Vỉa hè ngập rác ĐỀ TÀI PHIÊU LƯU TRONG TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƯƠNG (Mai Thị Minh Thanh – Lớp Cao học Văn học Việt Nam K18) 1 Mở đầu Đề tài, theo Từ điển Thuật ngữ văn học, là “khái niệm chỉ các loại hiệ.
Trang 1ĐỀ TÀI PHIÊU LƯU TRONG TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƯƠNG
(Mai Thị Minh Thanh – Lớp Cao học Văn học Việt Nam K18)
1 Mở đầu
Đề tài, theo Từ điển Thuật ngữ văn học, là “khái niệm chỉ các loại hiện
tượng đời sống được miêu tả, phản ánh trực tiếp trong tác phẩm văn học” [1; tr.110] Về vị trí của đề tài trong tác phẩm văn học, có thể nói, đây “là phương diện khách quan nội dung tác phẩm” [1; tr.110] Có nghĩa là, “đề tài của tác phẩm là một phương diện trong nội dung của nó, là đối tượng đã được nhận thức, lựa chọn gắn liền với dụng ý, thế giới quan, lập trường tư tưởng, quan điểm thẩm mĩ của nhà văn” [1; tr.112]
Tiểu thuyết Lê Văn Trương có hệ đề tài phong phú Trong tác phẩm Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, Phạm Thế Ngũ dựa vào tiêu chí đề tài đã chia
tiểu thuyết Lê Văn Trương thành ba loại: 1 Loại truyện phiêu lưu li kì của trai tứ chiếng, gái giang hồ; 2 Loại truyện đề cao những quan hệ tình cảm gia đình và
3 Loại truyện phê phán, đả kích những thói hư tật xấu của xã hội thượng lưu, trưởng giả [3; tr.391] Trong đó, nổi bật nhất là đề tài phiêu lưu li kì của “trai tứ chiếng, gái giang hồ” Đây là đề tài xuất hiện thường xuyên như những motif quan trọng, trở thành mô hình phổ biến trong sáng tác của nhà văn, được ông dành nhiều tâm huyết khi xây dựng; đồng thời cũng là những đề tài làm nên sự thành công, sức hấp dẫn đặc biệt của tiểu thuyết Lê Văn Trương
2 Nội dung
Như đã trình bày, phiêu lưu mạo hiểm là đề tài xuyên suốt, nổi bật trong toàn bộ hành trình sáng tạo tiểu thuyết của Lê Văn Trương; là đề tài được nhà văn yêu thích và thể hiện thành công trong hàng loạt tác phẩm Đây cũng là đề tài làm nên tên tuổi của Lê Văn Trương trong nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại
Trang 2Những tiểu thuyết thành công hơn cả về đề tài này của ông có: Trước cảnh hoang tàn Đế Thiên Đế Thích, Tôi thầu khoán, Hận nghìn đời, Trường đời, Trận đời, Một người, Cô Tư Thung, Cánh sen trong bùn, Những đồng tiền siết máu, Thằng Còm, Tôi là mẹ,…
Là đề tài có vị trí quan trọng, đề tài phiêu lưu xuất hiện rất sớm trong tiểu
thuyết của Lê Văn Trương Ngay ở cuốn tiểu thuyết đầu tay Trước cảnh hoang tàn Đế Thiên Đế Thích, kiểu đề tài này đã có mặt và nhanh chóng đạt được thành
công, gây được sự chú ý cho độc giả, mở màng cho hàng loạt tác phẩm viết theo kiểu đề tài này Tác phẩm kể về những chuyến phiêu lưu của nhân vật Hoàng Cương với các hành trình chu du qua nhiều cảnh lâu đài hoang phế, nhiều vùng đất cổ kính của đất nước Campuchia Theo từng bước chân ngao du của nhân vật, đề tài phiêu lưu trong tiểu thuyết này được thể hiện rất đặc sắc Trong tác phẩm này, “hình tượng nhân vật Hoàng Cương ưa khám phá […] đã ăn sâu vào tiềm thức người đọc như một ấn tượng khó quên” [4; tr.97] Chính nhân vật này
mở màn cho kiểu nhân vật người hùng ưa thích phiêu lưu, mạo hiểm của Lê Văn Trương
Đề tài phiêu lưu trong tiểu thuyết Lê Văn Trương gắn liền với kiểu nhân vật ưa phiêu lưu đây đó, thích mạo hiểm với những vùng đất xa lạ, đặc biệt là những “trai tứ chiếng, gái giang hồ” có tính cách mạnh mẽ Cho nên không phải ngẫu nhiên mà trong tiểu thuyết của ông, nhân vật mang tính phiêu lưu, thích khám phá xuất hiện rất sớm, có mặt xuyên suốt trong các sáng tác, đồng thời, chiếm số lượng nhiều hơn cả trong thế giới nhân vật của nhà văn Nhân vật người hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trương, do đó, phải là con người ưa phiêu lưu, thử thách Càng phiêu lưu, khám phá, phẩm chất người hùng của nhân vật càng được thể hiện, khẳng định Để phát triển dạng đề tài này, nhà văn thường xuyên “phú” cho nhân vật của mình tính cách ưa phiêu lưu và đặt chúng vào những môi trường, không gian xa lạ để tính phiêu lưu được phát huy rõ nhất Do
Trang 3vậy, “ưa phiêu lưu mạo hiểm là một tính cách nổi bật trong bút pháp xây dựng nhân vật của nhà văn Lê Văn Trương” [4; tr.91]
Phạm vi của đề tài phiêu lưu trong tiểu thuyết Lê Văn Trương khá rộng Nói cách khách, trường phiêu lưu của nhân vật trong tiểu thuyết Lê Văn Trương trải rộng qua nhiều không gian, phương diện Trong đó, ba trường phiêu lưu nổi bật làm nên sức hấp dẫn cho đề tài phiêu lưu trong sáng tác của nhà văn họ Lê là phiêu lưu trường đời, trường tình và phiêu lưu trong tư tưởng
Trước hết, đó là trường phiêu lưu trong trường đời Với phạm vi đề tài này, tiểu thuyết Lê Văn Trương hướng đến những không gian xa lạ, những vùng đất hoang sơ, những vùng miền mang nhiều bí ẩn, những khu rừng hoang vu kì
bí mà con người còn chưa khai phá hết, thậm chí nhiều không gian chưa có dấu chân người Nhà văn đặt nhân vật của mình vào những không gian ấy để qua đó, tính cách ưa phiêu lưu, khám phá của nhân vật được bộc lộ rõ nhất, và từ đó, phẩm chất người hùng của nhân vật được thể hiện
Không khó để nhận ra, nhân vật trong tiểu thuyết Lê Văn Trương mang dáng dấp của nhà văn là con người thích chu du đây đó, khám phá những vùng đất mới, tìm hiểu những điều còn bí ẩn, thích đương đầu trước những khó khăn,
mạo hiểm trước những thử thách Chẳng hạn, Trọng Khang trong Trường đời
dũng cảm đương đầu với hiểm nguy, không sợ khó khăn gian khổ từ những vùng miền xa lạ mà mạo hiểm nhận nghề thầu khoán, vì một mục đích tốt đẹp mà
chính chàng đã nói: “Giàu nghèo chẳng có ý nghĩa gì chỉ mong sao được sống một cuộc đời tự do và khoáng đạt là tốt lắm rồi” [6; tr.459] Hay như cũng trong
tiểu thuyết này, Khánh Ngọc, một tiểu thư có tính cách ưa thích khám phá, đã dũng cảm lựa chọn cuộc sống gió bụi bởi nàng cho rằng, chỉ có trải qua nhiều nơi, dấn thân vào gió bụi thì kiến thức thu lượm được mới giàu có, ý chí con người mới mạnh mẽ Cô gái từng du học Pháp này có một suy nghĩ rất mạnh mẽ,
táo bạo: “Một tháng gập ghềnh trên con đường gió bụi lợi bằng bao nhiêu năm
Trang 4học ở Ba Lê (Paris - M.T.M.T) Thì ra, nếu không lăn mình vào cuộc sống, suốt đời chẳng có được một chút ánh sáng gì để biết người, hiểu đời Giá trị của một người chỉ có thể biết được khi người ấy đối đầu với những bất thường của sự sống gay go và tàn nhẫn” [6; tr.460] Có thể khẳng định, Trọng Khang, Khánh
Ngọc là những nhân vật tiêu biểu nhất cho đề tài phiêu lưu, mạo hiểu mà Lê Văn Trương đã xây dựng thành công
Không chỉ trong trường đời, đề tài phiêu lưu trong tiểu thuyết Lê Văn Trương còn mở rộng phạm vi sang vấn đề tình cảm Trường phiêu lưu của nhân vật không chỉ có những không gian xa lạ mà còn lấn sang cả địa hạt của tiếng nói con tim Người hùng của ông không chỉ thích phiêu lưu, khám phá núi rừng, văn hóa phong tục miền cao, các vùng miền trên đất Cao Miên, Lào, Xiêm, Tàu,…
mà còn thích phiêu lưu trong trường tình ái, trong thế giới vô biên của tình cảm
con người Tiêu biểu cho phạm vi đề tài này là câu chuyện của Chấn trong Ông hoàng một đêm Chàng là một tay ăn chơi nhưng tốt bụng Cuộc sống hưởng thụ,
sức hấp dẫn của tiền tài và địa vị, những cuộc mua vui với gái làng chơi khiến
chàng thấy vô vị Trong một đêm làm ông hoàng, Chấn đã làm một cuộc phiêu
lưu trong trường tình bằng cách dành tình cảm cho một khách làng chơi để rồi cứu vớt được cuộc đời của người đàn bà sa ngã ấy Trong đêm đó, khi trở về, chàng những tưởng được người vợ sắp cưới cảm thông, yêu thương vì hành động hiệp nghĩa của mình nhưng đổi lại chàng chỉ nhận được sự thờ ơ, khinh bỉ của vị hôn thê Thất vọng, chàng rời bỏ Hà Nội tráng lệ để sang Cao Miên làm công chức, rồi bỏ đi làm đủ mọi nghề, trải nghiệm một cuộc đời mới với những chuyến phiêu lưu mới Chàng ngày càng hiểu biết sâu sắc Và khi nghĩ về cuộc
phiêu lưu trong trường tình năm xưa, Chân nhận ra ý nghĩa của nó: “Những kỉ niệm năm ấy vẫn là cái nguồn ánh sáng nói dọi chiếu cho hướng đi của đời tôi […] Có một thời thanh niên để sống, tôi đã sống nó đầy vinh dự” [6; tr.705].
Trang 5Chính trong trường đời với những chông gai, thử thách từ những chuyến phiêu lưu, mạo hiểm đã giúp nhân vật của Lê Văn Trương trưởng thành, vững vàng hơn, thay đổi cách suy nghĩ, tư tưởng của mình Chẳng hạn, Linh trong
Trận đời chấp nhận từ bỏ cuộc sống trong nhung lụa, danh tiếng và sự ngưỡng
mộ của các cô gái để dấn thân vào con đường cách mạng đầy gian nan, vất vả
bởi “chàng thấy trong mạch máu sôi nổi cái khí huyết ngang tàng của một kẻ mạo hiểm chỉ thích những xúc cảm mãnh liệt của chiến đấu nguy nan” [6;
tr.773] Theo đuổi lí tưởng, sống một cuộc đời phiêu lưu, Linh phải tiết kiệm từng đồng, bán từng món đồ của mình nhưng đổi lại, chàng có được cuộc đời tự
do và cuộc sống có lí tưởng cách mạng Có thể nói, “Hành trình của nhân vật Linh chính là cuộc phiêu lưu tư tưởng để tìm ý nghĩa cuộc sống Cuộc phiêu lưu
ấy không phải đối mặt với sự khắt nghiệt của thiên nhiên” mà đó là “hành trình
đi tìm danh dự và bản lĩnh giống nòi trong trường đời cạnh tranh” [4; tr.98] Trường phiêu lưu trong tư tưởng, vì thế, không những hấp dẫn mà còn mang đến cho độc giả những suy ngẫm, trải nghiệm thú vị
Đề tài phiêu lưu đã quy định không gian nghệ thuật và bút pháp xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Lê Văn Trương Để có môi trường cho kiểu nhân vật phiêu lưu hoạt động, nhà văn phải xây dựng nhiều không gian mới lạ, xa rộng với những điều kì bí đang chờ khám phá như núi rừng, biên giới, nước ngoài
“Không gian trong nhiều tác phẩm của ông không dừng lại ở những góc phố, rạp hát, tiệm hút hay đình làng, cổng chợ, bờ đê mà còn là núi thẳm, vực sâu, rừng
hoang, lam sơn, chướng khí” [2; tr.94] Chẳng hạn, trong Tôi là mẹ, theo bước
chân đoàn tải hàng của Vĩnh, những cảnh cảnh rừng núi thâm u, ghê sợ mở ra
trước mắt người đọc: “Ban đêm, rừng xông ra chướng khí mịt mùng, kẻ nào không quen, ngủ đấy một đêm là mắc bệnh sốt rét Những cây lim cổ thụ cao vút
rũ lá xuống khiến cho vũng nước nào cũng đều bị nhựa lá ngấm ra không còn ai dám uống” [6; tr.516] Hoặc như, trong Những đồng tiền siết máu, đó là những
Trang 6con đường xuyên rừng đầy hiểm nguy rình rập: “Đường đi là một cái hang đục trong rừng cây, thỉnh thoảng lại có những chuồng trâu bò giặc cướp làm sẵn để chờ đón những trâu bò đi trộm cướp ở các nơi về giốt vào cho tiện […] Ngoài những cái nguy hiểm gây ra bởi người, còn những thứ nguy hiểm gây ra bởi rừng: hổ, báo, gấu, rắn, rết, và muỗi, và nước đột, và bệnh sốt rét” [5; tr.8].
Khảo sát các sáng tác của lê Văn Trương, có thể thấy, không gian đường rừng là không gian chủ đạo trong các tiểu thuyết viết về đề tài phiêu lưu của nhà văn
Đặc biệt, trong tiểu thuyết của nhà văn họ Lê, không gian còn mở rộng biên độ sang nhiều vùng đất xa xôi ở nước ngoài, nơi mà các nhân vật khác của văn xuôi Việt Nam thời kì 1930-1945 hầu như chưa hề biết đến Chẳng hạn,
trong cuốn tiểu thuyết mang đậm tính tự truyện Tôi thầu khoán, theo bước chân
đi làm nghề thầu khoán xây dựng đường sắt của “tôi”, đó là các vùng Mao Pinh,
Long Vân, Trung Khánh, Vân Nam trên đất nước Trung Quốc; trong Trận đời,
theo bước chân đi khai phá đồn điền của Chí, đó là các vùng đất Phnompenh,
Purssat, Battambang, Phnom Tuot, Aranny bên xứ Cao Mên; trong Tôi là mẹ, đó
là những khu rừng âm u sát biên giới Xiêm (Thái Lan); trong Trường đời, đó là
những dốc Khấu Chấn, thác Sủi-on-lừng ghê sợ bên xứ Tàu… Những không gian xa lạ này in dấu bước chân phiêu lưu, mạo hiểm của các nhân vật, đã góp phần thể hiện đề tài phiêu lưu thành công
Để thể hiện thành công đề tài phiêu lưu, mạo hiểm, Lê Văn Trương thường sử dụng những cốt truyện pha chất võ hiệp, chất hình sự với những tình tiết nhanh, tình huống gây cấn và những bước ngoặt bất ngờ Cho nên, không ngẫu nhiên mà “nhân vật người hùng của ông trên trường đời bao giờ cũng là những tay súng thiện xạ, sử dụng được thành thạo các loại vũ khí, bày binh bố trận như những nhà quân sự lão luyện” [2; tr.81] Ví như, nhân vật Trọng Khang lúc nào cũng có bên mình khẩu súng nặng gấp rưỡi trọng lượng của một khẩu súng thường Tài cưỡi ngựa bắn súng siêu việt của chàng khiến cả bọn cướp
Trang 7Vương Nhân cũng phải khâm phục Khi chàng cùng Khánh Ngọc bị bọn cướp giam trong hang đá để tống tiền, chính tài ứng biến, hiểu đời hiểu người của Trọng Khang đã khiến tên cướp Vương Nhân cảm phục, đối đãi như một người bạn Khi bọn giặc cỏ tấn công băng cướp Vương Nhân, tên cướp họ Vương đã nhờ Trọng Khanh giải cứu Lúc này, tài bắn súng của chàng đã khiến bọn giặc cỏ Nam-Thoong bị đánh tan Hành động nghĩa hiệp này của chàng đã khiến Vương
Nhân cảm kích, biết ơn và đưa ra quyết định đối với con tin của mình: “Nếu quá cái hẹn mười lăm hôm mà tiền chưa đến, tôi cũng xin đền cho các ông về” Rõ
ràng, chính chất kiếp hiệp, chất hình sự trong cốt truyện đã làm tăng thêm sức hấp dẫn đề tài phiêu lưu, mạo hiểm trong tiểu thuyết của Lê Văn Trương
Cũng vậy, để khắc họa nổi bật hình tượng nhân vật phiêu lưu nhằm vụ phục cho việc phát triển đề tài, nhà văn phải tô đậm, thậm chí cường điệu hóa tính cách phiêu lưu, mạo hiểm của nhân vật; đặt nhân vật của mình vào những không gian xa lạ, bí ẩn; mang đến cho nhân vật liên tục các thử thách, khó khăn
để những phẩm chất được bộc lộ rõ nhất Có thể nói, “đa phần tiểu thuyết của ông có sự mở rộng về bối cảnh Hệ quả của của thủ pháp nghệ thuật đó là nhân vật mang tính phiêu lưu, mạo hiểm nhiều hơn” [4; tr.94] Chính nhờ thủ pháp này mà đề tài phiêu lưu trong tiểu thuyết Lê Văn Trương đạt được nhiều thành công, nhất là trong việc làm nên sức hút đối với quảng đại độc giả, ghi dấu ấn của nhà văn trên văn đàn
3 Kết luận
Trong văn học Việt Nam thế kỉ XX, Lê Văn Trương được xem là “nhà tiểu thuyết có nhiều “sách best seller” nhất thế kỉ” [nhận định của Phương Anh, dẫn theo 4; tr.15] Có được thành công này bởi tiểu thuyết của ông có một sức hút đặc biệt đối với quảng đại quần chúng độc giả đương thời Sức hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trương được tạo nên từ nhiều phương diện, trong đó nổi bật nhất là đề tài phiêu lưu mạo hiểm, cùng với đó là kiểu nhân vật người hùng Với
Trang 8đề tài này, Lê Văn Trương xứng đáng có một vị trí nhất định trong dòng tiểu thuyết phiêu lưu, trinh thám, đường rừng trong văn học Việt Nam thế kỉ XX
Tài liệu tham khảo
[1] Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phê (đồng chủ biên, tái bản
lần thứ 4, 2010), Từ điển Thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục Việt
Nam, Hà Nội
[2] Lê Thị Ngân (2012), Mô hình tiểu thuyết Lê Văn Trương và sức hấp
dẫn của mô hình này, Luận án Tiến sĩ ngữ văn, Đại học Thái
Nguyên
[3] Phạm Thế Ngũ (1968), Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, tập 3,
Nxb Quốc học tùng thư
[4] Bùi Hà Phương (2011), Hình tượng người hùng trong sáng tác của
Lê Văn Trương, Luận văn Thạc sĩ ngữ văn, Đại học Vinh.
[5] Lê Văn Trương (1942), Những đồng tiền xiết máu, Nxb Đời mới, Hà
Nội
[6] Lê Văn Trương (1996), Lê Văn Trương - Tác phẩm chọn lọc, tập 1,
Triệu Xuân sưu tầm, tuyển chọn và giới thiệu, Nxb Văn học, Hà Nội