi chỉ có thể đứng đó

như một người quan sát khách quan ở một nơi nào đó bên ngoài, và bị thôi thúc bởi trí tò mò, người ấy bước qua cái hàng rào đổ nát, cái cổng rỉ sét đến mức không sửa được nữa, để xem dấu vết của sự tàn phá” [3;10] Một biểu hiện nữa của không gian tâm trạng là không gian chiến trường, không gian mặt trận qua cái nhìn hoài cổ, cái nhìn của ký ức gọi về Nhân vật của Heinrich Böll sống trong thực tại nhưng vẫn không nguôi nhớ về quá khứ, sự đan xen giữa hiện tại và quá khứ là minh chứng cho cái gọi là tâm thức thời hậu chiến xuất hiện dày đặc trong tác phẩm của ông: “hầm bê tông do cậu tôi xây không bom đạn nào phá nổi; hơn nữa luôn luôn có xe trực sẵn để đưa mợ tôi tới những vùng không chịu ảnh hưởng trực tiếp của chiến tranh; người ta làm đủ